Արյուն

Մարդու արյան կազմը:
a – էրիթրոցիտներ; b – նեյտրոֆիլներ;
c – էոզինոֆիլներ; d – լիմֆոցիտներ

Էլեկտրոնային մանրադիտակի տակ արյան ձևավոր տարրերը: Ձախից աջ` էրիթրոցիտ, թրոմբոցիտ, լեյկոցիտ

Արյան շրջանառությունը
կարմիր = թթվածնով հարուստ արյուն
կապույտ = թթվածնից զրկված արյուն

Մարդու սրտում արյան շրջանառությունը

Մարդու արյունը մեծացված 600 անգամ

Արյուն, հեղուկ շարակցական հյուսվածք: Արյունը հյուսվաքային հեղուկի և ավշի հետ միասին կազմում է օրգանիզմի ներքին հեղուկ միջավայրը: Արյունն ունի կենսական նշանակություն և կատարում է կարևորագույն գործառույթներ: Արյունը կազմված է պլազմայից և արյան բջիջներից: Արյան բջիջները գոյանում են արյունից դուրս` արյունաստեղծ օրգաններում, իսկ ծերացածները և անկենսունակները քայքայվում են արյունը քայքայող օրգաններում (փայծաղ, լյարդ և այլն):

Արյունը մասնակցում է օրգանիզմում կատարվող բազմաթիվ կենսական պրոցեսների, որոնք կարելի է խմբավորել հետևյալ ‎ֆունկցիաների մեջ:

Արյան ֆունկցիաները

1. Փոխադրիչ. ընդգրկում է բոլոր նյութերի փոխադրումը դեպի համապատասխան օրգաններ:
2. Մարսողական օրգաններում հարստանում է սննդանյութերով և փոխադրում դեպի բոլոր օրգաններն ու հյուսվածքները:
3. Թոքերում հարստանում է թթվածնով, այն փոխադրում է դեպի հյուսվածքները, իսկ այնտեղից դեպի թոքերը` ածխաթթու գազ:
4. Բջիջներում առաջացած նյութափոխանակության արգասիքները արյան միջոցով հասնում են արտազատիչ օրգաններ:
5. Արյան պաշտպանական ‎ֆունկցիայի մեջ ընդգրկվում են ինչպես ձևավոր տարրերը, այնպես էլ` պլազման: Լեյկոցիտներն ապահովում են բջջային իմունիտետը, ֆագոցիտոզը, թրոմբոցիտները և էրիթրոցիտները մասնակցում են արյան մակարդմանը: Արյան պլազման պարունակում է իմունոգլոբուլիններ, ոչ ապեցիֆիկ պաշտպանական սպիտակուցներ, մակարդիչ և հակամարդիչ գործոններ:
6. Արյունը մասնակցում է հոմեոստազի կարգավորմանը, նպաստելով ներքին միջավայրի ջրաաղային հաշվեկշռի, օսմոսային ճնշման կարգավորման և այլ պրոցեսների:
7. Արյան ջերմակարգավորման ‎ֆունկցիան դրսևորվում է ֆիզիկական ջերմակարգավորման պրոցեսում: Ներքին օրգաններում, կմախքային մկաններում կատարվող ուժգին ջերմագոյացման շնորհիվ արյան ջերմությունը ավելի բարձր է (37^OC), քան մաշկի ջերմությունը (36,6^oC): Տաք արյունը հոսելով մաշկի մազանոթներով, իր ջերմության մի մասը ‎ֆիզիկական ճանապարհով հաղորդում է արտաքին միջավայրին:
8. Արյան հումորալ կարգավորիչի ֆունկցիան իրականանում է իր մեջ գտնվող հորմոնների, կենսաբանական ակտիվ նյութերի, կատիոնների, անիոնների, գազերի և այլ նյութերի միջոցով:

