Լեյկոցիտներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Լեյկոցիտներ, ողնաշարավորների և մարդու ծայրամասային արյան սպիտակ գնդիկները կամ լեյկոցիտները բնութագրվում են ակտիվ շարժունակությամբ, մորֆոլոգիական հատկանիշների և կենսաբանական դերի բազմազանությամբ։ Լեյկոցիտները ստորաբաժանվում են 2 մեծ խմբի. հատիկավոր կամ գրանուլոցիտներ (granulocytus) և ոչ հատիկավոր կամ ագրանուլոցիտներ (agranulocytus)։

Հատիկավոր լեյկոցիտների խումբը բնորոշվում է ցիտոպլազմայում յուրահատուկ հատիկավորությամբ և հատիկավորված կորիզների առկայությամբ։ Ոչ հատիկավոր լեյկոցիտների խումբը տարբերվում է յուրահատուկ հատիկավորության բացակայությամբ,կորիզների չհատավորմամբ (լիմֆոցիտներ, մոնոցիտներ

Հատիկներ պարունակող լեյկոցիտները կոչվում են հատիկավոր (բազո‎ֆիլներ, էոզինոֆֆիլներ, նեյտրոֆիլներ), իսկ հատիկներ չպարունակողները՝ ոչ հատիկավոր (լիմ‎ֆոցիտներ, մոնոցիտներ), որոնք տարբերվում են միմյանցից ծագումով, ֆունկցիայով և արտաքին տեսքով։

Ձևավոր տարրերի քանակը
Ձևավոր տարրեր Քանակը
Էրիթրոցիտներ 4,5-ից 5,5 միլիոն.
Լեյկոցիտներ 4.000–11.000
  Գրանուլոցիտներ  
  Նեյտրոֆիլներ 2.500–7.500
Էոզինոֆիլներ 40–400
Բազոֆիլներ 10–100
Լիմֆոցիտներ 1.500–3.500
Մոնոցիտներ 200–800
Թրոմբոցիտներ 300.000

Բոլոր լեյկոցիտները գնդաձև են։ Չափահաս առողջ մարդու արյան մեջ 1 մմ³-ում պարունակվում է 4000-9000 լեյկոցիտ, որոնց քանակությունը կարող է տատանվել` կախված սննդից, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից և այլն։

Լեյկոցիտները արյան սպիտակ (անգույն) բջիջներ են, որոնց ուսումնասիրելու համար ներկում են։ Պարզվում է, որ նրանց մի մասի ցիտոպլազման պարունակում է հատիկներ, իսկ մյուս մասը չի պարունակում։

Լեյկոցիտները իրականացնում են բազմաթիվ պաշտպանական ‎ֆունկցիաներ։ Լեյկոցիտների քանակը 1 մմ3 արյան մեջ 4-9 հազար է, սրանց կյանքի տևողությունը չափազանց կարճ է՝ մի քանի ժամից մինչև մի քանի օր, բացառություն են կազմում հիշողության լիմ‎ֆոցիտները, որոնք ապրում են 10-15 տարի։

Լեյկոցիտների առանձին ձևերը գտնվում են որոշակի հարաբերակցության մեջ (այսպես կոչված՝ լեյկոցիտային բանաձև), սակայն այդ հարաբերակցությունը ևս կարող է նկատելիորեն փոխվել։

Եթե լեյկոցիտների քանակը 9000-ից ավելի է, կոչվում Է լեյկոցիտոզ, իսկ 4000-ից պակասը՝ լեյկոպենիա։ Նշված փոփոխությունները, որպես ախտաբանական գործընթացի վկայություն կարելի է դիտել միայն օրգանիզմի ընդհանուր վիճակի հետ կապված, քանի որ թե' լեյկոցիտոզը, թե՜ լեյկոպենիան կարող են նկատվել նաև առողջ օրգանիզմում։ Առողջ մարդկանց օրգանիզմում լեյկոպենիա կարող է նկատվել տաք լոգանքներից, բաղնիքից հետո, մարզիկների և պարբերաբար ծանր ֆիզիկական աշխատանքով զբաղվողների մոտ։ Այսպես կոչված ֆիզիոլոգիական լեյկոցիտոզ կարող է լինել ուտելուց հետո, գերսառեցման, անսովոր ծանր ֆիզիկական աշխատանքի ժամանակ։ Լեյկոցիտների քանակը կարող է ավելանալ նաև հղիության երկրորդ կեսում ինչպես նաև ֆիզիոլոգիական այլ փոփոխությունների դեպքում։ Ախտաբանական լեյկոցիտոզը, որն առաջանում է որպես օրգանիզմի պաշտպանական միջոց, հակազդեցություն, նկատվում է բորբոքումների, հյուսվածքների մեռուկացման (օրինակ՝ սրտամկանի ինֆարկտի), արյան մեծ կորուստների, վնասվածքների ժամանակ։ Լեյկոցիտոզը հաճախ ուղեկցում Է տարբեր ալերգիգ հիվանդությունների։

