Ֆոսֆոր

Ֆոսֆոր

Ֆոսֆոր - քիմիական տարր է որի նշանն է P և ատոմային թիվը՝ 15։ Ֆոսֆորը (P) հայտնաբերել է Հենինգ Բրանդը 1669-ին։ Բնության մեջ գտնվում է միայն միացությունների ձևով։ Հանդես է գալիս մի քանի ալոտրոպ ձևափոխություններով։ Ոչ մետաղ է։

Սպիտակ Ֆոսֆորը (P₄) փափուկ, ջրում չլուծվող, անգույն, խիստ թունավոր նյութ է։ Լավ լուծվում է CS₂-ում, t_հալ=44°С, t_եռ=281°С։ Շնորհիվ լուսարձակելու հատկության, ստացել է իր անունը։ Թույլ տաքացնելիս օդում ինքնաբոցավառվում է։

Կարմիր ֆոսֆորը ամորֆ պոլիմերային միացություն է, քիմիապես պասիվ է սպիտակ ֆոսֆորից, թունավոր չէ։ Սև ֆոսֆորը մետաղական փայլով պոլիմերային նյութ է, թունավոր չէ, ունի կիսահաղորդիչ հատկություններ։

Քիմիական հատկությունները

Ստանում են կալցիումի ֆոսֆատի, SiO₂ և C-ի խառնուրդն էլեկտրական վառարանում առանց օդի մուտքի մոտ 1000°С տաքացնելով․ 2Ca₃(PO ₄) ₂+6SiO₂+10C→6CaSiO₃+10CO↑+P4↑

Ստացված գազային P4-ը բաց թողնելով ջրի մեջ` վեր են ածում պինդ վիճակի:

Փոխազդեցությունը ոչ մետաղների հետ

4P + 5O₂ → 2P₂O₅ (կամ P₂O₃) 4P + 3O₂ → 2P₂O₃ 2P + 3Cl₂ → 2PCl₃ (կամ PCl₅)

Փոխազդեցությունը ակտիվ մետաղների հետ

3Li+P=Li₃P 3Ca+2P=Ca₃P₂

Ինչպես նաև օքսիդիչ թթուների և ալկալիների հետ․

3P + 5HNO₃ + 2H₂O → 3H₃PO₄ + 5NO↑ 4Р + 3KOH + 3Н₂О → РН₃↑ + 3KН₂РО₂

Ֆոսֆիդները մետաղների  և ֆոսֆորի միացություններ են,որտեղ ֆոսֆորի օքսիդացման աստիճանը -3 է:
Նրանք աղատիպ պինդ միացություններ են,հեշտությամբ քայքայվում են ջրով կամ թթուներով` առաջացնելով ֆոսֆին.
Mg3P2+6H2O=3Mg(OH)2+2PH3↑
Li3P+3HCl=3LiCl+PH3↑
Ֆոսֆինը  (PH3) սխտորի հոտով,թունավոր գազ է:Այն ունի ուժեղ վերականգնիչ և թույլ հիմնային հատկություններ.

$~\mathrm{PH_3 + 2O_2\ \xrightarrow{\ \ } \ H_3PO_4}$

$~\mathrm{PH_3 + HCl\ \xrightarrow{30 ^\circ C} \ PH_4Cl}$ (ֆոսֆոնիումի քլորիդ)

Ֆոսֆորի (III)օքսիդը (P2O3) սպիտակ բյուրեղային նյութ է:Գոլորշի վիճակում կազմված է  P4O6 մոլեկուլներից  tհալ =24°С tեռ=175°С:

Ստանում են ֆոսֆորը թթվածնի պակասորդում այրելիս

4P+3O2=2P2O3
Ջրի հետ փոխազդելիս կարող է առաջացնել երկու թթու` HPO2-մտաֆոսֆորային թթու    և       H3PO3-օրթոսֆոսֆորային թթու,որոնք թույլ թթուներ են:P2O3-ը ուժեղ վերականգնիչ է.
P2O3+2Cl2+5H2O=2H3PO4+4HCl:

Ֆոսֆորը բնության մեջ

Դեպի թթվածինը ունեցած իր բարձր ակտիվության հետևանքով, ֆոսֆորը բնության մեջ ազատ վիճակում չի հանդիպում։ Նա գտնվում է բուսահողում և հանքերում միայն ֆոսֆորական թթվի աղերի ձևով, առավելապես ֆոսֆորաթթվական կալցիումի կամ կալցիումի ֆոսֆատ՝ աղի ձևով։ Այն գլխավոր հանքերը, որոնց բաղադրության մեջ մտնում է այդ աղը, ապատիտը ու ֆոսֆորիտն են։

Բույսերը չեն կարող հաջողությամբ զարգանալ և պտղաբերել, եթե հողի մեջ անբավարար են ջրի մեջ լուծվող ֆոսֆորային միացությունները։

Միացությունների ձևով ֆոսֆորը մտնում է մարդու և կենդանիների ոսկրային, մկանային և նյարդային հյուսվածքներ կազմության մեջ։ Նրանց համար ֆոսֆորի աղբյուր է ծառայում բուսական սնունդը։ Սննդի մեջ ֆոսֆորի միացությունների պակասության դեպքում մարդու և կենդանիների մեջ առաջանում են լուրջ հիվանդություններ։

Տես նաև

• Պարբերական աղյուսակ