Արյան ծավալն ու բաղադրությունը

Արյան ծավալն հարաբերական հաստատուն մեծություն է և չափահաս մարդու մոտ կազմում է մարմնի զանգվածի 6-8 %-ը: Նորածինների մոտ այն կազմում է 14,7%, 1 տարեկան երեխաների մոտ` 10,9%, 14 տարեկանների մոտ` 7%: Արյան ծավալի մեծության բնականոն վիճակը կոչվում է նորմովոլեմիա: Մեծ քանակությամբ հեղուկներ ընդունելուց հետո արյան ծավալը մեծանում է (հիպերվոլեմիա), իսկ ուժեղ քրտնարտադրության կամ լուծի դեպքում կորցրած հեղուկների հաշվին փոքրանում է (հիպովոլեմիա): Ֆիզոլոգիական հանգստի պայմաններում ծայրամասային արյան միայն 55%-ն է գտնվում շրջանառության մեջ, իսկ մնացած 45 %-ը գտնվում է արյան պահեստարաններում`20%-ը լյարդում, 15 %-ը` փայծախում, իսկ 10 %-ը` ենթամաշկում: Արյան հեղուկ մասը պլազման է, որտեղ կախույթի ձևով գտնվում են ձևավոր տարրերը` էրիթրոցիտները, լեյկոցիտները, թրոմբոցիտները:

Արյան պլազմա

Արյան պլազմայի բաղադրությունը

Արյան նորմալ բաղադրությունը

Բնութագրիչ	Արժեք
ԷՆԱ	45 ± 7 (38–52%) տղամարդկանց համար 42 ± 5 (37–47%) կանանց համար
pH	7.35–7.45
PO2	10–13 կՊա (80–100  մմ սս)
PCO2	4.8–5.8 կՊա (35–45  մմ սս)
HCO3−	21–27 մՄ

Պլազման փափանցիկ դեղնավուն հեղուկ է: Նրա շուրջ 90 %-ը ջուր է, որի մեջ լուծված են օրգանական և անօրգանական նյութեր: Այս նյութերի 7-8 %-ը կազմում են սպիտակուցները, 0,7%-ը` ճարպեր են, 0,1%-ը ածխաջրերը, 0,9-1%-ը անօրգանական աղերը: Տարբերում են հետևյալ տեսակի սպիտակուցներ` ալբումիններ (3,8-5%), գլոբուլիներ (2-3%) և ‎ֆ‎իբրինոգեն (0,2-0,6 %): Գլոբուլինները բաժանվում են 3 խմբի` α, β, γ - գլոբուլիններ: Անօրգանական աղերը զանազան էլեկրոլիտներ են և հանդես են գալիս նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, կալիումի և այլ կատիոնների քլորիդների, բիկարբոնատների, ‎ֆոսֆատների, սուլֆատների և այլ աղերի ձևով: Սրանք կատարում են մի շարք ‎ֆունկցիաներ`

• սրանցով է պայմանավորված արյան պլազմայի օսմոսային ճնշումը,

• մասնակցում են արյան PH-ի կարգավորմանը, CO2 –ի փոխադրմանը,

• մասնակցում են արյան մակարդման պրոցեսներին,

• ակտիվացնում ‎ֆերմենտներ,

• բջիջների միկրոմիջավայրում մասնակցում են դրդման պրոցեսի առաջացմանը,

• սպիտակուցների, կամ օրգանական թթուների հետ կապված վիճակում, հասնում են տարբեր օրգաններ և հյուսվածքներ:

Իրենց քանակով և նշանակությամբ առավել կարևոր են սպիտակուցները: Պլազմայում գոյություն ունեն շուրջ 200 տեսակի սպիտակուցներ, որոնք բաժանվում են երեք խմբի` ալբումիններ, գլոբուլիններ և ‎ֆիբրինոգեն: Ալբումիններով է պայմանավորված պլազմայի կոլոիդ վիճակի կայունությունը և արյան կախույթային վիճակը, իրենց մակերեսի վրա փոխադրում են ճարպաթթուներ, բիլիռուբին, ստերոիդ հորմոններ, լեղաթթուների աղեր, թիրոքսինի և կալցիումի իոնների մի մասը:

• Ալ‎ֆա-գլոբուլինների մեծ մասը միացած է ածխաջրերի հետ, առաջացնելով գլիկոպրոտեիդներ: Հանդես են գալիս որպես սպիտակուցալուծ ‎ֆերմենտների արգելակիչներ, կամ հորմոնների միկրոտարրերի, վիտամինների փոխադրիչներ:
• Բետա-գլոբուլինները մեծ խնամակցություն ունեն լիպիդների հետ:
• Գամմա-գլոբուլինները կոչվում են իմունոգլոբուլիններ և համարվում են իմունիտետն ապահովող հակամարմիններ:

