Լատիներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լատիներեն
Ինքնանվանում Lingua latina
Երկրներ Լացիում, Հռոմեական թագավորություն, Հռոմեական հանրապետություն, Հռոմեական կայսրություն, Միջնադարյան ևՎաղ ժամանակակից Եվրոպա, Կիլիկիայի հայկական թագավորթյուն, Վատիկան
Դասակարգում
Կատեգորիա
Հնդեվրոպական
Գրերի համակարգ Լատինական այբուբեն
Լեզվի կոդեր
ISO 639-1 la
ISO 639-2 lat
ISO/DIS 639-3 lat

Լատիներենը (Lingua latina լինգվա լատինա, lingua՝ լեզու և latinus կամ latinum՝ լատինական բառերից), հնագույն դասական իտալական լեզու պատկանում է[1], նախապես այս լեզուն գործածել են իտալական Լացիում տեղանքում և Հին Հռոմում: Այն պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին, նախահնդեվրոպական լեզվի անմիջական հետևորդն է։ Իտալերենի հետ միասին Վատիկանի պաշտոնական լեզուն է։ Ներկայիս ռոմանական լեզուները եղել են լատիներենի բարբառային ձևերը: Շատ ուսանողներ, գիտնականներ և քրիստոնյա հոգևորականներ վարժ խոսում են լատիներեն, այն դասավանդվում է շատ տարրական, միջնակարգ և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում[2][3]:

Լատիներենը դեռևս լայնորեն օգտագործվում է տարբեր լեզվաընտանիքների լեզուներում նոր բառեր ստեղծելիս, ինչպես նաև կենսաբանական կարգաբանության մեջ: Լատիներենը և լատիներենից ծագած ռոմանական լեզուները կենդանի մնացած միակ իտալական լեզուներն են: Իտալական ճյուղի մյուս լեզուները տարալուծվել են լատիներենի հեռ՝ Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում:

Հռոմեական նվաճումների պատճառով լատիներենը տարածվել է շատ միջերկրածովյան և հյուսիսեվրոպական երկրներով: Այս տարածաշրջանների բարբառները այս կամ այն չափով խառնվել են լատիներենի հետ՝ առաջացնելով ժամանակակից ռոմանական լեզուները[4]: Հռոմեական կայսրության անկման հետևանքով դասական լատիներենը հետզհետե փոխվել է և դարձել ավելի հազվադեպ: Միջնադարյան լատիներենի ժամանակաշրջանում ազդված տարբեր գերմանական և նախա-ռոմանական լեզուներով, լատիներենն օգտագործվել է միջազգային հարաբերությունների, դասավանդման և գիտության համար՝ մինչև 18-րդ դարը:

Հին Հռոմի լեզուն է. ավանդված է գրական հուշարձաններով՝ սկսած մ.թ.ա. 5-րդ դարից և հարուստ գրականությամբ՝ մ.թ.ա. սկսած 2-րդ դարից։ 6-9-րդ դարերում դադարել է խոսակցական լինելուց։
Լատիներենը մեռած լեզու է, ինչպես գրաբարը, սանսկրիտը, հին հունարենը, քանի որ հռոմեական կայսրության անկումից հետո (476 թ.) չկա այդ լեզուն կրող ժողովուրդը։

Լատիներենը շատ ճկուն լեզու է, երեք քերականական սեռերով, յոթ հոլովներով, բայի չորս եղանակներով, վեց ժամանակաձևերով, երեք խոնարհումներով, երեք սեռերով, երկու դեմքերով և երկու թվերով: Յոթ հոլովներից ամենահազվադեպը ներգոյական հոլովն է, որը օգտագործվում է միայն տեղանունների և մի քանի գոյականների հետ: Ներգոյականի տեղ ցույց տվող հատկանիշը նույնական է բացառական հոլովի հետ: Կոչական հոլովում ձևի փոփոխություններ են առաջանում միայն երկրորդ հոլվման բառերի ավարտում: Մյուս բոլոր դեպքերում կոչական հոլովը նման է ուղղական հոլովին, միայն թե, կոչական հոլովը միշտ սկսում է O մասնիկով:

Հոլովների այս երկիմաստության պատճառով, տարբեր հեղինակներ նշում են հոլովների տարբեր քանակ՝ 5, 6 կամ 7: Ածականները և մակբայերն ունեն համեմատության աստիճաններ, համաձայնեցվում են հոլովով, սեռով և թվով: Չնայած դասական լատիներենն ունի ցուցական դերանուններ, այն չունի նախդիրներ: Ուշ հռոմեական լեզուների նախդիրները ձևավորվել են ցուցական դերանուններից, օրինակ՝ ֆրանսերեն le և laille և illa-ից, իսկ սարդիներեն sa և suipse և ipsa-ից:

Ծագման և զարգացման պատմությունը[խմբագրել]

Լատիներեն գրություն:Կոլոսեում

Լատիներեն բառը ծագում է Լացիում (Լատիներեն՝ Latium) նահանգի անունից, որը գտնվում էր Ապենինյան թերակղզու միջին մասում և իր մեջ է ներգրավում Հռոմն իր շրջակայքով և որի բնակիչները լատիններն էին։

Հռոմը, որն ըստ ավանդության հիմնվել էր Ք.ա. 753 թ-ին, հետզհետե իր իշխանության տակ է առնում հարևան իտալիկ ցեղերին՝ սամիտներին, էտրուսկներին, օսկերին, ումբրերին, իսկ Ք.ա. 3-րդ դարից սկսած, նվաճողական քաղաքականության շնորհիվ, իր իշխանության տակ է առնում հին հունական գաղութները Միջերկրական ծովի եզերքով, Կարթագենը, Եգիպտոսը։ Ք.ա. 19 թ. Հռոմը վերջնականորեն նվաճում է Պիրենեյան թերակղզին՝ ներկայիս Իսպանիան և Պորտուգալիան, 51 թ.-ին՝ Գալիան՝ ներկայիս Ֆրանսիան, իսկ 106 թ.-ին՝ Դակիան՝ ներկայիս Ռումինիայի և Մոլդովայի տարածքները։ Իրեն ենթարկած տարածքներում Հռոմը բռնի կերպով տարածում է իր լեզուն՝ լատիներենը, որից սերում են ժամանակակից ռոմանական լեզուները՝ պորտուգալերենը, իսպաներենը, ֆրանսերենը, իտալերենը, ռումիներենը, պրովանսալերենը, ռումիներենը, կատալաներենը և այլն։

Հռոմեական կայսրության անկումից հետո (476 թ.) Հռոմը, նրա հետ և լատիներենը, կորցնում են գերիշխող դերը։ Նախկին հռոմեական կայսրության յուրաքանչյուր մարզ սկսում է ապրել իր մեկուսացած կյանքով և գնալով նրանց միջև եղած լեզվական տարբերությունները մեծանում են, իսկ 9-րդ դարում արդեն երևան են գալիս ռոմանական լեզուները։

Միաժամանակ գրական լատիներենը շարունակում է իր գոյությունը, որպես գրքային, "գիտական" լեզու՝ միջին դարերում (5-14 դդ.) այսպես կոչված "միջնադարյան" լատիներենը, իսկ Վերածննդի ժամանակաշրջանում (15-16 դդ.)՝ "հումանիստական" լատիներենը։ Որպես կանոն, այս գրքային լեզվով էր տարվում ուսուցումը դպրոցներում և համալսարաններում։

Վերածննդի դարաշրջանում լատիներենը դարձավ գիտության հանրաճանաչ միջազգային լեզու, որով կատարվում էր տեղեկատվության գրավոր և բանավոր փոխանակությունը։ 16-րդ դարում Եվրոպայի բոլոր երկրներում լատիներեն լեզվով ավելի շատ գրքեր են հրատարակվել, քան եվրոպական մյուս լեզուներով։ Դեռևս 18-րդ դ. լատիներենը հանդիսանում էր դիվանագիտության միջազգային լեզու։ Հատկապես վերածննդի դարաշրջանում է զարգանում լատիներեն լեզվով բժշկական տերմինաբանությունը։

Լատիներեն էին գրում եվրոպացի ականավոր գիտնականներ Բեքոնը, Սպինոզան, Նյուտոնը, Դեկարտը, Պարացելսուսը, Կոպերնիկոսը և այլն։

1723 թ. Ստոքհոլմում և 1936 թ. Լոնդոնում լատիներեն լեզվով են լույս տեսել մեր ժողովրդի պատմահայր Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» աշխատությունը։

Հայ հեղինակներից ականավոր հրապարակախոս Ստեփանոս Նազարյանը 1841 թ. Դորպատի (Տարտուի) համալսարանում պաշտպանեց լատիներեն գրված "Sparta et Athenae"(Սպարտան և Աթենքը) թեզը։

Լատիներենն ունեցել է մի շարք պատմական փուլեր, որոնցից յուրաքանչյուրը տարբերվում է իր բառապաշարով, կիրառությամբ, արտասանությամբ, ձևաբանությամբ և շարահյուսությամբ: Այս փուլերի դասակարգման ոչ մի ընդհանուր կանոն. տարբեր գիտնականներ առանձնացնում են տարբեր հատկանիշներ, որի պատճառով տարբերվում են փուլերի անվանումները:

Հռոմեական կայսրության անկումից հետո, դրա տեղը գրավեցին գերմանական թագավորությունները: Գերմանակացիները սկսեցին օգտագործել լատիներենը ավելի պաշտոնապես արտահայտվելու համար:

Հին լատիներեն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հին լատիներեն

Լատիներենի ամենավաղ հայտնի ձևը հին լատիներենն է, որը օգտագործել են Հռոմեական թագավորության տարիներից մինչև Հռոմեական հանրապետության միջին շրջանը: Այն օգտագործվել է ինչպես արձանագրություններ գրելիս, այնպես էլ վաղ լատինական գրական ստեղծագործություններում, ինչպիսին օրինակ Պլավտոսի և Տերենտիուսի աշխատություններում: Այս շրջանում լատինական այբուբենը սկսեց տարբերակվել էտրուսական այբուբենից: Գրելաոճը հետագայում աջից ձախ ուղղությունից[5] փոխվեց ձախից աջ ուղղության[6]:

Լատիներենը ծագել է մ. թ. ա. երկրորդ հազարամյակի կեսերին: Առաջին հազարամյակի սկզբին լատիներենով խոսել են Լացիումի տարածքի մեծ մասում: Լացիումում բնակվող ցեղերն անվանվել են լատինացիներ, իսկ լեզուն՝ լատիներեն: Լացիումի կենտրոն է դառնում Հռոմը, որի շուրջը հետագայում միավորվում են բոլոր իտալական ցեղերն ու անվանվում հռոմեացիներ:

Լատիներենի առավել հին գրավոր արձանագրությունները պատկանում են 6-5-րդ դարերին: Դրանցից մեկը հայտնաբերվել է 1978 թվականին Սատրիկ քաղաքի մոտ և թվագրվում է մ. թ. ա 500 թվականին: Մյուսը հայտնաբերվել է 1899 թվականին և իրենից ներկայացնում է սև քարի վրա կատարած սրբազան արձանագրության մի մաս: Հին լատիներենի հուշարձաններին են պատկանում նաև մեծ քանակությամբ տապանագրերը և մ. թ. ա. 3-2-րդ հազարամյակների պաշտոնական փաստաթղթերը:

Լատներենի հին շրջանի ամենահայտնի գրական կերպարը հին հռոմեական կատակերգու Պլավտոսն է (մոտ մ. թ. ա. 245-184 թվականներ), որից մեր օրեր են հասել 20 ամբողջական և մեկ մասնակի կատակերգություններ: Անհրաժեշտ է նշել սակայն, որ Պլավտոսի բառապաշարը և հնչյունային կառուցվածքը շատ նման է դասական լատիներենին:

Դասական լատիներեն[խմբագրել]

Դասական լատիներեն ասելով հասկանում են այն լատիներնը, որը արտահայտվել է Ցիցերոնի և Կեսարի արձակ ստեղծագործություններում և Վերգիլիոսի, Հորացիուսի, Օվիդիուսի բանաստեղծություններում:

Հռոմեական թագավորության վերջին տարիներին և Հռոմեական կայսրության առաջին տարիներին ծագեց դասական լատիներենը, որը հռետորների, պոետների, պատմաբանների և այլ գրական անձանց գիտակցական ստեղծման արդյունքն էր:

Դասական լատիներենի ձևավորման և ծաղկման շրջանը համընկնում է այն ժամանակաշրջանի հետ, երբ Հռոմը վերածվեց հսկա միջերկրածովյան ստրկատիրական պետություն: Հռոմեական պետության արևմտյան պրովինցիաներում (Հունաստան, Փոքր Ասիա, Աֆրիկայի հյուսիսային ափեր) տարածված էր հունարենը և լատիներենը լայն տարածում չունեցավ: Իրավիճակն այլ էր Միջերկրածովյան երկրներում:

Մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակի վերջում լատիներենն սկսեց օգտագործվել ոչ միայն Իտալիայում, այլ հռոմեացիների կողմից գրավված բոլոր տարածքներում դարձավ պաշտոնաան լեզու:

Վուլգար լատիներեն[խմբագրել]

Հին լատիներեն աշխատությունների լեզվաբանական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ խոսակցական կամ վուլգար լատիներենը (sermo vulgi (հասարակության խոսքը) ըստ Ցիցերոնի), գոյություն է ունեցել դասական լատիներենին զուգահեռ: Այս խոսակցական լեզուն շատ հազվադեպ է գրի առնվել, այդ պատճառով լեզվաբանները խոսակցական լատիներենը կարողանում են ուսումնասիրել միայն դասական լատիներեն տեքստերում հանդիպող բացառիկ քաղվածքներով և պատերին թողած արձանագրությունների միջոցով[7]:

Գրենական համակարգը[խմբագրել]

Լատիներենում գործածվում է այսօր աշխարհում լայն տարածում ստացած լատինական այբուբենը։
Լատինական այբուբենն առաջացել է հին իտալական այբուբենից, որը հունական այբուբենի ձևափոխված տարբերակն էր, իսկ վերջինս սկիզբ է առել փյունիկյան այբուբենից։[8] Դասական լատիներենը չի ունեցել կետադրական նշաններ, բառերն արանքներով չեն բաժանվել։[9] Այսպես, Lugete, O Veneres Cupidinesque (Սգացե'ք, ո~վ Վեներաներ եւ Կուպիդոններ) արտահայտությունը գրվում էր հետևյալ կերպ՝

LV́GÉTEÓVENERÉSCVPIDINÉSQVE

Լատինական այբուբենի որոշ տառերով են նշանակվել նաև թվականները գրառելու համար նախատեսված թվերը։ Այսպես, I տառով արտահայտվել է 1 թիվը, V-ով՝ 5-ը, X-ով՝ 10-ը, L-ով՝ 50-ը, C-ով՝ 100-ը, D-ով՝ 500-ը և M-ով՝ 1000-ը։ Ի տարբերություն արաբական թվանշաններով կատարվող գրառումների, այս դեպքում թվերի գրությունը դիրքային չէ։ Այսպես, 2013-ը հռոմեական թվանշաններով գրվում է հետևյալ կերպ՝ MMXIII ։

Լատիներեն ասույթներ և թևավոր խոսքեր[խմբագրել]

  • Amor caecus - Սերը կույր է
  • Audi multa, loquere pauca - Շատ լսիր, քիչ խոսիր
  • Amicus Plato sed magis amica veritas - Պլատոնը բարեկամս է, բայց ամենամեծ բարեկամս ճշմարտությունն է
  • Arbor mala, mala mala - Ծառը վատ, պտուղը վատ
  • Ad infinitum - Անվերջ
  • Ad multos annos - Շնորհավոր Նոր Տարի
  • Ex comoedia saepe fit tragoedia - Կատակերգությունն հաճախ է վերածվում ողբերգության
  • Docendo discimus - Սովորեցնելով սովորում ես
  • Garulla lingua nocet - Շաղակրատ լեզուն վնասում է
  • Historia vitae magistra - Պատմությունը կյանքի ուսուցիչն է
  • Felicitas humana nunquam in oedem statu permanet - Մարդկային երջանկությունը երբեք մշտական չի լինում
  • Fiat lux - Եղիցի լույս
  • Facile dictu, dificile factu - Հեշտ է ասել, դժվար է անել
  • In persona - Անձամբ
  • In memoriam - Հիշատակին
  • Homo est animal sociale - Մարդը սոցիալական էակ է
  • natura trahit ad sua jura - Բնությունն ունի իր օրենքները
  • Ne discere cessa - Մի դադարիր սովորելուց
  • Non rex est lex, sed lex est rex - Ոչ թե արքան է օրենք, այլ օրենքն է արքա
  • Re vera - Իրոք
  • Pax optima rerum - Խաղաղությունն ամենաթանկ բանն է

Սակայն լատիները այսօր օգտագործվում է բժշկություն, ֆիզիկա, քիմիա և այլ գիտությունների մեջ, որովհետև այս գիտությունների պատմությունը սկսվել է լատիներեն լեզվով։ Լատիներեն լեզվով են կատարվում նաև կաթոլիկ եկեղեցու ծիսական արարողությունները։


Հղումներ[խմբագրել]

  1. Sandys, John Edwin (1910)։ A companion to Latin studies։ Chicago: University of Chicago Press, 811–812։ 
  2. Hu, Winnie (6 October 2008). «A Dead Language That's Very Much Alive». New York Times. http://www.nytimes.com/2008/10/07/nyregion/07latin.html. 
  3. Eskenazi, Mike (2 December 2000). «The New case for Latin». TIME. http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,90457,00.html. 
  4. Bryson, Bill (1996)։ The mother tongue: English and how it got that way։ New York: Avon Books, 33–34։ ISBN 0-14-014305-X։ 
  5. Diringer 1996, pp. 533–4
  6. Sacks, David (2003)։ Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z։ London: Broadway Books, 80։ ISBN 0-7679-1172-5։ 
  7. Herman & Wright 2000, pp. 17–18
  8. Diringer 1996, pp. 451, 493, 530
  9. Diringer 1996, p. 540

Աղբյուրներ և արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]