Լատիներեն

Լատիներենը (Lingua latina) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին։ Այն իտալերենի հետ միասին հանդիսանում է պաշտոնական լեզու Վատիկանում։

Հին Հռոմի լեզուն է. ավանդված է գրական հուշարձաններով` սկսած մ.թ.ա. 5-րդ դարից և հարուստ գրականությամբ` մ.թ.ա. սկսած 2-րդ դարից։ 6-9-րդ դարերում դադարել է խոսակցական լինելուց։

Ծագման և զարգացման պատմությունը [խմբագրել]

Լատիներենը մեռած լեզու է,ինչպես գրաբարը,սանսկրիտը,հին հունարենը,քանի որ հռոմեական կայսրության անկումից հետո(476թ.) չկա այդ լեզուն կրող ժողովուրդը:

Լատիներեն գրություն:Կոլոսեում

Լատիներեն բառը ծագում է Լացիում նահանգի անունից,որը գտնվում էր Ապենինյան թերակղզու միջին մասում, ներգրավելով Հռոմը և շրջակայքը,որի բնակիչները լատիններն էին: Հռոմը,որն ըստ ավանդության հիմնվել էր Ք.ա. 753թ-ին,հետզհետե իր իշխանության տակ է առնում հարևան իտալիկ ցեղերին` սամիտներին,էտրուսկներին, օսկերին,ումբրերին,իսկ Ք.ա. 3-րդ դարից սկսած,նվաճողական քաղաքականության շնորհիվ,իր իշխանության տակ է առնում հին հունական գաղութները Միջերկրական ծովի եզերքով,Կարթագենը,Եգիպտոսը:Ք.ա. 19թ. Հռոմը վերջնականորեն նվաճում է Պիրենեյան թերակղզին` ներկայիս Իսպանիան և Պորտուգալիան,51թ-ին` Գալիան`ներկայիս Ֆրանսիան,իսկ 106թ-ին`Դակիան`ներկայիս Ռումինիայի և Մոլդովայի տարածքները: Ռոմանիզացված երկրներում Հռոմը բռնի կերպով տարածում է իր լեզուն,լատիներենը,որից սերում են ժամանակակից ռոմանական լեզուները` պորտուգալերենը, իսպաներենը, ֆրանսերենը, իտալերենը, ռումիներենը,պրովանսալերենը,ռետո-ռոմաներենը,կատալաներենը և այլն: Հռոմեական կայսրության անկումից հետո(476թ.) Հռոմը,նրա հետ և լատիներենը,կորցնում են գերիշխող դերը:Նախկին հռոմեական կայսրության յուրաքանչյուր մարզ սկսում է ապրել իր մեկուսացած կյանքով և գնալով նրանց միջև եղած լեզվական տարբերությունները մեծանում են,իսկ 9-րդ դարում արդեն երևան են գալիս ռոմանական լեզուները: Միաժամանակ գրական լատիներենը շարունակում է իր գոյությունը,որպես գրքային,"գիտական" լեզու` միջին դարերում(5-14դդ.) այսպես կոչված "միջնադարյան" լատիներենը,իսկ Վերածննդի ժամանակաշրջանում(15-16դդ.)` "հումանիստական" լատիներենը:Որպես կանոն,այս գրքային լեզվով էր տարվում ուսուցումը դպրոցներում և համալսարաններում: Վերածննդի դարաշրջանում լատիներենը դարձավ գիտության հանրաճանաչ միջազգային լեզու,որով կատարվում էր տեղեկատվության գրավոր և բանավոր փոխանակությունը:16-րդ դարումԵվրոպայի բոլոր երկրներում լատիներեն լեզվով ավելի շատ գրքեր են հրատարակվել,քան եվրոպական լեզուներով: Դեռևս 18-րդ դ. լատիներենը հանդիսանում էր դիվանագիտության միջազգային լեզու:Հատկապես վերածննդի դարաշրջանում է զարգանում լատիներեն լեզվով բժշկական տերմինաբանությունը: Լատիներեն էին գրում եվրոպացի ականավոր գիտնականներ Բեկոնը, Գոբսը, Նյուտոնը,Դեկարտը,Պարացելսը,Կոպերնիկը և այլն: 1723թ. Ստոկհոլմում և 1936թ. Լոնդոնում լատիներեն լեզվով են լուս տեսել մեր ժողովրդի պատմահայր Մովսես Խորենացու հայոց պատմություն աշխատությունը: Հայ հեղինակներից ականավոր հրապարակախոս Ստեփանոս Նազարյանy 1841թ. Դորպատի(Տարտուի) համալսարանում պաշտպանեց լատիներեն գրված "Starta et Athenae"(Սպարտան և Աթենքը) թեզը: