Լատիներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Լատիներենը (Lingua latina) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին։ Այն իտալերենի հետ միասին հանդիսանում է պաշտոնական լեզու Վատիկանում։

Հին Հռոմի լեզուն է. ավանդված է գրական հուշարձաններով` սկսած մ.թ.ա. 5-րդ դարից և հարուստ գրականությամբ` մ.թ.ա. սկսած 2-րդ դարից։ 6-9-րդ դարերերում դադարել է խոսակցական լինելուց։

Բովանդակություն

[խմբագրել] Ծագման և զարգացման պատմությունը

Լատիներենը մեռած լեզու է,ինչպես գրաբարը,սանսկրիտը,հին հունարենը,քանի որ հռոմեական կայսրության անկումից հետո(476թ.) չկա այդ լեզուն կրող ժողովուրդը:

Լատիներեն գրություն:Կոլոսեում

Լատիներեն բառը ծագում է Լացիում նահանգի անունից,որը գտնվում էր Ապենինյան թերակղզու միջին մասում, ներգրավելով Հռոմը և շրջակայքը,որի բնակիչները լատիններն էին: Հռոմը,որն ըստ ավանդության հիմնվել էր Ք.ա. 753թ-ին,հետզհետե իր իշխանության տակ է առնում հարևան իտալիկ ցեղերին` սամիտներին,էտրուսկներին, օսկերին,ումբրերին,իսկ Ք.ա. 3-րդ դարից սկսած,նվաճողական քաղաքականության շնորհիվ,իր իշխանության տակ է առնում հին հունական գաղութները Միջերկրական ծովի եզերքով,Կարթագենը,Եգիպտոսը:Ք.ա. 19թ. Հռոմը վերջնականորեն նվաճում է Պիրենեյան թերակղզին` ներկայիս Իսպանիան և Պորտուգալիան,51թ-ին` Գալիան`ներկայիս Ֆրանսիան,իսկ 106թ-ին`Դակիան`ներկայիս Ռումինիայի և Մոլդովայի տարածքները: Ռոմանիզացված երկրներում Հռոմը բռնի կերպով տարածում է իր լեզուն,լատիներենը,որից սերում են ժամանակակից ռոմանական լեզուները` պորտուգալերենը, իսպաներենը, ֆրանսերենը, իտալերենը, ռումիներենը,պրովանսալերենը,ռետո-ռոմաներենը,կատալաներենը և այլն: Հռոմեական կայսրության անկումից հետո(476թ.) Հռոմը,նրա հետ և լատիներենը,կորցնում են գերիշխող դերը:Նախկին հռոմեական կայսրության յուրաքանչյուր մարզ սկսում է ապրել իր մեկուսացած կյանքով և գնալով նրանց միջև եղած լեզվական տարբերությունները մեծանում են,իսկ 9-րդ դարում արդեն երևան են գալիս ռոմանական լեզուները: Միաժամանակ գրական լատիներենը շարունակում է իր գոյությունը,որպես գրքային,"գիտական" լեզու` միջին դարերում(5-14դդ.) այսպես կոչված "միջնադարյան" լատիներենը,իսկ Վերածննդի ժամանակաշրջանում(15-16դդ.)` "հումանիստական" լատիներենը:Որպես կանոն,այս գրքային լեզվով էր տարվում ուսուցումը դպրոցներում և համալսարաններում: Վերածննդի դարաշրջանում լատիներենը դարձավ գիտության հանրաճանաչ միջազգային լեզու,որով կատարվում էր տեղեկատվության գրավոր և բանավոր փոխանակությունը:16-րդ դարումԵվրոպայի բոլոր երկրներում լատիներեն լեզվով ավելի շատ գրքեր են հրատարակվել,քան եվրոպական լեզուներով: Դեռևս 18-րդ դ. լատիներենը հանդիսանում էր դիվանագիտության միջազգային լեզու:Հատկապես վերածննդի դարաշրջանում է զարգանում լատիներեն լեզվով բժշկական տերմինաբանությունը: Լատիներեն էին գրում եվրոպացի ականավոր գիտնականներ Բեկոնը, Գոբսը, Նյուտոնը,Դեկարտը,Պարացելսը,Կոպերնիկը և այլն: 1723թ. Ստոկհոլմում և 1936թ. Լոնդոնում լատիներեն լեզվով են լուս տեսել մեր ժողովրդի պատմահայր Մովսես Խորենացու հայոց պատմություն աշխատությունը: Հայ հեղինակներից ականավոր հրապարակախոս Ստեփանոս Նազարյանy 1841թ. Դորպատի(Տարտուի) համալսարանում պաշտպանեց լատիներեն գրված "Starta et Athenae"(Սպարտան և Աթենքը) թեզը:

[խմբագրել] Լատիներեն ասույթներ և թևավոր խոսքեր

  • Amor caecus - Սերը կույր է
  • Audi multa,loquere pauca - Շատ լսիր,քիչ խոսիր
  • Amicus Plato sed magis amica veritas - Պլատոնը բարեկամս է,բայց ամենամեծ բարեկամս ճշմարտությունն է
  • Arbor mala,mala mala - Ծառը վատ,պտուղը վատ
  • Ad infinitum - Անվերջ
  • Ad multos annos - Շնորհավոր Նոր Տարի
  • Ex comoedia saepe fit tragoedia - Կատակերգությունն հաճախ է վերածվում ողվերգության
  • Docendo discimus - Սովորեցնելով սովորում ես
  • Garulla lingua nocet - Շաղակրատ լեզուն վնասում է
  • Historia vitae magistra - Պատմությունը կյանքի ուսուցիչն է
  • Felicitas humana nunquam in oedem statu permanet - Մարդկային երջանկությունը երբեք մշտական չի լինում
  • Fiat lux - Եղիցի լույս
  • Facile dictu,dificile factu - Հեշտ է ասել,դժվար է անել
  • In persona - Անձամբ
  • In memoriam - Հիշատակին
  • Homo est animal sociale - Մարդը սոցիալական էակ է
  • natura trahit ad sua jura - Բնությունն ունի իր օրենքները
  • Ne discere cessa - Մի դադարիր սովորելուց
  • Non rex est lex,sed lex est rex - Ոչ թե արքան է օրենք,այլ օրենքն է արքա
  • Re vera - Իրոք
  • Pax optima rerum - Խաղաղությունն ամենաթանկ բանն է

Սակայն լատիները այսօր օգտագործվում է բժշկություն, ֆիզիկա, քիմիա և այլ գիտությունների մեջ, որովհետև այս գիտությունների պատմությունը սկսվել է լատիներեն լեզվով: Լատիներեն լեզվով են կատարվում նաև կաթոլիկ եկեղեցու ծիսական արարողությունները:


[խմբագրել] Հղումներ

[խմբագրել] Աղբյուրներ և արտաքին հղումներ

[խմբագրել] Տես նաև

ԱԼ Սա Աշխարհի լեզուների մասին անավարտ հոդված է։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիպեդիային՝ ուղղելով և լրացնելով այն։
Ստացված է «http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Լատիներեն&oldid=724183» էջից
Անձնական գործիքներ
Անվանատարածքներ

Տարբերակներ
Գործողություններ
Նավարկում
Մասնակցել
Գործիքներ
Այլ լեզուներով