Լեյկոցիտներն ունակ են ակտիվ տեղաշարժման, որն իրականացվում է կեղծ ոտիկների միջոցով, ընդ որում բջջի կորիզների և մարմինների ձևը խիստ փոփոխական է։ Լեյկոցիտները կարող են մուտք գործել մազանոթների էնդոթելի բջիջների մեջ, տեղաշարժվել շարակցական հյուսվածքի հիմնական նյութի միջով, ներթափանցել հիմնային անոթներ, ինչպես նաև էպիթելի բջիջների մեջ։

Լեյկոցիտների շարժման արագությունը կախված է մի շարք պայմաններից.

  • միջավայրի թանձրություն,
  • pH,
  • ջերմաստիճան։

Շարժման ուղղությունը որոշվում է տարբեր գործոններից, որոնցից մեկը քեմոտաքսիսն է, այս տեսանկյունից կարևոր դեր է խաղում նաև հյուսվածքների քայքայման արգասիքները։ Բջիջների շարժման ուղղության և փոխազդեցության մեջ կարևոր նշանակություն ունեն լեյկոցիտների բջջաթաղանթի հատուկ ընկալիչները։ Արյան հոսքի հետ լեյկոցիտները տարածվում են ողջ օրգանիզմով մեկ և հաստատվում օրգաններում և հյուսվածքներում, որտեղ ցուցաբերում են մեծ ակտիվություն։

Լեյկոցիտների տեսակները[խմբագրել]

Տեսակ Մանրադիտակային տեսք Սխեմա Քանակը %
մեծահասակների մոտ
Տրամագիծ (μm)[1] Թիրախը[2] Կորիզ[2] Գրանուլներ[2] Կյանքի տևողությունը[1]
Նեյտրոֆիլ PBNeutrophil.jpg Neutrophil.png 62% 10–12 Բազմասեգմենտ Թույլ վարդագույն (H&E ներկում) 6 ժամից մի քանի օր
(օրեր լյարդում և այլ հյուսվածքներում)
Էոզինոֆիլ PBEosinophil.jpg Eosinophil 1.png 2.3% 10–12
  • Խոշոր մակաբույծներ
  • Կարգավորում է ալերգիկ պաըասխանները
Երկսեգմենտ Շատ վարդա-նարնջագույն գունավորմամբ (H&E ներկում) 8–12 օր (շրջանառում է 4–5 ժամում)
Բազոֆիլ PBBasophil.jpg Basophil.png 0.4% 12–15 Երկ- կամ եռասեգմենտ Մե կապույտ Մի քանի ժամից մի քանի օր
Լիմֆոցիտ Lymphocyte2.jpg Lymphocyte.png 30% փոքր լիմֆոցիտներ 7–8 Մեծ լիմֆոցիտներ՝ 12–15 Լավ, արտահայտիչ ներկում NK-բջիջներ և ցիտոտոքսիկ (CD8+) T-բջիջներ Տարիներ՝ հիշողության բջիջների, շաբաթներ՝ մնացած բջիջների համար
Մոնոցիտներ Monocyte.jpg Monocyte.png 5.3% 12–20[3] Մոնոցիտները արյան հոսքից գաղթում են դեպի հյուսվածքներ, մասնագիտանում և վերածվում մակրոֆագերի (երիկամներում՝ Կուպֆերի բջիջների) Լոբաձև Չկա Մի քանի ժամից մի քանի օր

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Daniels, V. G., Wheater, P. R., & Burkitt, H. G. (1979)։ Functional histology: A text and colour atlas։ Edinburgh: Churchill Livingstone։ ISBN 0-443-01657-7։ 
  2. 2,0 2,1 2,2 Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walter (2002)։ "Leukocyte functions and percentage breakdown", Molecular Biology of the Cell, 4th, New York: Garland Science։ ISBN 0-8153-4072-9։ 
  3. Handin, Robert I.; Samuel E. Lux, Thomas P. Stossel (2003)։ Blood: Principles and Practice of Hematology, 2nd, Philadelphia: Lippincott Williams and Wilkins, 471։ ISBN 9780781719933։ Վերցված է՝ 2013-06-18։ 

Գրականություն[խմբագրել]

  • Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ։ Դասագիրք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար։ Դ.Ն.Խուդավերդյանի և Վ.Բ.Ֆանարջյանի խմբագրությամբ։ Երևան, 1998։