Արյան պլազմայի ֆունկցիաները

Արյան պլազմայի սպիտակուցների ‎ֆունկցիաներն են`

• ապահովում են պլազմայի օնկոսային ճնշումը,

• արյան թթվա-հիմնային հաշվեկշռի կարգավորում,

• ալբումինների և գլոբուլինների հարաբերությամբ արյան ձևավոր տարրերի կախույթային վիճակը հետևաբար ԷՆԱ-ն

• պայմանավորում են պլազմայի մածուծիկությունը,

• մասնակցում են ոչ սպեցի‎ֆիկ պաշտպանական ռեակցիաներին,

• իրականացնում են հումորալ իմունիտետը,

• փոխադրում են ածխաջրեր, լիպիդներ, հորմոններ, վիտամիններ, միկրոտարրեր,

• մասնակցում են արյան մակարդմանը, ‎ֆիբրինոգենը հանդիսանում է մակարդման ամենակարևոր գործոններից մեկը:

Արյան ձևավոր տարրեր

Սրանք ստեղծվում են ոսկրածուծում և ավշային հանգույցներում, հասունանալուց հետո փոխադրվում են արյան շրջանառության մեջ: Կազմում են արյան ընդհանուր ծավալի 40-45 %-ը:

Ձևավոր տարրերի քանակը

Ձևավոր տարրեր			Քանակը
Էրիթրոցիտներ			4,5-ից 5,5 միլիոն.
Լեյկոցիտներ			4.000–11.000
	Գրանուլոցիտներ
		Նեյտրոֆիլներ	2.500–7.500
		Էոզինոֆիլներ	40–400
		Բազոֆիլներ	10–100
	Լիմֆոցիտներ		1.500–3.500
	Մոնոցիտներ		200–800
Թրոմբոցիտներ			300.000

Էրիթրոցիտներ

Էրիթրոցիտներ

Էրիթրոցիտները արյան կարմիր բջիջներն են, որոնց գլխավոր ‎ֆուկցիան թթվածնի փոխադրումն է: Էրիթրոցիտները իրենց թաղանթի վրա փոխադրում են նաև կրեատոր մակրոմոլեկուլներ, հորմոններ, ամինաթթուներ, նուկլեոտիդներ և այլն: Թաղանթը պարունակում է սիալաթթու, որն ապահովում է թաղանթի բացասական լիցքավորումը և արյան կախույթային վիճակը: Էրիթրոցիտները մասնակցում են նաև արյան մակարդմանը, պայմանավորում են արյան խմբային պատկանելիությունը: Չափահաս տղամարդու արյան 1 մմ3 ծավալը պարունակում է 4,5-5 մլն էրիթրոցիտ, իսկ կնոջը` 3,8-4,5 մլն: Նորածինների մոտ այն հասնում է 7,5 մլն-ի, ինչը կապված է երեխայի թթվածնային պակասի հետ, հատկապես ծնվելու պահին: Թթվածվի մատակարարման պորտալարային ձևից թոքային շնչառության անցնելիս երեխայի էրիթրոցիտների քանակը աստիճանաբար կանոնավորվում է: Մեծ քանակությամբ էրիթրոցիտների քայքայումը պատճառ է դառնում հեմոգլոբինի վերածմանը բիլիռուբին գունակի, որն էլ դեղնացնում է երեխայի մաշկը: Մեկ շաբաթական երեխայի 1մմ3-ում մոտ 1 միլիոնով այն պակասում է, վեց ամսեկանում հասնում է 4,5 մլն-ի: Նորածնի արյան մեջ սկզբնական շրջանում հայտնաբերվում են մեծ քանակությամբ կորիզավոր էրիթրոցիտներ: Ծնվելուց մեկ օր անց նման էրիթրոցիտների թիվը 1մմ3-ում հասնում է 600-ի: Մեկ շաբաթականների մոտ 160-ի, 30-40 օրական երեխաների մոտ սրանք արդեն գրեթե չեն հանդիպում: Էրիթրոցիտների քանակի ավելացումը (էրիթրոցիտոզ) կարող է լինել ցածր մթնոլորտային ճնշման պայմաններում, ‎ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ, հղիության ընթացքում, քաղցած ժամանակ: Էրիթրոցիտների քանակի նվազումը կոչվում է էրիթրոպենիա, այն կարող է դիտվել մեծ քանակությամբ հեղուկներ ընդունելիս, սակավարյունության ժամանակ: Էրիթրոցիտները կորիզազուրկ են, ունեն երկգոգ սկավառակի տեսք: Կորիզի տեղը զբաղեցնում են հեմոգլոբինի մոլեկուլները: Էրիթրոցիտների թաղանթը կիսաթափանցիկ է: Թաղանթի վրա ‎ֆիքսված են շուրջ 300 անտիգեններ: Էրիթրոցիտների կյանքի առավելագույն տևողությունը 120 օր է: Ծերացած էրիթրոցիտներում ԱԵՖ-ի քանակը աստիճանաբար ընկնում է, թաղանթը կորցնում է ճկունությունը, զրկվում սիալաթթվից, դառնում կլորավուն և ենթարկվում ներբջջային կամ ներանոթային հեմոլիզի:

Հեմոգլոբին

Հեմոգլոբին սպիտակուցը

Հեմի քիմիական կազմությունը

Հեմոգլոբինը (Hb) հանդիսանում է թթվածնի յուրահատուկ փոխադրիչը, մասնակցում է նաև հյուսվածքներից ածխաթթու գազի փոխադրումը: Արյան pH-ի կարգավորման մեջ հեմոգլոբինը համարվում է արյան ամենահզոր պատնեշը: Առողջ տղամարդու արյունը պարունակում է 14,5 ±1,5գ% հեմոգլոբին, իսկ կանանցը` 13,0 ± 1,5գ%: Հեմոգլոբինը բարդ գունակիր սպիտակուց է, բաղկացած է հեմից, որը պարունակում է երկարժեք երկաթ և սպիտակուցային մասից` գլոբինից: Թոքերում գոյություն ունեցող բարենպաստ պայմաններում հոմոգլոբինը միանում է մոլեկուլային թթվածնի հետ և առաջացնում օքսիհեմոգլոբին` HbO<sub>2</sub> (1 գ. Hb-ն կապում է 1.34մլ O2): Հյուսվածքներում HbO<sup>2−</sup>ը փեղեկվում է` անջատելով Օ2: Վերականգնված հեմոգլոբինը հյուսվածքներում միանում է CO²⁻ին և փոխադրում այի դեպի թոքերը: Այս միացությունը կոչվում է կարբհեմոգլոբին` HbCO<sub>2</sub>: Շմոլ գազը (CO) թթվածնի համեմատությամբ 150-300 անգամ ավելի մեծ խնամակցություն ունի հեմոգլոբինի հանդեպ: CO<sup>−</sup>ն մեծ արագությամբ միանում է Hb-ի հետ և զբաղեցնում O<sup>2−</sup>ի տեղը: Առաջանում է Hb-ի ախտաբանական միացություն` կարբոքսիհեմոգլոբին (HbCO): Եթե ներշնչվող օդում կա նույնիսկ 0,1% CO, ապա Hb-ի 80%-ը կապվում է, առաջացնելով HbCO, որը կայուն միացություն է, քան HbO²⁻ը: Կարբօքսիհեմոգլոբինի առաջացաման հետևանքով օրգանիզմում զարգանում է թթվածնաքաղց, որն ուղեկցվում է գլխացավով, փսխմամբ, գիտակցության կորստով:

Լեյկոցիտներ

Լեյկոցիտները իրականացնում են բազմաթիվ պաշտպանական ‎ֆունկցիաներ: Լեյկոցիտների քանակը 1 մմ3 արյան մեջ 6-8 հազ. է, սրանց կյանքի տևողությունը չափազանց կարճ է` մի քանի ժամից մինչև մի քանի օր, բացառություն են կազմում հիշողության լիմ‎ֆոցիտները, որոնք ապրում են 10-15 տարի: Լեյկոցիտների քանակի ավելացումը կոչվում է լեյկոցիտոզ, իսկ նվազումը` լեյկոպենիա: Լեյկոցիտները անգույն բջիջներ են և ուսումնասիրելու համար նրանց ներկում են: Պարզվում է, որ նրանց մի մասի ցիտոպլազման պարունակում է հատիկներ, իսկ մյուս մասը չի պարունակում: Հատիկներ պարունակող լեյկոցիտները կոչվում են հատիկավոր (բազո‎ֆիլներ, էոզինոֆֆիլներ, նեյտրոֆիլներ), իսկ հատիկներ չպարունակողները` ոչ հատիկավոր (լիմ‎ֆոցիտներ, մոնոցիտներ):

