Լյարդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարդու լյարդը
Մարդու հիմնական ներքին օրգանները, տեսքը առջևից, լյարդ - 4
Առնետի լյարդ
Ոչխարի լյարդ

Լյարդը (hepar) գեղձային օրգան է (մոտ 1500գ): Լյարդի մեջ մշակված լեղին ծորանով լցվում է տասներկումատնյա աղիքի մեջ: Լյարդը տեղավորված է անմիջապես ստոծանու տակ, որովայնի խոռոչի վերին մասի աջ կողմում: Չափահասի օրգանիզմում լյարդը անցնում է միջին գծից ձախ, նորածնի օրգանիզմում այն գրավում է որովայնի խոռոչի մեծ մասը և հավասար է մարմնի կշռի 1/20-ին, իսկ չափահասինը իջնում է մոտավորապես 1/50-ի:

Լյարդն ունի երկու երես և երկու եզր: Վերին կամ ավելի ճիշտ, վերին-առաջային կամ ստոծանիական երեսը(facies diaphragmatica, facies superator(BNA)), կոր է, համապատասխանում է ստոծանու գոգությանը, որի մեջ նա տեղավորված է , ստորին երեսը կամ ընդերային ( facies visceralis, inferior(BNA)) ուղղված է ցած ու հետ և իր վրա կրում է մի շարք պճեր, որոնք գոյացել են նրան հպվող որովայնի օրգանների ճնշումից: Վերին և ստորին երեսները միմյանցից բաժանվում են սուր առաջային եզրով` margo inferior s. anterior: Լյարդի մյուս` վերին-հետին եզրը, ընդհակառակը, այնքան բութ է, որ կարելի է դիտել իբրև լյարդի հետին երես(facies posterior hepatis):

Լյարդը բաժանվում է երկու բլթերի` մեծ`աջ(lobus dexter) և փոքր` ձախ(lobus sinister): Բլթերը բաժանող սահմանագիծը լյարդի վերին կոր երեսի վրա` համապատասխանում է մանգաղաձև կապանի կպման գծին: Այս կապանի ազատ եզրի մեջ կան մի պինդ ներդակազմ կապան, որը գալիս է պորտից(umbilicus) և իրենից ներկայացնում է խցանված պորտային երակի (vena umbilicialis) մնացորդը: Լյարդի աջ բլիթը ներքևի կողմից երկու ակոսներով կամ փոսություններով ենթաբաժանվում է երկրորդական բլթերի: Ակոսներից մեկը զուգահեռ է ձախ սագիտալ փոսությանը և կոչվում է աջ ակոս կամ փոսություն(fossa sagittalis dextra): Այդ փոսի առաջային մասում տեղավորված է լեղապարկը(vesica biliaris), որի պատճառով փոսությունը կոչվում է լեղապարկի փոսություն (fossa vesicare biliaris): Այն խոր լայնաձիգ ակոսը, որը միացնում է պորտային երակի փոսի (fossa venae umbilicalis) ու լեղապարկի փոսության (fossa vesicae fellea) հետին ծայրերը, կոչվում է լյարդի դրունք(porta hepatis): Լյարդի դրունքի միջով մտնում են լյարդային զարկերակը (a. hepatica) և դռներակը(v.portae)` իրենց ուղեկցող նյարդերով ու անոթներով, և դուրս են գալիս ավշային անոթներն ու լյարդի ընդհանուր ծորանը( ductus hepaticus communis), որը լյարդից արտազատում է լեղին: Լյարդի մեծ մասը ծածկված է որովայնամզով, բացառություն է կազմում անմիջապես ստոծանուն ուղղված հատվածը:

Կազմությունը[խմբագրել]

Լյարդի շճաթաղանթի տակ գտնվում է բարակ ներդակազմ պատյանը(capsula fibrosa(Glissori)): Այն լյարդի դրունքի շրջանում հաստանում է և անոթների հետ մտնում լյարդի պարենքիմայի մեջ: Այստեղ նա վերածվում է բարակ շարակցական միջնորմների, որոնք շրջապատում են լյարդի բլթակները(lobuli hepatis) Այդ բլթակները, որոնցից կազմված է լյարդի պարենքիման, ունեն 1-2մմ տրամագիծ: Մարդու լյարդի բլթակները թույլ կերպով են բաժանված միմյանցից, բայց մի քանի կենդանիների, օրինակ, խոզերի լյարդի բլթակների շարակցահյուսվածքային անջրպետները ավելի ուժեղ են արտահայտված:

Լյարդային բջիջները բլթակի մեջ խմբավորվում են սյուների (բալկաների) ձևով, որոնք բլթակի առանցքային մասի նկատմամբ դասավորվում են ճառագայթաձև: Բլթակները շրջապատված են միջբլթակային երակներով(venae interlobulares), որոնք դռներակի ճյուղերն են, և միջբլթակային զարկերակների ճյուղերն են: Լյարդային բլթակները կազմող լյարդային բջիջների արանքներով անցնում են լեղատար ուղիները( ductuli biliferi): Բլթակից դուրս գալով, լեղատար ուղիները բացվում են միջբլթակային ծորանների(ductus interlobulares) մեջ, հավաքվում են լյարդի երկու ցողունի, ապա` մեկի մեջ: Աջ և ձախ ցողունների միաձուլումից գոյանում է լյարդի ընդհանուր ծորանը(ductus hepaticus communis-ը), որը լյարդից դուրս է տանում լեղին (fel կամ bilis): Բլթակների միջև գտնվում են ցանց կազմող ցանցանման(ռետիկուլային) ներդերը, որոնք, ըստ երևույթին, հանդիսանում են լյարդի մազանոթների էնդոթելի ածանցյալները: Այդ էնդոթելը բաղկացած է աստղաձև բջիջներից (այսպես կոչված, կուպֆերյան բջիջներ), որոնք օժտված են ֆագոցիտար հատկություններով:

Մակրոսկոպիորեն լյարդի հյուսվածքը դեղնավուն է կամ կարմրադարչնագույն և տարբերվում է իր համեմատական բեկունությամբ, վնասվածքների դեպքում լյարդի ամբողջականությունը խանգարվում է այն դեպքերում, երբ մյուս օրգանները մնում են անվնաս, պատռվածքի մակերեսը բազմաթիվ բլթակների շնորհիվ ունի հատիկավոր տեսք:

Ֆունկցիան[խմբագրել]

Լյարդի ֆունկցիաները բազմազան են: Առաջին հերթին նա արտազատիչ օրգան է, արտադրում է լեղի և միզանյութ (վերջինս անցնում է արյան մեջ): Աղիքների լորձաթաղանթից ներծծված ածխաջրերը լյարդում փոխարկվում են գլիկոգենի (գլիկոգենի դեպո), որը ծախսվում է ըստ պահանջի (հատկապես մկանային աշխատանքի ժամանակ): Բացի այդ, լյարդում սաղմնային զարգացման շրջանում արտադրվում են էրիթրոցիտներ(արյունաստեղծում), իսկ լյարդի մազանոթների էնդոթելը և կուպֆերյան բջիջները օժտված են ֆագոցիտար հատկությամբ(ռետիկուլոէնդոթելային համակարգ), որը շատ կարևոր է աղիքներից ներծծված ազոտասպիտային փոխանակության և թունավոր արգասիքների վնասազերծման համար (լյարդի պատնեշային դերը):

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]