Ոսկի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ոսկի

Ոսկի, քիմիական տարր է որի նշանն է Au և ատոմային թիվը՝ 79.

Ոսկի (լատիներեն՝ աուրում) Au համեմատաբար փափուկ,ծանր (p=19,32 գ/սմ3), դեղին մետաղ է։ Ամենալավ կռելի և ձգելի մետաղն է. Այն դեղնափայլ, գեղեցիկ տեսքով, ազնիվ մետաղ է։ Այն մարդկությանն ամենավաղ հայտնի մետաղներից է։ 1 գ ոսկուց կարելի է ձգել մինչև 3 կմ երկարուրությամբ լար, tհալ=1064°С,tեռ=2947°С։

Քիմիապես շատ իներտ է. թթվածնի, ջրածնի և ածխածնի հետ ընդհանրապես չի փոխազդում։ Մինչև 150°С տաքացնելիս քլորի հետ առաջացնում է AuCl3, որը 190°С-ում քայքայվում է AuCl-ի.

2Au+3Cl2=2AuCl3 (150°С)

AuCl3=AuCl + Cl2 (190°С)

Լուծվում է «արքայաջրում».

Au+HNO3+3HCl=AuCl3+NO2+2H2O

Ոսկու միացություները անկայուն են և հեշտությամբ վերականգնվում են.

2AuCl3+3SnCl2=2Au+3SnCl4

Արդյունքում ստացվում է ոսկու կարմիր կամ վարդագույն կոլոիդ լուծույթ։ Առաջացնում է ցիանային կոմպլեքսներ՝ ցիանաուրատներ.

4Au+8NaCN+O2+2H2O=4Na[Au(CN)2]+4NaOH

Այս ռեակցիան ընկած է հանքերից ոսկու արդյունաբերական կորզման հիմքում։

Բնության մեջ ոսկին հանդիպում է և՛ բնածին, և՛ քիմիական միացությունների ձևով։ Բնածին ոսկու խոշոր կտորներին տրվում են հատուկ անուններ, և պահվում են թանգարաններում։ Ավստրալիայում հայտնաբերված ամենախոշոր կտորները՝ «Հոլտերմանի սալը» (93,5 կգ) և «Ցանկալի անծանոթը» (71 կգ) չեն պահպանվել։ Ռուսաստանում բնածին ոսկու ամենախոշոր (36 կգ) կտորը գտնվել է Ուրալում 1842 թ-ին և կոչվել է «Մեծ եռանկյուն»։ Աշխարհում ոսկու հիմնական պաշարները գտնվում են Ռուսաստանում, Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում, Կանադայում։ Կենսոլորտում ոսկին տեղաշարժվում է օրգանական միացությունների և գետաջրերի հետ։ Որոշ բույսեր, օրինակ՝ ձիաձետը և եգիպտացորենը, կուտակում են ոսկի։ Ոսկին ջերմության և էլեկտրականության լավ հաղորդիչ է, սակայն զիջում է արծաթին։ Մաքուր ոսկին փափուկ է և չափազանց պլաստիկ։ Նրանից կարելի է գլանել շատ բարակ նրբաթիթեղ և ձգել բարակ լար։ Քիմիապես պասսիվ է, օդում նույնիսկ խոնավության առկայությամբ չի օքսիդանում։ Չի լուծվում ջրում, ալկալիներում և թթուներում, սակայն լուծվում է արքայաջրում (աղաթթու–ազոտական թթու–ջուր)։ Ոսկերչության մեջ ոսկուց՝ թանկարժեք մետաղների և քարերի համադրությամբ, պատրաստում են զարդեր։ Մաքուր ոսկին կիրառվում է էլեկտրատեխնիկայում և արվեստում, ոսկու նրբաթիթեղներն օգտագործվել են հայկական միջնադարյան մանրանկարչության մեջ։ Ոսկին օգտագործվում է նաև ժամացույցները, զարդարանքի և սպասքի առարկաները ոսկեզօծելու, ոսկու համաձուլվածքները՝ դրամ, մեդալներ հատելու, ատամնապրոթեզային սկավառակներ պատրաստելու համար, իսկ միացությունները՝ լուսանկարչության և բժշկության մեջ։