Արյան խումբ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հակածին-հակամարմին

Հակածին-հակամարմին փոխազդեցությունները[խմբագրել]

Ֆագոցիտոզ

Մանրէների աշխարհը խիստ բազմազան է։ Յուրաքանչյուր մանրէ ունի իր մենահատուկ, այսպես ասած հակածնային կառուցվածքը և կրում է օրգանիզմի համար օտարածին գենետիկական տեղեկատվություն։ Որպես հակածին (անտիգեն) կարող են հանդես գալ բակտերիաները, վիրուսներ, սպիտակուցային բնույթի թույներ, ուրիշ բարձրամոլեկուլային օրգանական միացություններ։ Օրգանիզմում կան հատուկ բջջային համակարգեր, որոնք ընկալում են «թշնամու» հակածինների ներթափանցումը, վերափոխում իրենց նյութափոխանակությունն ու մշակում հատուկ հակամարմիններ։ Այդ բջիջները ֆագոցիտներն են, որոնք լափում են օտարածին մարմնին, վերլուծում նրա բնույթն ու օրգանիզմը նախապատրաստում մշակելու մենահատուկ հակամարմիններ ընդդեմ տվյալ հակածնի։ Հակամարմնի վրա կան հատվածներ, որոնց իրենց ուրվագծով համապատասխանում են հակածնի հատուկ խմբերին։ Այս առումով հակածինն ու հակամարմինն իրար համընկնում են այնպես, ինչպես «բանալին կողպեքին»։ Հակածնի հետ առաջին հանդիպումից հետո օրգանիզմն արդեն «նախազգուշացված» է ու նախապատրաստված տվյալ հակածնի հետ կրկին հանդիպելու։ Եթե նույն օտարածին մարմինը երկրորդ անգամ է ներթափանցում օրգանիզմ, ապա հակամարմինների մի ամբողջ «բանակ» ուղղվում է դեպի հակածինները։

Ագլյուտինոգեն-ագլյուտինին փոխազդեցությունները[խմբագրել]

Էրիթրոցիտների թաղանթի վրա կան բարդ միացություններ, որոնք օժտված են հակածնային հատկություններով։ Դրանք կարող են փոխազդել արյան պլազմայի հատուկ սպիտակուցների հետ, որոնք հանդես են գալիս որպես հակամարմիններ։

Հակածին-հակամարմին ռեակցիայի հետևանքով տեղի է ունենում էրիթրոցիտների սոսնձում՝ ագլյուտինացիա։ Ըստ այս երևույթի անվան, էրիթրոցիտների թաղանթի հակածինները կոչվում են ագլյուտինոգեններ, իսկ պլազմայի հակամարմինները՝ ագլյուտինիններ։

Արյան խմբերը ըստ ABO համակարգի

Արյան խմբեր[խմբագրել]

Արյան խմբերի համատեղելիության գծապատկեր

Դեռ դարասկզբին մարդկանց էրիթրոցիտներում հայտնաբերվել է երկու տեսակ ագլյուտինոգեն, որոնք նշվում են լատիներեն A և B տառերով, իսկ պլազմայում երկու տեսակ ագլյուտինին՝ α և β։ Գիտնականները բացահայտել են, որ α ագլյուտինը սոսնձվում է միայն A, իսկ β-ն՝ B ագլյուտինոգեն կրող էրիթրոցիտներ։ Սոսնձված էրիթրոցիտների քայքայվում են, տեղի է ունենում հեմոլիզ։

Մարդկանց արյունն ըստ նշված ագլյուտինոգենների ու ագլյուտինինների պարունակության բաժանվում է 4 խմբի, որոնք նշվում են հռոմեական թվերով կամ ըստ պարունակած ագլյուտինոգենի անվան։

  • α և β։ առաջին (0)
  • A և β։ երկրորդ (A)
  • α և B։ երրորդ (B)
  • A և B։ չորրորդ (AB)

I խմբի մարդկանց արյունը կարելի է ներարկել բոլոր խմբերին, ուստի նրանք կոչվում են ունիվերսալ դոնորներ, իսկ IV խմբի մարդիկ կարող են արյուն ստանալ բոլոր խմբերից և կոչվում են ուներսալ ընդունողներ (ռեցիպիենտ)։ II ու III խմբերի մարդիկ կարող են արյուն տալ միայն իրենց խմբի մարդկանց ու IV խմբին։

Անհամատեղելի արյան ներարկման ժամանակ առաջանում է ագլյուտինոգեն-ագլյուտինին ռեակցիա, որը կարող է հանգեցնել մահվան։ Պատճառը սոսնձված էրիթրոցիտների քայքայման հետևանքով էրիթրոցիտներից մակարդման գործոնների անջատումն է, որոնք արյան մեջ առաջացնում են ներանոթային մակարդուկներ։

Արյան խմբերը որոշող հակածինները ժառանգաբար փոխանցվում են սերնդե-սերունդ և չեն փոխվում կյանքի ընթացքում։ Մարդկանց 40-50 %-ը ունի առաջին խմբի արյուն, 30-40 %-ը՝ երկրորդ, 10-20 %-ը՝ երրորդ, իսկ 5 %-ը՝ չորրորդ խումբ։

Ռեզուս գործոն[խմբագրել]

A ու B ագլյուտինոգեններից բացի, մարդկանց էրիթրոցիտները կրում են նաև այլ ագլյուտինոգեն՝ ռեզուս գործոն, որն առաջին անգամ հայտնաբերվել է ռեզուս-մակակ կապկի արյան մեջ։ Մարդկանց 85 %-ի արյան մեջ պարունակվում է ռեզուս ագլյուտինոգենը, որի պատճառով էլ նրանք կոչվում են ռեզուս դրական, իսկ մյուսները զուրկ են այդ գործոնից և կոչվում են ռեզուս բացասական։

Ռեզուս ագլյուտինոգենի որոշումը կարևոր նշանակություն ունի բուժական պրակտիկայում։ Արյուն փոխներարկելիս դոնորն ու ընդունող օրգանիզմն ըստ ռեզուս գործոնի պետք է լինեն համատեղելի։ Ռեզուս-գործոնի իմացությունը հատկապես կարևորվում է հղիության ժամանակ։ Ռեզուս դրական ամուսնու և ռեզուս բացասական կնոջ երեխան կարող է ժառանգել հոր ռեզուս գործոնը։ Այս դեպքում կարող են բարդություններ զարգանալ, քանի որ պտղի էրիթրոցիտները ընկերքով ներթափանցում են մոր արյան մեջ, որտեղ մշակվում են հակառեզուս հակամարմիններ։ Վերջիններս, անցնելով պտղի օրգանիզմ, սոսնձվում են նրա էրիթրոցիտները, և դրանք քայքայվում են։ Այս ռեակցիան ուժեղ է դրսևորվում հակամարմինների մեծ քանակի դեպքում, որը կարող է վտանգ սպառնալ պտղի կյանքին։ Հաճախ առաջին երեխան ծնվում է բնականոն, իսկ հետագա հղիությունների ժամանակ հակառեզուս հակամարմինների նոր քանակի սինթեզի հետևանքով ռեզուս բախումն ավելի վտանգավոր է։

Տես նաև[խմբագրել]