Արյունաբանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արյունաբանություն
Renal Cell Carcinoma.jpg
Քրոմոֆոբ երիկամային բջջային կարցինոման հեմատոքսիլիլային և էոզինային ներկմամբ
Համակարգ Արյուն
Ենթաբաժանմունք Արյունաբանական քաղցկեղաբանություն
Կարևոր հիվանդություններ Մալարիա, Թալասեմիա, Լեյկոզ, Կոագուլոպատիա, Սակավարյունություն
Կարևոր թեստեր Արյունային պատրաստուկներ, Մակարդման թեստեր, Ոսկրածուծի պատրաստուկներ
Մասնագետ Արյունաբան

Արյունաբանություն (հեմատոլոգիա), գիտություն արյան մասին, ուսումնասիրում է արյունաստեղծ օրգանների կառուցվածքը և ֆունկցիան, արյան բաղադրությունը բնականոն և տարբեր հիվանդությունների պայմաններում: Արյունաբանությունն զբաղվում է արյունաստեղծման գործընթացների, դրանց կարգավորման մեթոդների, արյան համակարգի հիվանդությունների ախտորոշման և բուժման, ինչպես նաև արյան մակարդելիության հարցերով: Արյունաբանությունը սերտորեն կապված է բժշկության տարբեր բնագավառների, մասնավորապես, վիրաբուժության, թերապիայի, ուռուցքաբանության հետ: Այն կիրառում է հատուկ մեթոդներ, ինչպես նաև ժամանակակից դեղանյութեր ու դոնորային արյունից ստացված պատրաստուկներ: Արյան հետազոտությունների տվյալները խիստ կարևոր են գինեկոլոգիական, վիրաբուժական, ներքին և վարակիչ հիվանդությունների ախտորոշման համար:

Պատմություն[խմբագրել]

Արյունաբանությունը սկիզբ է առել 17-րդ դարի երկրորդ կեսին, մանրադիտակի հայտնագործումից հետո, երբ իտալացի անատոմ Մալպիգին (1661) և հոլանդացի կենսաբան Լևենհուկը (1673) մարդու և կենդանիների արյան մեջ առաջին անգամ նկարագրել են արյան կարմիր մարմնիկները՝ էրիթրոցիտները։

Բաժիններ[խմբագրել]

Արյունաբանությունը բաղկացած է մի քանի հիմնական բաժիններից՝ մորֆոլոգիական արյունաբանություն, ուսումնասիրում է արյան ձևավոր տարրերի և արյունաստեղծ օրգանների (ոսկրածուծ, փայծաղ, ավշային հանգույցներ) կառուցվածքն ու ձևաբանությունը։

Շիճուկաբանական արյունաբանություն, ուսումնասիրում է արյան պլազմայի և շիճուկի բաղադրությունը և հատկությունները։

Կլինիկական արյունաբանություն, ուսումնասիրում է արյան հիվանդությունների առաջացման պատճառները, ընթացքը, կանխարգելումը և բուժումը, ինչպես նաև այլ հիվանդությունների ժամանակ արյան կազմության և արյունաստեղծ օրգանների կրած ախտանշական փոփոխությունները։

Փոխներարկումային արյունաբանություն, ուսումնասիրում է մի անհատի արյունը մեկ ուրիշին փոխներարկելու, ինչպես նաև ներարկման համար վերցրած արյունը երկար ժամանակ պահելու (արյան կոնսերվացում) հնարավորությունները։

Արյունաբանությունյան նորագույն ուղղություններից են՝

  • հեմոկոագուլոլոգիան, որը հետազոտում է արյան մակարդման պրոցեսը և դրա խանգարումներից առաջացող հիվանդությունները
  • իմունոհեմատոլոգիան, որը հետազոտում է արյան ձևավոր տարրերի և պլազմայի իմունոլոգիական բնութագիրը և արյան մի շարք իմունոլոգիական հիվանդությունների առաջացման գործոններն ու մեխանիզմները
  • լեյկոզոլոգիան, որն ուսումնասիրում է լեյկոզների առաջացումը, զարգացումը։

Արյունաբանության մեջ լայնորեն օգտագործում են օպտիկական, էլեկտրոնային, ֆլուորեսցենտային, ֆազոկոնտրաստային, մանրադիտակային, ինչպես նաև հյուսվածաբանական-հյուսվածաքիմիական, կենսաքիմիական, ռադիոլոգիական (իզոտոպային), իմունոլոգիական և մի շարք այլ մեթոդներ։

Արյունաբանությունը Հայաստանում[խմբագրել]

Հայաստանում արյունաբանության զարգացումը կապված է 1947 թվականին Ռ. Յոլյանի նախաձեռնությամբ հիմնադրված արյունաբանության և արյան փոխներարկման ԳՀԻ-ի (1990 թականից՝ Ռ. Յոլյանի անվան արյունաբանության հանրապետական գիտական կենտրոն) հետ:

Ուսումնասիրվել են արյան փոխներարկման բուժիչ ազդեցության մեխանիզմները, արյան պահածոյման (Ռ. Յոլյան), պատերազմի ժամանակ ռազմադաշտային (շոգ կլիմայի) պայմաններում արյան պահպանման (Ռ. Պարոնյան) հարցերը: Կիրառվել են պենիցիլինը և գրամիցիդինը արյան պահածոյման ժամանակ (Ռ. Յոլյան, Մ. Բալասանյան): Առաջարկվել են լեյկոզների ախտորոշման ու բուժման արդյունավետ մեթոդներ (Հ. Պողոսյան), հետազոտվել դիակից վերցված պահածոյած ոսկրածուծի բջիջների կենսունակությունը (Ժ. Փխրիկյան, Ն. Քալանթար), թրոմբասթենիկ վիճակների պատճառագիտության, կլինիկայի ախտորոշման և բուժման (Ա․ Իսահակյան), իմունաարյունաբանության (Վ. Ներին) հարցերը և այլն: Պ. Ղազարյանի և աշխատակիցների կողմից պարզվել է երկգալար ՌՆԹ-ի կիրառման բարձր արդյունավետությունն իոնացնող ճառագայթահարման դեպքում: Արյան ծառայության պրակտիկայում կիրառելով դոնորային պլազմոֆորեզի մեթոդը՝ հնարավորություն է ստեղծվել պիտանիության ժամկետը կորցրած մեծ քանակությամբ արյուն օգտագործել որպես փոխներարկման լիարժեք նյութ (Մ. Նազարեթյան):

Վերջին տարիներին նկատելիորեն փոխվել են փոխներարկվող արյան և նրա բաղադրամասերի համար ընդունված ցուցումներն ու հակացուցումները: Ներկայումս անցել Են բաղադրամասային բուժման, այսինքն փոխներարկվում են կամ պլազման, կամ էրիթրոցիտային, թրոմբոցիտային, լեյկոցիտային զանգվածը՝ ցուցումներին համապատասխան:

Ուսումնասիրվել են երկաթի անբավարարության հետ կապված սակավարյունության համաճարակաբանության հարցերը. մշակվել են դրանց կանխարգելման մեթոդներ:

Տես նաև[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Истаманова Т․ С․ "Очерки функциональной гематологии, Л․, 1963
  • Физиология системы крови, Л․, 1968
  • Кассирский И․ А․, Алексеев Г․ А․ "Клиническая гематология", 4 изд․, испр․ и доп․, М․, 1970

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png