Իմուն համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուրցագեղձ
Նշիկներ
Փայծաղ (ձիու)
Ավշային հանգույց
Կարմիր ոսկրածուծ

Մեր շրջապատում կան բազմազան մանրէներ ու վիրուսներ, որոնց մի մասն ախտածին են։ Զարգանալով հիվանդ մարդկանց ու կենդանիների օրգանիզմում, նրանք կարող են փոխանցվել առողջներին։ Օրինակ, հիվանդ կենդանիներից մարդը կարող է վարակվել բրուցելոզով կամ հում կաթ խմելիս՝ դաբաղով։ Հողում գտնվող պրկախտի հարուցիչները, վնասված մաշկով ներթափանցելով օրգանիզմ, կարող են առաջացնել պրկախտ հիվանդություն։ Սակայն ամեն վարակ չէ, որ հիվանդություն է առաջացնում։ Էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում կենդանի օրգանիզմներում մշակվել են հարմարանքներ, որոնք նրանց անխոցելի են դարձնում մանրէների վնասակար ազդեցությունների հանդեպ։ Բարձրակարգ կենդանիների ու մարդու օրգանիզմում պաշտպանական այդ դերը կատարում է իմուն համակարգը։ Իմուն է կոչվում այն համակարգը, որն ապահովում է օրգանիզմ ներթափանցած մանրէների, նրանց կողմից արտադրվող թույների և օտարածին նյութերի հանդեպ օրգանիզմի անընկալությունը՝ իմունիտետ։

Իմուն համակարգի բաժինները[խմբագրել]

Իմուն համակարգի օրգաններից են ոսկրածուծը, փայծաղը, ուրցագեղձը, ավշային հանգույցները, շիկներն ու աղիների պատերում գտնվող ավշանման հյուսվածքի կուտակումները, ավշային կծիկները։ Ուրցագեղձն ու ոսկրածուծը համարվում են իմուն համակարգի կենտրոնական օրգաններ, իսկ մնացածները կազմում են ծայրամասային օրգանները։

Ոսկրածուծ[խմբագրել]

Ոսկրածուծն արյունաստեղծ օրգան է և միաժամանակ պատկանում է իմուն համակարգին։ Չափահաս մարդու ոսկրածուծի զանգվածը մոտավորապես 2,5-3 կգ է։ Տարբերում են կարմիր ու դեղին ոսկրածուծ։ Կարմիր ոսկրածուծը տեղավորված է տափակ ոսկրերի սպունգանման նյութի խորշիկներում ու երկար խողովակավոր ոսկրերի գլխիկներում։ Այստեղ գտնվում են արյան բոլոր ձևավոր տարրերին սկիզբ առնող ցողունային բջիջները։ Ոսկրածուծում են զարգանում նաև լիմֆոցիտները, որոնք արյան հունով ընթանում են դեպի իմուն համակարգի այլ օրգաններ, որտեղ նրանց մի մասը տարբերակվում է։ Ուրցագեղձում մասնագիտացող լիմֆոցիտներն այդ գեղձը լատիներեն անվան առաջին տառով կոչվում են T լիմֆոցիտներ։ Փայծաղում, ավշային հանգույցներում մասնագիտանում են B լիմֆոցիտները։

Փայծաղ[խմբագրել]

Փայծաղն ավշային օրգան է, գտնվում է որովայնի խոռոչի ձախ ենթակողային շրջանում։ Փայծաղում առաջանում են լիմֆոցիտներ։ Այն համարվում է էրիթրոցիտների «գերեզմանատուն», ուր արյունն ազատվում է ծերացած ձևավոր տարրերից։ Լյարդի ու մաշկի հետ միասին այն ծառայում է որպես արյան պահուստային օրգան։

Ուրցագեղձ[խմբագրել]

Ուրցագեղձը ներզատական գեղձ է, լինելով արյունաստեղծ օրգան, պատկանում է իմուն համակարգին։ Այն գտնվում է կրծոսկրի հետևում, երկու թոքերի արանքում։ Մինչև 20 տարեկանը ուրցագեղձի զանգվածը կազմում է 25-30 գ, այնուհետև սկսում է աստիճանաբար փոքրանալ՝ հասնելով 10-15 գ։ Ինչպես արդեն նշվեց, ուրցագեղձում տարբերակվում են T լիմֆոցիտները, ուստի ուրցագեղձի ֆունկցիայի խանգարման դեպքում զարգանում է թերվարակամերժություն։