Բազո‎ֆիլներ

Բազո‎ֆիլներ (0-1%): Ցիտոպլազման պարունակում է եպարին, հիստամին, կենսաբանական այլ ակտիվ նյութեր: Հեպարինը հակամակարդիչ նյութ է, հիստամինը` անոթալայնիչ: Սրանց կյանքի տևողությունը 8-12 օր է, ունեն 8-12 մկմ տրամագիծ, արյան մեջ շրջանառում են մի քանի ժամ: Բազո‎ֆիլներն ընդունակ են ֆագոցիտոզի, ներգործում են մակարդման և ֆիբրինալուծման գործընթացների վրա:

Էոզինո‎ֆիլներ

Էոզինո‎ֆիլները 10-15 մկմ տրամագծով ձվաձև բջիջներ են, կազմում են շրջանառու լեյկոցիտների 1-5 %-ը: Իրականացնում են հետևյալ ‎ֆունկցիաները. հակահելմինթային, սեփական և օտարածին կենսաբանական ակտիվ նյութերի վնասազերծման, ալերգիկ ռեակցիաների կարգավորման: Կյանքի տևողությունը 8-12 օր է: Արյան մեջ էոզինո‎ֆիլների քանակը շատանում է ալերգիկ ռեակցիաների, ճիճվային և աուտոսոմային հիվանդությունների դեպքում: Օժտված են ֆագոցիտոզով, հատկապես ‎ֆագոցիտում են գնդաձև բակտերիաները:

Նեյտրո‎ֆիլներ

Նեյտրո‎ֆիլները կազմում են ամբողջ լկոցիտների 50-70%-ը, ունեն 13-15 մկմ տրամագիծ: Բնականոն պայմաններում նրանց մի մասն է շրջանառում արյան մեջ, իսկ մնացածն անոթներում զբաղեցնում է առպատային դիրք, կպչում մազանոթների էնդոթելին, չմասնակցելով արյան հոսքին: Արյան հունում գտնվում են 8-12 ժամ, ապա գաղթում հյուսվածքներ, տեղակայվում լյարդում, թոքերում, փայծաղում, երիկամներում, ստամոքս-աղիքային ուղիում, որտեղ և քայքայվում են: Առողջ մարդու արյան մեջ կարող են հանդիպել երիտասարդ նեյտրո‎ֆիլներ, որոնք ունեն խոշոր լոբաձև կորիզ և ցուպիկա-կորիզավորներ, որոնց կորիզը բաժանված չէ առանձին հատվածների: Հասուն նեյտրո‎ֆիլների կորիզը բաժանված չէ առանձին հատվածների: Հասուն նեյտրո‎ֆիլների կորիզը բաժանվում է 2-3 հատվածների: Օժտված են ‎ֆագոցիտոզով, կլանում են բակտերիաններ, հյուսվածքների քայքաման արգասիքներ: Մեկ նեյտրոֆիլը կլանում է 25-30 բակտերիա, որի համար կոչվում է միկրո‎ֆագ: Նեյտրո‎ֆիլներն օրգանիզմի ոչ մենահատուկ պաշտպանական համակարգի կարևոր տարրերն են, սինթեզում են հումորալ գործոններ` կոմպլեմենտ, լիզոցիմ, ինտեր‎ֆերոն, լակտոֆերին: Նեյտրո‎ֆիլների քանակն ավելանում է վարակների և սուր բորբոքային հիվանդությունների ժամանակ: Սրանք մասնակցում են նաև արյունականգին, ակտիվացնում մակարդման հպման փուլը:

• 

  Նեյտրոֆիլներ

• 

  Էոզինոֆիլներ

• 

  Բազոֆիլներ

Մոնոցիտներ

Մոնոցիտները կազմում են շրջանառու արյան լեյկոցիտների 2-10 %-ը, ունեն 12-18 մկմ տրամագիծ, արյան մեջ շրջանառում են 70 ժամ ապա գաղթում հյուսվածքներ, որտեղ ապրում են մինչև 60 օր, պահպանելով արյան հուն վերադառնալու ունակությունը: Հյուսվածքներում սրանք հասունանում և վերափոխվում են հյուսվածքային մակրո‎ֆագերի: Նրանց բնորոշ է մեծ քանակով լիզոսոմների առկայությունը, կեղծ ոտիկների առաջացումը: Կատարում են բազմաթիվ ‎ֆունկցիաներ ի հաշիվ ֆագոցիտային և բակտերիասպան հատկությունների` համարվում են օրգանիզմի ոչր մենահատուկ ռեզիստենտության բջջային գործոնները: Իրականացնելով պաշտպանական ‎ֆունկցիա մոնոցիտները կանխում են ախտածին մանրէների զարգացումը, կլանում և քայքայում ախտահարված էրիթրոցիտները, ծերեցած բջիջները, բնափոխված սպիտակուցները: Մեկ մոնոցիտը կլանում է 100 մանրէ, որի համար կոչվում է մակրո‎ֆագ:

Լիմ‎ֆոցիտներ

Լիմ‎ֆոցիտները կազմում են լեյկոցիտների 20-40 %-ը: Սրանք անընդհատ շրջում են մի հյուսվածքից մյուսը: Ի տարբերություն մյուս լեյկոցիտների, նրանք հյուսվածքից կրկին վերադառնում են արյուն, ապա գաղթում մյուս հյուսվածք: Լիմ‎ֆոցիտներն իմունիտետի գործող բջիջներն են, նրանք վնասազերծում են օրգանիզմ թափանցած օտար գենետիկական տեղեկատվություն ունեցող մանրէներ, մակաբույծներ, բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգաններ: Տարբերում են 3 տիպի լիմֆոցիտներ` T-լիմ‎ֆոցիտներ, B- լիմ‎ֆոցիտներ և զրոյական լիմ‎ֆոցիտներ: T-ը լիմ‎ֆոցիտների տարբերակումը տեղի է ունենում ուրցագեղձում, սակայն սրանք առաջանում են ոսկրածուծում: Տարբերում են T- լիմ‎ֆոցիտների հետևյալ տեսակները` T-ճնշողներ, T-օրգանականներ, T-սպանիչներ, T-ակտիվացնողներ:

Թրոմբոցիտներ

Կաթնասունների մոտանկորիզ են, սկավառակաձև բջիջներ են 1-4 մկմ տրամագծով: Առաջանում են կարմիր ոսկրածուծում: Արյան 1մմ³ ծավալում նրանց քանակը 200-400.000 է սրանց քանակի ավելացումը կոչվում է թրոմբոցիտոզ, իսկ պակասումը` թրոմբոպենիա: Նրանց քանակը ավելանում է մարսողության ժամանակ, ծանր մկանային աշխատանքի, հղիության ժամանակ: Տեղի է ունենում նաև օրական տատանում հույզերից, գիշերվա ընթացքում նրանց քանակը պակասում է: Թրոմբոցիտների ֆունկցիաները բազմազան են և որոշվում են յուրահատուկ հատկություններով (ագլյատինացիայի հատկություն, ադհեզիա (կպչման) և միացքավորման (ագրեգացիա), կեղծ ոտիկնրի առաջացման): Թրոմբոցիտները ունեն պաշտպանական ‎ֆունկցիաներ, դրանցից մեկը դրսևորվում է մանր և խոշոր անոթներից արյունահոսություների ժամանակ, որի դեպքում նրանց մասնակցությամբ գոյացած խցանը փակում է վնասված անոթի լուսանցքը և կանխում հետագա արյունահոսությունը: Թրոմբոցիտները սկավառակաձև են 2-5 մկմ տրամագծով, անկորիզ ունեն բարդ կառուցվածք, պլազմատիկ թաղանթն արտաքինից պատված է նուրբ շերտով, որը հարուստ է մակարդիչ գործոններով, անմիջապես պլազմատիկ թաղանթի վրա դասավորված գլիկոպրոտեիդների մոլեկուլները տարբեր մեխանիզմներով մասնակցում թն թրոմբոցիտների ադհեզիային և ագրեգացիային: Պլազմատիկ թաղանթի տակ դասավորված միկրոխողովակներրը մտնում են բջջի կծկողական ապարատի մեջ: Գրգռված թրոմբոցիտի կծկողական համակարգի կծկման շնորհիվ հիալոպլազման և օրգանոիդները սեղմվում են, նրանց պարունակությունը բաց անցուղիների միջոցով մղվում է շրջապատող միջավայրի մեջ: Պարունակությունն ունի բարդ քիմիական բաղադրություն, այդ թվում յուրահատուկ մակարդիչ գործոններ , որոնք կոչվում են թրոմբոցիտային (թրոմբոցիտային թրոմբոպլաստին, հակահեպարինային գործոն, ֆիբրինոգեն, թրոմբոստենին, սերոտոնին, միացքավորման գործոն): Թրոմբոցիտներից անջատվել է նաև թրոմբոցիտների աճի գործոն, որը խթանում է անոթների հարթ մկանունքի աճը և պահպանում էնդոթելային շերտի ամբողջականությունը: Թրոմբոցիտները կարող են արտադրել բազմաթիվ նյութեր, որոնք մասնակցում են արյան մակարդման բոլոր փուլերում: Գորոծոն 3` թրոմբոցիտային թրոմրպլաստին: Գործոն 4` հակահեպարինային գործոն, Գործոն 5` մակարդիչ գործոն, կամ ֆիբրինոգեն: Գործոն 6` թրոմբոստենին: Գործոն 10` սերոտոնին: Գործոն 11` միացքավորման գործոն:

Արյան մակարդում

Արյունահոսությունը մատի պատռված մաշկից

Արյան մակարդումը` արյան պաշտպանական ռեակցիաներից է, որի շնորհիվ վնասված անոթից արյունահոսությունը դադարում է` տեղի է ունենում արյունականգ` հեմոստազ: Արյան մակարդումը կենսաքիմիական, կենսաֆիզիկական և ֆիզիոլոգիական գործընթացների բարդ համալիր է, որն ընթանում է մի քանի փուլով: Արյան մակարդումը ֆերմերնտային գործընթաց է: Ֆերմենտային տեսությունը հիմնադրվել է 19-րդ դարի վերջին Ա. Ա Շմիդտի կողմից, հետագայում լրացվել է Մորավիցի կողմից: Ըստ այդ տեսության մակարդումն ընթանում է 3 փուլով: Գոյություն ունեն նաև նախափուլ և վերջնափուլ: Նախափուլն անոթաթրոմբոցիտային արյունականգն է, իսկ վերջնափուլը` մակարդուկի կրճատումը (ռետրակցիա) և ֆիբրինալուծումը:

Արյան խմբեր

Արյան խմբերի մասին ուսմունքը ծագել է կլինիկական բժշկության պահանջներից: Փոխներարկման ժամանակ առողջ անհատից` դոնորից վերցրած արյունը ներարկում են արյան կարիք ունեցող անհատին` ռեցիպիենտին: XX-րդ դարի սկզբին հայտնաբերվեց, որ մի մարդու արյան պլազման կարող է սոսնձել մյուսի էրիթրոցիտները: Այս երևույթը անվանվեց իզոհեմագլյուտինացիա: Դրա հիմքում ընկած է էրիթրոցիտներում հատուկ հակածինների` α, β ագլյուտինոգենների և պլազմայում բնական հակամարմինների` ագլյուտինների առկայությունը: Էրիթրոցիտների ագլյուտինացիա առաջանում է այն դեպքում, եթե հանդիպում են նույնանման ագլյուտինոգենը և ագլյուտինինը` A-ն և α-ն, B-ն և β-ն: Միևնույն մարդու արյան մեջ գոյություն ունեն այդ չորս գործոններից միայն երկուսը, այնպես որ դրանք համանուն չլինեն: Կարելի է կազմել չորսզուգորդություններ, որոնք էլ համարվում են արյան չորս խմբերը: I-αβ, II-Aβ, III-Bα, IV - AB: Ներկայումս էրիթրոցիտներում հայտնաբերվել են A և B ագլյուտինոգենների տարատեսակներ A1, A2, A3...A7, B1, B2, B3...B6, A1 և B1 ագլյուտինոգեններn օժտված են ագլյուտինացիայի ավելի մեծ ունակությամբ, քան մյուսները: Ըստ ABO համակարգի` մեծ քանակով արյան փոխներարկման ժամանակ անհրաժեշտ է ներարկել միայն նույնանուն խմբի արյուն, իսկ արտակարգ վիճակներում պետք է կիրառել Օտտենբերգի կանոնը, որի համաձայն թույլատրվում է փոխներարկել առաջին խմբի արյուն, որը չի պարունակում ագլյուտինոգեններ:

Ռեզուս-գործոն

Կ. Լանդշտայիները և Ա. Վիները (1940) ռեզուս մակակ կապիկների արյան էրիթրոցիտներում հայտնաբերեցին ագլյուտինոգեն, որն անվանեցին ռեզուս գործոն (Rh): Պարզվեց, որ մարդկանց 85% -ի արյան էրիթրոցիտներում այդ գործոնը կա (Rh+), իսկ 15%-ի արյան էրիթրոցիտներն այդ ագլյուտինոգենը չեն պարունակում (Rh-): Ներկայումս հայտնի է, որ ռեզուս համակարգը ներառում է ավելի քան 40 հակածին, որոնք նշվում են տառերով, թվերով, նշաններով (օր. D, C, E): Rh- գործոնը չունի իր բնական հակամարմինը, այն ձևավորվում է, երբ Rh- ռեցիպիենտին ներարկեն Rh+ արյուն: Իմունոլոգիական բախում տեղի է ունենում, երբ Rh- մադուն կրկնակի անգամ Rh+ արյուն են ներարկում և հղիության դեպքում, երբ մայրը Rh- է, հայրը` Rh+, պտուղը` Rh+: Երբ մայրն ունի Rh- արյուն, իսկ պտուղը` Rh+, ապա հղիության դեպքում, երբ խանգարվում է ընկերքային պատնեշի անոթային ամբողջականությունը, պտղի արյան էրիթրոցիտները կարող են անցնել մոր արյան մեջ և առաջացնել հակամարմիններ: Սրանք ընկերքով թափանցելով պտղի արյան մեջ` կարող են առաջացնել էրիթրոցիտների ագլյուտինացիա, որի արդյունքում կարող է զարգանալ հեմոլիզային սակավարյունություն:

Էրիթրոցիտների նստման արագությունը (ԷՆԱ)

Երկու փորձանոթներ, որոնցից աջում գտնվում է թարմ արյունը, իսկ ձախում տեղի է ունեցել էրիթրոցիտների նստեցում

Մակարդումը կանխելուց հետո փորձանոթում գտնվող արյունը շերտավորվում է: Ձևավոր տարրերը նստում են փորձանոթի հատակին, իսկ պլազման գրավում է վերին շերտը: Արյան մեջ էրիթրոցիտների քանակի գերակշռության պատճառով ձևավոր տարրերի շարժման արագությունը կոչվում է էրիթրոցիտների նստման արագություն` ԷՆԱ: Առողջ տղամարդու ԷՆԱ-ն հավասար է 2-10մմ/ժ, առողջ կնոջը` 2-12մմ/ժ, նորածիններինը` 0.5մմ/ժ, հղիներինը` 45-50մմ/ժ: ԷՆԱ-ի մեծությունը կախված է ոչ թե էրիթրոցիտների, այլ պլազմայի հատկություններից: Պլազմայի մեջ ԷՆԱ-յի մեծության մեծության գործոնը ալբումին/գլոբուլինային գործակիցն է, որը տատանվում է 1.3-2.2-ի սահմաններում:Մյուս սպիտակուցների համեմատությամբ ալբումինների մոլեկուլային զանգվածը փոքր է, իսկ քանակը` շատ: Ինչքան շատ են ալբումինները, այնքան կայուն է արյան կախույթային վիճակը, որը փոքրացնում է ԷՆԱ-ն, քանի որ ալբումինները կլանվում են էրիթրոցիտների թաղանթի վրա և մեծացնում սրանց վանող ուժը: Գլոբուլինների, ֆիբրինոգենի և կոլոիդ լուծույթում ոչ կայուն այլ մակրոմալեկուլների մակարդակի բարձրացման դեպքում ԷՆԱ-ն արագանում է: Այսպիսի վիճակ ստեղծվում է բորբոքումների, հյուսվածքների քայքայման, մի շարք այլ հիվանդությունների ժամանակ: Սակավարյունության դեպքում օլիգոցիտեմիայի հետևանքով պլազմայի զանգվածը մեծանում է, որը ևս նպաստում է ԷՆԱ-ի արագացմանը: ԷՆԱ-ն ունի կլինիկական նշանակություն:

Գրականություն

• Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ: Դասագիրք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար: Դ.Ն.Խուդավերդյանի և Վ.Բ.Ֆանարջյանի խմբագրությամբ: Երևան, 1998:

Արտաքին հղումներ

• Արյուն և առաջին օգնություն
• Արյունահոսություն

Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝

Արյունին

Մեդիա ֆայլեր

Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Արյուն կատեգորիայում։