Բջիջ
Բջիջ (լատ. cellula - խորշիկ, բջիջ, հունարեն ցիտոս-անոթ, բջիջ), համարվում է բոլոր կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքի, ֆունկցիայի և գենետիկական տարրական միավորը: Բջիջը, որպես օրգանիզմի կառուցվածքի տարրական միավոր, օժտված է կենդանի նյութին բնորոշ հատկություններով, որոնք պահպանում ու փոխանցվում են հաջորդ սերունդներին: Բջջի բաղադրության մեջ մտնում են շուրջ 70 քիմիական տարրեր, որոնք հանդիպում են նաև անկենդան բնության մեջ, որն էլ կենդանի և անկենդան բնության միասնության ապացույցներից մեկն է:[փա՞ստ]
Բովանդակություն |
Բջջի հայտնաբերման պատմությունը [խմբագրել]
- 1665 - անգլիացի գիտնական Ռոբերտ Հուկը, հետազոտելով թանթրվենու ցողունի լայնական կտրվածքը և խցանածառի կեղևը` նկատեց մանր վանդակաձև տարածություններ, որոնց նմանացրեց մեղվաբնի վանդակներին և դրանց անվանեց վանդակիկներ` բջիջներ
- 1672 - իտալացի գիտնական Մարչելո Մալպիգին իր §Բույսերի անատոմիան¦ գրքում տվեց բույսերի մանրադիտակային կառուցվածքի մանրամասն նկարագրությունը
- 1680 -հոլանդացի գիտնական Անտոն Վան Լևենհուկը, իր պատրաստած տեսապակիների օգնությամբ, հայտնաբերեց բազմաթիվ միաբջիջ օրգանիզմներ, ինչպես նաև էրիթրոցիտներ, մազանոթներ, սպերմատոզոիդներ
- 1825 - չեխ գիտնական Պուրկինեն, ցույց տվեց, որ բջիջն ունի հեղուկ պարունակություն` պրոտոպլազմա և հայտնաբերեց բջջակորիզը
- 1826 - Կարլ Բերը հայտնաբերեց կաթնասունների ձվաբջիջը
- 1839 - գերմանացի բուսաբան Մատիաս Շլեյդեն և գերմանացի կենդանաբան Թեոդոր Շվանը սահմանեցին բջջային տեության դրույթները, նրանք նաև ապացուցեցին, որ նույն կառուցվածքը և ֆունկցիան ունեցող բջիջները միանալով, առաջացնում են հյուսվածքներ:[1]
Բջջային տեսություն [խմբագրել]
Կուտակված փաստանյութերի վրա Շլեյդենը և Շվանը 1838-1839թթ ձևակերպեցին բջջային տեսությունը, որը հետագայում զարգացրեց Վիրխովը: Այժմյան բջջային տեսության հիմնադրույթներն են`
- Բոլոր օրգանիզմները կազմված են բջիջներից (բացառությամբ կյանքի ոչ բջջային ձևերի), և որ բջիջը կյանքի ձևերի համար հանդիսանում է կառուցվածքային, ֆունկցիոնալ, գենետիկական տարրական միավորը
- Բույսերի և կենդանիների աճման հիմքում ընկած է բջիջների բազմացումը, նոր բջիջներն առաջանում են նախորդ բջիջների կիսման հետևանքով
- Յուրաքանչյուր բջիջ կազմված է ցիտոպլազմայից, կորիզից, թաղանթից
- Բջիջը միջավայրից կլանում է նյութեր և էներգիա, վերափոխում և օգտագործում է իր կենսագործունեության համար:
- Բջջում պահպանվում, իրագործվում և դուստր բջիջներին է փոխանցվում գենետիկական ինֆորմացիան:
- Կան օրգանիզմներ, որոնք կազմված են մեկ բջջից` ինքնուրույն են: Բազմաբջիջ օրգանիզմներում բջիջներն ունեն իրենց հատուկ ֆունկցիան և առաջացնում են հյուսվածքներ: Հյուսվածքներից կազմավորվում են օրգանները, որոնք սերտորեն կապված են միմյանց հետ և կարգավորում են հումորալ և նյարդային համակարգերի միջոցով:
- Ներկայումս հաստատված է, որ բոլոր բջիջները միանման`
-
- պահպանում են գենետիկական ինֆորմացիան
- գենետիկական ինֆորմացիան օգտագործում են սպիտակուցի սինթեզի համար
- պահպանում ու փոխանցում են էներգիան
- էներգիան վերափոխում են աշխատանքի
- կարգավորում են նյութափոխանակությունը
- բջջային կազմության շնորհիվ օրգանիզմը դիսկրետ է և ամբողջական: Օրգանիզմի մասնատումը առանձին փոքր կառուցվածքային միավորների ստեղծում է հսկայական մակերես, որում ընթանում են նյութափոխանակության գործընթացները:
Կառլ Բերը հայտնաբերեց ձվաբջիջները և ձևակերպեց հետևյալ դրույթը Բոլոր բազմաբջիջ օրգանիզմները իրենց զարգացումը սկսկում են մեկ բջջից` զիգոտից:
Բջջի տեսակները [խմբագրել]
Տարբերում են 2 տեսակի բջիջներ`
Էուկարիոտ բջիջներն իրենց հերթին լինում են
Բջիջները հիմնականում ունեն մանրադիտակային չափեր` 10մկմ-100մկմ սահմաններում: Ըստ չափերի տարբերում են բջիջների 2 տեսակ`
Բջջի կառուցվածքը [խմբագրել]
Բջիջների ձևն ու կառուցվածքը կախված է կատարած ֆունկցիայից: Բջջի մարմինը կոչվում է պրոտոպլազմա: Այն կազմված է 2 հիմնական բաղադրամասերից`
Բացի այդ ցիտոպլազման արտաքինից պատված է թաղանթով, որին անվանում են ցիտոպլազմային մեմբրան կամ պլազմոլեմ: Բուսական բջջի պլազմոլեմն արտաքինից պատված է բջջապատով, որը հիմնականում կազմված է ցելյուլոզից և պեկտինից: Կենդանական բջիջների պլազմոլեմն արտաքինից պատված է 10-20նմ հաստություն ունեցող գլիկոկալիքսով, որի հիմնական բաղադրամասերն են`
Ցիտոպլազմա [խմբագրել]
Ցիտոպլազման հոմոգեն, թափանցիկ մածուցիկ հեղուկ է, որում տարբերում են`
Օրգանոիդներ [խմբագրել]
Օրգանոիդները մասնագիտացված մշտական կազմավորումներ են, որոնք կատարում են որոշակի ֆունկցիա: Տարբերում են`
Հատուկ նշանակության օրգանոիդները բնորոշ են միայն որոշակի բջիջներին, օրինակ` միոֆիբրիլները հանդիպում են մկանայից բջիջներում, նեյրոֆիբրիլները` նյարդային բջիջներում, թարթիչները` շնչառական ուղիների, միկրոթավիկները` աղիների էպիթելի բջիջներում և այլն: Ընդհանուր նշանակության օրգանոիդները բաժանվում են 2 խմբի`
- մեմբրանային
- ոչ մեմբրանային:
Մեմբրանային կազմություն ունեն`
Մեմբրանային կազմություն չունեն`
Բջջակորիզ [խմբագրել]
Բջջակորիզը բջջի կարևոր կառուցվածքային մասն է, որտեղ պահպանվում, վերարտադրվում և հաջորդ սերնդին է փոխանցվում ժառանգական նյութը: Այն նաև բջջի նյութափոխանակության պրոցեսների կարգավորման, օրագնոիդների կենսագործունեության հսկողության կենտրոն է: Կորիզը կազմված է 4 հիմնական բաղադրամասերից`
- Կորիզաթաղանթ
- Կորիզանյութ կամ կարիոպլազմա
- Կորիզակ
- քրոմատին
Բջջի քիմիական բաղադրությունը [խմբագրել]
Կենդանի օրգանիզմների բջիջներում հայտնաբերված են մոտ 90 քիմիական տարրեր: Այդ տարրերը բաժանվում են 3 խմբի`
1.մակրոտարրեր, որոնց բաղադրությունը կազմում է մինչև >98%`
2.(1,5—2 %)
3.միկրոտարրեր (>0,01 %)
և այլն 4.ուլտրամիկրոտարրեր (>0,00001 %)
Կենդանական և բուսական բջիջների տարբերությունը [խմբագրել]
| Օրգանոիդ, հատկանիշ | Կենդանական բջիջ | Բուսական բջիջ | |
|---|---|---|---|
| Պլազմային թաղանթ | Ունի | Ունի | |
| Բջջապատ | Չունի | Ունի | |
| Բջջակորիզ և կորիզաթաղանթ | Ունի | Ունի | |
| Պլաստիդներ | Չունի | Ունի | |
| Միտոքոնդրիում | Ունի | Ունի | |
| Գոլջիի համակարգ | Ունի | Ունի | |
| Ռիբոսոմներ | Ունի | Ունի | |
| Բջջակենտորն | Ունի | Մեծ մասը չունի | |
| Սնման ձևը | Հետերոտրոֆ | Ավտոտրոֆ | |
| ԱԵՖ-ի սինթեզը | Միտոքոնդրիումներում | Քլորոպլաստներում և միտոքոնդրիումներում | |
| ԱԵՖ-ի քայքայումը | Որտեղ անհրաժեշտ է էներգիայի ծախս | Քլորոպլաստներում և որտեղ անհրաժեշտ է էներգիայի ծախս | |
| Վակուոլ | Կծկուն, մարսողական և արտաթորող | Ունի | |
| Պաշարանյութեր | Պաշարվում է գլիկոգեն | Պաշարվում է օսլա | |
| Նյութափոխանակությունը և էներգետիկ փոխակերպումը | Հատկանշական է | Հատկանշական է | |
| Կապը բջիջների միջև | Մեմբրանների ներփքումներով | Պլազմոդեսմաներով | |
| Քիմիական բաղադրությունը | Ընդհանուր կողմերով նման են | Ընդհանուր կողմերով նման են |
նախակորիզավոր
Բջջի ուսումնասիրման մեթոդները [խմբագրել]
- Սովորական լուսային մանրադիտակով
- Էլեկտրոնային մանրադիտակով
- Լյումինիսցենցիայի մանրադիտակով
- Ցիտոքիմիական մեթոդ
- Ռադիոավտոգրաֆիայի մեթոդ
- Ցիտոսպեկտրոֆոտոմետրիա
- Դիֆերենցիալ ցենտրիֆուգման մեթոդ
- Բջջային կուլտուրա
- Ռենտգենոստրուկտուր անալիզի մեթոդ
- Իմունոլոգիական մեթոդ
|
|
|
|---|---|
| Մոլեկուլ > Օրգանոիդներ > Բջիջ > Հյուսվածք > Օրգան > Օրգան-համակարգ > Օրգանիզմ > Պոպուլյացիա > Տեսակ > Կենսացենոզ> Կենսոլորտ |
Տես նաև [խմբագրել]
- Էնդոպլազմային ցանց
- Գոլջիի համալիր
- Ռիբոսոմներ
- Միտոքոնդրիումներ
- Ցետրիոլներ
- Լիզոսոմներ
- Պլաստիդներ
- Վակուոլներ
- Ներառուկներ
- Բջջակորիզ
- Կորիզակ
Աղբյուրներ [խմբագրել]
- Կենսաբանություն, Տիգրան Թանգամյան, էջ 19, 53-54
- Կենսաբանություն, Սիսակյան, էջ 18-19
- Ընդհանուր Կենսաբանություն, Նադեժդա Բեգլարյան, էջ 93-97
Ծանոթագրություններ և նշումներ
