Մարսողական համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարդու ատամները
Ատամի կառուցվածքը
Մարդու բերանի խոռոչը
Կանացի շրթունքներ
Լեզվակ
Մարդու լեզուն
Gray1019.png
Լեզվի կառուցվածքը
Կարծր և փափուկ քիմքը
Քիմք

Մարսողության նշանակությունը[խմբագրել]

Օրգանիզմի կենսագործունեության բնականոն ընթացքի և էներգիայի պաշարները լրացնելու համար անհրաժեշտ է ընդունել որոշակի քանակությամբ սննդանյութեր (սպիտակուցներ,ճարպեր,ածխաջրեր և հանքային աղեր),որոնք բնության մեջ գտնվում են անլուծելի վիճակում և օրգանիզմի համար մատչելի չեն:Որպեսզի դրանք յուրացվեն ու դառնան մատչելի մարսողական համակարգից արյան և ավշի մեջ թափանցելու համար,անհրաժեշտ է,որ այդ նյութերը վերափոխվեն ջրում լուծելի պարզ միացությունների:Սպիտակուցները,ճարպերի և ածխաջրերի քայքայումն ավելի պարզ՝ ջրում լուծելի միացությունների կատարվում է մարսողական համակարգում:Մարսողության սկզբնական փուլում սննդանյութերը մանրացվում և խառնվում են մարսողկան հյութերի հետ:Այնուհետև մարսողական հյութերի ազդեցության տակ բարդ օրգանական միացությունները քայքայվում են ավելի պարզ միացությունների և դառնում են լուծելի ու մատչելի ներծծման համար:

Մարսողական համակարգը կատարում է նաև արտազատման ֆունկցիա՝ օրգանիզմից հեռացնելով սննդի չմարսված սննդանյութերը:

Մարսողության օրգանների կառուցվածքը[խմբագրել]

Մարսողական համակարգը կազմված է մարսողության օրգաններից և գեղձերից:Մարսողության օրգաններն են բերանի խոռոչը,ըմպանը,կերակրափողի,ստամոքսը,բարակ և հաստ աղիները:Մարսողական գեղձերն են թքագեղձերը,լյարդը,ենթաստամոքսային գեղձ,ստամոքսի գեղձը,որոնք գտնվում են մարսողական խողովակից դուրս:

Մարսողական խողովակի պատերը եռաշերտ են:Արտաքինից պատված է ամուր շարակցական հյուսվածքով,որի տակ գտնվում է հարթ մկանային շերտը:Ներքին շերտը՝ լորձաթաղանթը,կազմված է էպիթելային հյուսվածքից:Լորձաթաղանթի մակերեսը ծալքավոր է,այն պատված է բազմաթիվ մանր գեղձերով,որոնք մարսողական հյութ են արտադրում:Մարսողական հյութը պարունակում է սննդանյութերը ճեղքող ֆերմենտներ:

Մարսողական համակարգի սկզբնամասը բերանի խոռոչն է,որտեղ կատարվում է սննդի մեխակական և քիմիական մշակում:Մեխանիկական մշակումը կատարվում է ատամների,լեզվի և այտի մկանների մասնակցությամբ:Բերանի խոռոչում են գտնվում ատամները,որոնք տեղակայված են վերին և ստորին ծնոտների վրա,ընդ որում ստորին ծնոտն ունի չափազանց ուժեղ մկաններ,որի շնորհիվ կարող է բարձրացնել մինչև 400 կգ զանգված:Բերանի խոռոչում կա 32 ատամ,որոնք նորածնի մոտ բացակայում են,իսկ 6 ամսականից մինչև երկու տարեկան ձևավորվում են թվով 20 ատամներ,որոնք կոչվում են կաթնատամներ,վերջիններս փոխվում են մշտական ատամների 10-12 տարեկան հասակում,իսկ վերջին զույգ ատամները,որոնք կոչվում են իմաստության ատամներ,հայտնվում են 20-22 տարեկանում:Ատամները ըստ ձևի և ֆունկցիայի բաժանվում են 4 խմբի:

Առջևից և ստորին ծնոտներում գտնվում են 4-ական կտրիչների,դրանց կողքին յուրաքանչյուր կողմում կան երկու ժանիքներ:Կտրիչները և ժանիքները ունեն մեկ արմատ:Դրանք սնունդը բռնելու և կտրատելու դեր են կատարում:Ժանիքների կողքին յուրաքանչյուր կողմում կան 4 փոքր և 6 մեծ աղորիքները,օժտված լինելով մեծ մակերեսով,ծամում,մանրացնում են սնունդը:

Յուրաքանչյուր ատամ ունի արմատ,որը տեղավորված է ատամնաբնում,լնդի մեջ խորասուզված վզիկ և բերանի խոռոչում երևացող պսակ:Ատամի հիմնական նյութը դենտինն է (ատամոսկրը),որը պսակի շրջանում ծածկված է էմալով (արծին),իսկ արմատի շրջանում՝ ցեմենտով:Ատամի խոռոչը լցված է փուխր շարակցական հյուսվածքով՝ կակղանով,որտեղ գտնվում են արյունատար անոթները և նյարդերը:

Ատամների հիվանդության դեպքում մարսողությունը խանգարվում է,քանի որ ստամոքս է ընկնում անբավարար ծամված և քիմիական վերամշակման չնախապատրաստված սնունդ:Որքան սնունդը խնամքով է մանրացվում բերանում,այնքան ավելի լավ է նախապատրաստվում ֆերմենտներով մշակմանը:Անհրաժեշտ է ատամները պահպանել վնասելուց:Երբեք չի կարելի ատամով կոտրել ընկույզ,պտուղների կորիզներ,տաք կերակրից անմիջապես հետո սառը ջուր խմել կամ ուտել պաղպաղակ:Ատամներին մեծ վնաս է հասցնում նաև նիկոտինը:Այդ բոլորը էմալի վրա առաջացնում են վնասվածքներ,և ատամնանյութի մեջ թափանցում են մանրէներ:Ատամը հիվանդանում է և աստիճանաբար քայքայվում:Էմալի վրա վնասվածքներ հայտնաբերելիս պետք է անհապաղ դիմել ատամնաբույժի:Ուտելուց հետո անհրաժեշտ է ատամները ողողել ջրով,որովհետև ատամների արանքում մնում են սննդի մնացորդներ,որոնք նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում մանրէների բազմացման համար:

Բերանի խոռոչում սնունդը թրջվում է թքով,շաղախվում և վերածվում սննդագնդիկի,որը լեզվի օգնությամբ հրվում է ըմպան,ապա կերակրափող:

Կերակրափողը մկանային խողովակ է,որում չկան հյութազատիչ գեղձեր:Կերակրագունդը շարժվում է կերակրափողի պատերի մկանների ալիքաձև կծկումների և թուլացումների շնորհիվ:Կերակրափողից սննդագնդիկը ընկնում է ստամոքս:

Ստամոքսի լորձաթաղանթը պատված է հյութ արտադրող բազմաթիվ գեղձերով:Նրանց մի մասն արտադրում է ֆերմենտներ,մյուսը՝ լորձ,իսկ երրորդը՝ աղաթթու:Սննդագնդիկի խառնվելը ստամոքսահյութով և նրա տեղաշարժը դեպի աղիք կատարվում է ստամոքսի պատերի կծկումների շնորհիվ:

Մարսողական խողովակի հաջորդը բաժինը բարակ աղիքն է:Այն ունի 4,5-6 մ երկարություն:Բարակ աղիքի սկզբնական բաժինը տասներկումատնյա աղիքն է,որն ունի տասներկու մատի երկարություն:Նրա մեջ համատեղ բացվում են լեղածորանը և ենթաստամոքսային գեղձի արտատար ծորանը:Բարակ աղիքի լորձաթաղանթը պատված է աղիքային հյութ արտադրող գեղձերով և թավիկներով:Սննդի շաղախումը աղիքահյութով և տեղաշարժը կատարվում են աղիքի պատերի օղակաձև և երկայնակի մկանների ու թավիկների կծկումների շնորհիվ:Բարակ աղիքում տեղի է ունենում սննդի վերջնական մարսում և ներծծում:

Հաստ աղիքի երկարությունը 1,5-2 մ է:Նրա սկզբնահատվածը կույր աղիքն է,որի ստորին մասից դուրս է գալիս որդանման հատվածը:Այն ունի 10-15 սմ երկարություն,հարուստ է ավշային հանգույցներով և կոչվում է աղիքային նշիկ:Որդանման հավելվածում գտնվում է աղիքային ցուպիկը,որն ընկնելով հաստ աղիք,ճնշում է ախտահարույց բակտերիաների բազմացումը:Հաճախ որդանման հավելվածը բորբոքվում է,որի հետևանքով ավշային հանգույցները մեծանում են,առաջանում է հավելվածի պատի ուռչեցում:Բորբոքման պատճառ կարող են լինել տարբեր վարակներ,անգինան,ինչպես նաև նրա մեջ կարող են անցնել չմարսված սնունդ,մրգերի կորիզներ:Այդպիսի դեպքերում անհրաժեշտ է վիրաբուժական միջամտություն:

Հաստ աղիքի վերջնահատվածը ուղիղ աղիքն է,որն ավարտվում է հետանցքով:

Մարսողական ֆերմենտներ և դրանց դերը[խմբագրել]

Օրգանական նյութերի քայքայման գործընթացում կատարվում է մարսողական հյութերի (թուք,ստամոքսահյութ,աղիքահյութ,ենթաստամոքսային հյութ) ազդեցության շնորհիվ:Դրանք պարունակում են սպիտակուցային ծագում ունեցող ֆերմենտներ,որոնք արագացնում են քիմիական ռեակցիաները:Ֆերմենտների ազդեցությունը խիստ յուրովի է:Դա նշանակում է,որ յուրաքանչյուր ֆերմենտ ազդում է միայն որոշակի նյութի վրա:Օրինակ՝ սպիտակուցները ճեղքվում են պեպսին ֆերմենտի (ստամոքսում), ճարպերը՝ լիպազի,իսկ ածխաջրերը՝ ամիլազի կողմից (12-մատնյա աղիում):Ֆերմենտները գործում են միայն որոշակի միջավայրում,օրինակ՝ պեպսինը՝ թթվային,ամիլազը՝ հիմնային:Ֆերմնետները ազդում են միայն որոշակի ջերմաստիճանում,մեծ մասամբ՝ 36-37°С:


Մարսողությունը բերանի խոռոչում[խմբագրել]

Բերանի խոռոչի մուտքը սահմանափակվում է շրթունքներով,որոնք ունեն նուրբ մաշկ՝ հարուստ արյան անոթներով և նյարդային վերջույթներով:Սննդի մշակումը սկսվում է բերանի խոռոչում,որտեղ սնունդը շաղախվում է թքով,ենթարկվում նախնական ճեղքման,և ձևավորվում է սննդագունդը:Թուքն արտադրվում է երեք զույգ խոշոր թքագեղձերի՝ հարականջային,ենթալեզվային,ենթածնոտային,լեզվի ու բերանի խոռոչի լորձաթաղանթում գտնվող բազմաթիվ մանր թքագեղձերի կողմից:Թուքն անգույն,մածուցիկ,թույլ հիմնային ռեակցիա ունեցող պղտոր հեղուկ է,որի 99,4 %-ը ջուր է և 0,6 %-ը` պինդ նյութ:Օրվա ընթացքում արտադրվում է ավելի քան մեկ լիտր թուք:Անօրգանական նյութերից թքում կան քլորիդներ,ֆոսֆատներ և այլ աղեր,օրգանական նյութերից՝ սպիտակուցներ,միզանյութ,լիզոցիմ:Թքի մեջ պարունակվում է պտիալին ֆերմենտը,որը օսլայի մի մասը քայքայվում է և դարձնում մալթոզ շաքար,սա էլ մալթազ ֆերմենտի ներգործությամբ ճեղքավորվում է գլյուկոզի:Լիզոցիմը մանրէասպան նյութ է և բուժում է բերանի խոռոչի լորձաթաղանթի վնասվածքները:Բերանի խոռոչում բարդ ածխաջրերի լիարժեք ճեղքում տեղի չի ունենում,քանի որ սնունդը բերանում մնում է 16-18 վրկ:Եթե հացը երկար ծամվի,զգացվում է քաղցր համ:

Թքազատումը տեղի է ունենում ՝ային ճանապարհով:Սննդի ազդեցությունից գրգռվում են բերանի խոռոչի լորձաթաղանթում գտնվող ընկալիչները,գրգիռը կենտրոնաձիգ նյարդերով հաղորդվում է թքազատության կենտրոն,որը գտնվում է երկարավուն ուղեղում և ողնուղեղի կրծքային բաժնի կողմնային եղջյուրներում:Այստեղից ազդակները հյութազատիչ նյարդաթելերով փոխանցվում են թքագեղձերին,և տեղի է ունենում թքազատում:Սա թքարտադրության ոչ պայմանառեֆլեքսային ուղին է:Սննդի տեսքը,հոտը,խոսակցությունը նրա մասին,ինչպես նաև ուրիշ գրգռիչներ,որոնք նախապես,ժամանակի առումով,համընկել են կերակրման գործընթացին,առաջացնում են պայմանառեֆլեքսային թքարտադրություն:Անծանոթ սնունդը պայմանառեֆլեքսային թքազատություն չի առաջացնում:

Թքազատության վրա որոշակի ներգործություն ունեն մի շարք հումորալ գրգռիչներ՝ հիպոֆիզի,վահանագեղձի,ենթաստամոքսային գեղձի հորմոնները:Գոյություն ունեն նաև թքարտադրությունն արգելակող գործոններ՝ ցավային գրգռիչները,բացասական հույզերը,մտավոր լարումը,ադրենալինը:

Կլլում[խմբագրել]

Կլլումը բարդ ռեֆլեքսային գործողություն է:Երբ սննդագնդիկը շփվում է քիմքին,լեզվի հիմքին և ըմպանի հետին պատին,գրգռվում են այնտեղի ընկալիչները:Գրգիռը կենտրոնաձիգ նյարդերով հասնում է կլլման կենտրոն,որը տեղադրված է երկարավուն ուղեղում:Կենտրոնաձիգ նյարդերով ազդակներ են հաղորդվում բերանի խոռոչի,ըմպանի,կոկորդի մկաններին,որոնց համաձայնեցված կծկումներով սննդագնդիկը հրվում է ըմպանի ստորին հատվածը,ապա՝ կերակրափող:Սննդագնդիկը շարժման ժամանակ չի ընկնում շնչուղիներ,որովհետև փափուկ քիմքը բարձրանում և փակում է քթըմպանը,իսկ մակկոկորդը՝ կոկորդի մուտքը:

Կուլ տալիս շնչառությունը կասեցվում է,իսկ սրտի կծկումները հաճախանում են,որովհետև կլլման կենտրոնը փոխազդեցության մեջ է գտնվում սրտի գործունեությունը կարգավորող կենտրոնի հետ:Կերակրափողի լորձաթաղանթի արտադրած լորձը հեշտացնում է սննդագնդիկի տեղաշարժը դեպի ստամոքս:

Տես նաև[խմբագրել]