Ավշահանգույցներ[խմբագրել]

Ավշահանգույցները արյուն կլորավուն, ձվաձև, սիսեռանման, 1-20 մմ մեծությամբ վարդամոխրագույն գոյացություններ են, պատված շարակցահյուսվածքային պատյանով, իսկ ներսում գտնվում է կեղևային ու միջուկային նյութը։ Կեղևային նյութի բշտիկներում պարունակվում են մեծ քանակով լիմֆոցիտներ։ Ավշահանգույցները մասնակցում են արյունաստեղծմանը, օրգանիզմի պաշտպանական ռեակցիաներին, ինչպես նաև ապահովում են ավշի հոսքը։

Նշիկներ[խմբագրել]

Նշիկները կազմված են ավշային հյուսվածքից, որոնց մեջ առանձնացնում են բջիջների կուտակումներ ավշային հանգույցներ։ Տարբերում են լեզվային, ըմպանային, քմային ու փողային նշիկներ, որոնք միմյանց հետ կապված են ավշանոթներով ու կազմում են ըմպանային օղակ։ Նշիկները կարևոր ուղեկալներից են, որոնք դիմակայում են քթախոռոչով և բերանով ներթափանցած մանրէներին։

Ավշային կծիկներ[խմբագրել]

Ավշային կծիկները գտնվում են մարսողական ու շնչառական համակարգերի օրգանների լորձաթաղանթում։ Նրանք կարևոր դեր ունեն սննդի և օդի հետ ներթափանցած մանրէների, օտարածին մարմինների ու թույների չեզոքացման գործում։ Կույր աղիքի որդանման ելունում գտնվում են խմբային ավշային կծիկներ։

Իմուն համակարգի անբավարարություններ[խմբագրել]

Իմուն համակարգի անբավարարությունները լինում են բնածին, ձեռքբերովի ու հրահրված։ Բնածին անբավարարությունները դրսևորվում են ծնվելու պահից սկսած։ Օրինակ, կարող է նկատվել ուրցագեղձի ձևափոխում, լիմֆոցիտների սինթեզի խախտում։ Ձեռքբերովի անբավարարություն է լեյկոցիտների քանակի նվազումը, որը կարող է առաջանալ ռենտգենյան ճառագայթների և ուրիշ գործոնների ազդեցությամբ։ Ձեռքբերովի է նաև ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշը (ՁԻԱՀ)։ Այդ հիվանդության հարուցիչը՝ մարդու իմունային անբավարարության վիրուսը (ՄԻԱՎ) առաջին անգամ անջատվել է 1983 թ.։ Այն հանդիպում է վիրուսով վարակված մարդու արյան, կենսական այլ հեղուկների մեջ և փոխանցվում արյան միջոցով ու սեռական ճանապարհով։ Հիմնականում վիրուսով վարակվում են T լիմֆոցիտներն ու քայքայվում, որի հետևանքով մարդը ձեռք է բերում իմուն անբավարարություն։ Վարակված մարդը վիրուսի առկայությամբ դառնում է շիճուկադրական։ Նրա իմուն համակարգը վիրուսի նկատմամբ մշակում է մենահատուկ հակամարմիններ, որոնք որոշվում են հատուկ մեթոդներով։ Ախտորոշվում է մարդու վարակվածությունը նույնիսկ այդ դեպքում, երբ հիվանդության ախտանշանները չեն դրսևորված, ուստի այդ անձը վարակիչ է։ Իմուն համակարգի անբավարարության հետևանքով հիվանդները չեն կարողանում պայքարել այլ հարուցիչների դեմ։ Հիմնականում ախտահարվում են թոքերը, մարսողական, նյարդային համակարգերը, մաշկը։

Իմուն համակարգի հրահրված անբավարարությունը կարող է դրսևորվել օրգանների փոխպատավաստման ժամանակ, երբ հարկ է լինում ռեցիպիենտի (ընդունող օրգանիզմի) իմուն ռեակցիաները ճնշելու նպատակով օգտագործել համապատասպան դեղորայք։ Իմուն համակարգի անբավարարություն ունեցող հիվանդներին բուժելու նպատակով նրանց տեղավորում են ախտահանված սենյակում ու կատարում նախազգուշական շիճուկաբուժություն։

Տես նաև[խմբագրել]