Իմունիտետ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լիմֆոցիտների մասնակցությունը իմունիտետի ռեակցիաներում
Պատվաստուկի (վակցինայի) ներարկումը
Էդվարդ Ջեններ
Լուի Պաստյոր
Ֆագոցիտոզ
Հակածին-հակամարմին
Ալերգիա
Ալերգիայի մեխանիզմը

Իմունիտետն, օրգանիզմի անընկալությունն է վարակիչ հիվանդությունների նկատմամբ։ Դրա շնորհիվ օրգանիզմը հայտնաբերում է վնասակար բակտերիաներին, վիրուսներին և վնասազերծում դրանց։ Տարբերվում են բնական և արհեստական իմունիտետ։ Իր հերթին բնական իմունիտետը կարող է լինել բնածին և ձեռքբերովի։ Բնածին բնական իմունիտետը փոխանցվում է ժառանգաբար, սերնդեսերունդ։ Այն տեսակային է` բնորոշ է տվյալ տեսակին պատկանող բոլոր անհատներին։ Ձեռքբերովի բնական իմունիտետն առաջանում է կյանքի ընթացքում, երբ մարդը վարակվում է այս կամ այն հիվանդությամբ, որի հարուցիչների նկատմամբ արյան պլազմայում առաջանում են համապատասխան հակամարմիններ։ Այդ դեպքում հետագայում նա այլևս չի հիվանդանում այդ հիվանդությամբ։

Արհեստական իմունիտետն առաջանում է մարդու անմիջական միջամտությամբ։ Այն կարող է լինել ակտիվ և պասիվ։ Ակտիվ արհեստական իմունիտետն առաջանում է, երբ օրգանիզմ են մտցվում տվյալ հիվանդության թուլացած կամ մահացած հարուցիչները` պատվաստուկների ձևով։ Այդպիսի պատվաստումը, որը կոչվում է վակինցիա, հիվանդություն չի առաջացնում, բայց պահպանում է հակամարմիններ առաջացնելու հատկությունը։ Պասիվ արհեստական իմունիտետի դեպքում օրգանիզմ են մտցվում բուժիչ կամ իմունային շիճուկներ, որոնք պարունակում են պատրաստի հակամարմիններ։ Իմունային համակարգն օրգանիզմի հզոր պաշտպանական հարմարանք է հիվանդաբեր մանրէների դեմ պայքարելու և նրանց վնասազերծելու համար։

Օրգանիզմի պաշտպանական հատկությունները[խմբագրել]

Մեր օրգանիզմը մշտապես գտնվում է արտաքին վնասակար ազդակների,այդ թվում՝ մանրէների,վիրուսների ազդեցության պայմաններում:Պատմական զարգացման (էվոլյուցիա) ընթացքում օրգանիզմում առաջացել են մի շարք հարմարանքներ վնասակար ազդեցություններին դիմագրավելու համար:Օրգանիզմում իմուն ռեակցիաները դրսևորվում են դեռևս սաղմնային շրջանում և պահպանվում ամբողջ կյանքի ընթացքում,աստիճանաբար թուլանալով ծերության ժամանակ:Իմունիտետը հիվանդածին մանրէներից,վիրուսներից և օտարածին մարմիններից օրգանիզմի պաշտպանվելու ընդունակությունն է:

Օրգանիզմը կարելի է համեմատել ամրոցի հետ,որի բոլոր մուտքերը գտնվում են մշտարթուն <<բանակի>> հսկողության ներքո:Շատ արգելքներ պետք է հաղթահարի մանրէն օրգանիզմ ներթափանցելու համար:Իսկ ովքե՞ր են այդ բանակի հետևակայինները:Բոլոր բջիջներում կան նյութեր,որոնք ընդունակ են սպանել մանրէներին կամ արգելակել նրանց բազմացումը (օրինակ,թուքը և արցունքը):Իզուր չէ,որ կենդանիները վերքը լիզում են:Արյան մեջ նույնպես կան հակամանրէային նյութեր,որոնք պայմանավորում են հումորալ իմունիտետը:Սակայն շատ մանրէներ իրենց <<լավ են զգում>> մաշկի վրա ու ներթափանցվելով արյան մեջ՝ այնտեղ բազմանում են:Նշանակում է նրանց դեմ անհրաժեշտ են նոր <<զորքեր>>:Դրանցից են լեյկոցիտների որոշ տեսակներ,որոնք մանրէներին որսալու ու ոչնչացնելու համար ստացել են ֆագոցիտ անունը:Ֆագոցիտները գտնվում են արյան մեջ,անոթների պատերին,լյարդում,ենթամաշկային շարակցական հյուսվածքում:Նրանք իրենց չափերով ու ձևերով տարբեր են:Առաջինը ստանալով ազդանշանը,նրանք <<վաշտերով>> ժամանում են ախտահարման վայրը,կլանում մանրէներին,մաքրում այն ամենը,ինչ մնացել է օրգանիզմի մահաված բջիջներից:Նրանց են միանում նաև շարակցական հյուսվածքի որոշ բջիջներ,առաջացնելով բջջային իմունիտետ:

Իմունիտետի տեսակները[խմբագրել]

Հումորալ ու բջջային իմունիտետի վերը նկարագրված տեսակները կազմում են ոչ մենահատուկ իմունիտետ,որը բնական պայմաններում հատուկ է բոլոր մարդկանց:Մարդու օրգանիզմում գործում է նաև մենահատուկ իմունիտետը,որն ապահովում են լիմֆոցիտները:T լիմֆոցիտներն իրագործում են բջջային,իսկ B լիմֆոցիտները՝ հումորալ իմունիտետ:B լիմֆոցիտները սինթեզում են մենահատուկ հակամարմիններ ընդդեմ օտարածին ածխաջրերի,սպիտակուցների,ճարպերի և այլ նյութերի:

Իմունիտետը լինում է բնական ու արհեստական:Օրինակ,մարդն անընկալունակ է խոշոր եղջերավոր անասուններին վտանգ սպառնող չումա հիվանդության հանդեպ:Դա բնական բնածին իմունիտետ է,որը սերունդը ժառանգում է ծնողներից:Որոշ հիվանդությունների ժամանակ մանրէի հետ առաջին ընդհարումն իմունիտետի բանակի զինվորների համար դառնում է այնպիսի դպրոց,որ նրանք այս պայքարից դուրս են գալիս կոփված ու անպարտելի ամբողջ կյանքի ընթացքում:Մեկ անգամ ծաղկով հիվանդացած մարդն այլևս այդ հիվանդությամբ չի հիվանդանում:Սա բնական ձեռքբերովի իմունիտետն է:Սակայն մեզանից ոչ մեկը չի ցանկանա,որ իր օրգանիզմը վարժեցնի հիվանդության գնով:Ուստի բնական իմունիտետին զուգընթաց գործում է նաև արհեստական իմունիտետը:1776 թ. անգլիացի բժիշկ Ջենները առաջարկեց բնական ծաղկով հիվանդանալը կանխելու միջոց,իսկ 1881 թ. ֆրանսիացի գիտնական Լուի Պաստյորն ուսումնասիրեց հավի խոլերայի հարուցչի ազդեցությունը:Նա նկատեց,որ հավի խոլերայի թուլացրած հարուցիչներով վարակված հավերը չեն մահանում:Թուլացրած մանրէներով կուլտուրան նա անվանեց պատվաստուկ (վակցինա):Լ. Պաստյորին է պատկանում պատվաստման միջոցով մարդկանց նախապահպանումը կատաղություն,սիբիրյան խոց հիվանդություններից:Հետագայում պատվաստումները միլիոնավոր մարդկանց փրկեցին պոլիոմելիտ,կապույտ հազ,դիֆթերիա հիվանդություններից:Պատվաստմամբ առաջացրած իմունիտետը կոչվում է արհեստական ակտիվ իմունիտետ:Այս դեպքում օրգանիզմում մշակվում են հակամարմիններ,որոնք երկրորդ անգամ տվյալ հարուցչին հանդիպելիս առաջացնում են հակածին-հակամարմին ռեակցիա:Այժմ ստեղծվել են բազմաթիվ պատվաստուկներ,որոնցով կանխարգելում են տարբեր վարակիչ հիվանդություններ:Ձեզանից յուրաքանչյուրը պետք է իմանա կանխարգելիչ պատվաստումների նշանակությունն ու չխուսափի դրանցից:Բուժական պրակտիկայում օգտագործվում են նաև պատրաստի հակամարմիններ՝ բուժիչ շիճուկներ,որոնց միջոցով օրգանիզմը ձեռք է բերում արհեստական պասիվ իմունիտետ որևէ հիվանդության հարուցչի նկատմամբ:

Քաղցը,հոգնածությունը,մրսածությունը,սթրեսը,դեղանյութերի չարաշահումը,ռենտգենյան ճառագայթները կարող են ճնշել օրգանիզմի իմունիտետը:

Շիճուկաբուժություն[խմբագրել]

Լ. Պաստյորի աշակերտ Ռուսը նկատել է,որ դիֆթերիայի թույնի աճող դոզաներով պատվաստված ձին անընկալունակ է դառնում այդ հիվանդածին թույնի նկատմամբ:Կենդանու արյան մեջ թույնի կրկնակի պատվաստումներն առաջացնում են մեծ քանակով հակամարմիններ:Ռուսն անջատեց արյան շիճուկն ու ներարկեց դիֆթերիայով հիվանդներին:Նրանք հեշտությամբ ապաքինվեցին:Այժմ այս մեթոդով ստացված բուժիչ շիճուկները մեծ կիրառում ունեն:Որոշակի հակածնի նկատմամբ հատուկ հակամարմիններ պարունակող շիճուկն օրգանիզմում ստեղծում է պասիվ իմունիտետի միայն տվյալ հիվանդության նկատմամբ:Ձեռքբերովի պասիվ իմունիտետը վաղանցիկ է:

Ալերգիա[խմբագրել]

Մեր օրգանիզմը ջանասիրաբար պաշտպանող իմուն մեխանիզմները որոշ պարագաներում ուղղվում են մեր դեմ,և իմունիտետը հավատարիմ բարեկամից փոխակերպվում է ատելի թշնամու:Շատ դեպքերում օրգանիզմն առանց պատճառի կարող է պատերազմել իր իսկ հյուվածքների ու բջիջների դեմ:Իմունիտետն օրգանիզմին մեծ վնաս է հասցնում հատկապես օրգանների ու հյուսվածքների պատվաստման ժամանակ:Օրգանիզմը չի ընդունում այն,ինչն իր համար գենետիկորեն օտար է ու ոչ միատարր:Օրգանիզմի իմուն համակարգի համար լուրջ վտանգ են ներկայացնում նաև աղտոտված օդը,զանազան դեղանյութեր,պլաստմասսան,կապրոնը,նեյլոնը և այլն:Առօրյան կյանքում հաճախ լսում ենք մարդկանց կողմից ճիշտ և հաճախ ոչ ճիշտ օգտագործվող <<Ես այսինչ երևույթի նկատմամբ ալերգիա ունեմ>> նախադասությունը:

Ալերգիա (հունարեն <<ալոս>> ուրիշ,<<էրգոն>> գործողություն) հասկացությունը բնորոշվում է օրգանիզմի գերզգայնությունը որոշ նյութերի նկատմամբ:Վերջիններս ստացել են ալերգածին (ալերգեն) անվանումը:

Գիտատեխնիկական առաջընթացը նպաստել է մեծ քանակով նոր քիմիական նյութերի,դեղանյութերի,նույնիսկ սննդամթերքների սինթեզին:Դրանցից որոշ նյութեր,ընկնելով օրգանիզմ,կարող են ազդել իմունիտետի վրա:Դրանց նկատմամբ զգայնությունն այնքան է բարձրանում,որ նույնիսկ չնչին քանակներով կարող են առաջացնել ուժեղ հակազդումներ:Բարձրացած զգայնության վիճակը կոչվում է ալերգիա:Արտաքին միջավայրից օրգանիզմ ներթափանցող ալերգածինները լինում են վարակիչ (մանրէ,վիրուս,սունկ) և ոչ վարակիչ (փոշի,ընտանի կենդանիների մազեր,դեդանյութեր,քիմիական նյութեր,բուսական ու կենդական ծագում ունեցող սննդանյութեր):Օրինակ,ծաղկած խոտաբույսերից օդի մեջ անցած ծաղկափոշին կարող է դառնալ ալերգածին,քանի որ,ընկնելով աչքի ու քթի մեջ,գրգռում է լորձաթաղանթը և առաջացնում փռշտոց,հազ,արցունքազատում:Որոշ դեպքերում զարգանում է խոտատենդ հիվանդությունը,որի ժամանակ բարձրանում է մարմնի ջերմությունը,բորբոքվում աչքի լորձաթաղանթը,առաջանում է հարբուխ,հազ:Ալերգիկ ռեակցիաներ են առաջանում նաև որոշ դեղանյութեր (հակաբիոտիկներ),օծանելիքը,մազի լաքը,ներկը,մաքրող քիմիական փոշիները:Ալերգիայի տարածված ձևերից է նաև եղնջատենդը,որի ժամանակ մաշկի վրա առաջանում են քորով ուղեկցվող բազմաթիվ բշտեր:Բրոնխային հեղձուկը նույնպես ալերգիկ հիվանդություն է,որի հարուցիչները տարբեր են,իսկ ազդեցությունը՝ միատեսակ:Դրանք ընկնելով մարդու շնչուղիներ,առաջացնում են բրոնխների կծկանք,որի հետևանքով դժվարանում է օդի մուտքը թոքեր:Հաճախ երեխաների մոտ սննդամթերքներից (ելակ,ձու,լոլիկ,շոկոլադ և այլն) առաջանում է դիաթեզ՝ մաշկը որոշ հատվածներում կեղևակալում է,երեխան տանջվում է քորից:

Չնայած ալերգենների բազմազանության,ալերգիկ ռեակցիաները զարգանում են գրեթե նույն մեխանիզմով:Առաջին անգամ օրգանիզմ ներթափանցած մարմինների դեմ սինթեզվում են հակամարմիններ,որոնք բարձրացնում են օրգանիզմի զգայնությունը նրա հանդեպ:Այս ռեակցիան ընթանում է առանց նկատելի հետևանքների:Սակայն նույն օտարածին մարմինը երկրորդ անգամ ներթափանցելիս,օրգանիզմում առաջանում է ալերգիկ ռեակցիա,այսինքն այն դառնում է ալերգածին մարդու համար:Օրգանիզմը սկսում է հակածին հակազդել փոփոխված ձևով:Ալերգենի և հակամարմնի միացման հետևանքով առաջացած նյութերն ախտահարում են նյարդային կենտրոնները,առաջացնում ֆունկցիաների բազմատեսակ խանգարումներ:


Տես նաև[խմբագրել]