Լատիներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Լատիներենը (Lingua latina լինգվա լատինա) պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին։ Իտալերենի հետ միասին Վատիկանի պաշտոնական լեզուն է։

Հին Հռոմի լեզուն է. ավանդված է գրական հուշարձաններով՝ սկսած մ.թ.ա. 5-րդ դարից և հարուստ գրականությամբ՝ մ.թ.ա. սկսած 2-րդ դարից։ 6-9-րդ դարերում դադարել է խոսակցական լինելուց։
Լատիներենը մեռած լեզու է, ինչպես գրաբարը, սանսկրիտը, հին հունարենը, քանի որ հռոմեական կայսրության անկումից հետո (476 թ.) չկա այդ լեզուն կրող ժողովուրդը։

Ծագման և զարգացման պատմությունը[խմբագրել]

Լատիներեն գրություն:Կոլոսեում

Լատիներեն բառը ծագում է Լացիում (Լատիներեն՝ Latium) նահանգի անունից, որը գտնվում էր Ապենինյան թերակղզու միջին մասում և իր մեջ է ներգրավում Հռոմն իր շրջակայքով և որի բնակիչները լատիններն էին։ Հռոմը, որն ըստ ավանդության հիմնվել էր Ք.ա. 753 թ-ին, հետզհետե իր իշխանության տակ է առնում հարևան իտալիկ ցեղերին՝ սամիտներին, էտրուսկներին, օսկերին, ումբրերին, իսկ Ք.ա. 3-րդ դարից սկսած, նվաճողական քաղաքականության շնորհիվ, իր իշխանության տակ է առնում հին հունական գաղութները Միջերկրական ծովի եզերքով, Կարթագենը, Եգիպտոսը։ Ք.ա. 19 թ. Հռոմը վերջնականորեն նվաճում է Պիրենեյան թերակղզին՝ ներկայիս Իսպանիան և Պորտուգալիան, 51 թ.-ին՝ Գալիան՝ ներկայիս Ֆրանսիան, իսկ 106 թ.-ին՝ Դակիան՝ ներկայիս Ռումինիայի և Մոլդովայի տարածքները։ Իրեն ենթարկած տարածքներում Հռոմը բռնի կերպով տարածում է իր լեզուն՝ լատիներենը, որից սերում են ժամանակակից ռոմանական լեզուները՝ պորտուգալերենը, իսպաներենը, ֆրանսերենը, իտալերենը, ռումիներենը, պրովանսալերենը, ռումիներենը, կատալաներենը և այլն։

Հռոմեական կայսրության անկումից հետո (476 թ.) Հռոմը, նրա հետ և լատիներենը, կորցնում են գերիշխող դերը։ Նախկին հռոմեական կայսրության յուրաքանչյուր մարզ սկսում է ապրել իր մեկուսացած կյանքով և գնալով նրանց միջև եղած լեզվական տարբերությունները մեծանում են, իսկ 9-րդ դարում արդեն երևան են գալիս ռոմանական լեզուները։ Միաժամանակ գրական լատիներենը շարունակում է իր գոյությունը, որպես գրքային, "գիտական" լեզու՝ միջին դարերում (5-14 դդ.) այսպես կոչված "միջնադարյան" լատիներենը, իսկ Վերածննդի ժամանակաշրջանում (15-16 դդ.)՝ "հումանիստական" լատիներենը։ Որպես կանոն, այս գրքային լեզվով էր տարվում ուսուցումը դպրոցներում և համալսարաններում։ Վերածննդի դարաշրջանում լատիներենը դարձավ գիտության հանրաճանաչ միջազգային լեզու, որով կատարվում էր տեղեկատվության գրավոր և բանավոր փոխանակությունը։ 16-րդ դարում Եվրոպայի բոլոր երկրներում լատիներեն լեզվով ավելի շատ գրքեր են հրատարակվել, քան եվրոպական մյուս լեզուներով։ Դեռևս 18-րդ դ. լատիներենը հանդիսանում էր դիվանագիտության միջազգային լեզու։ Հատկապես վերածննդի դարաշրջանում է զարգանում լատիներեն լեզվով բժշկական տերմինաբանությունը։ Լատիներեն էին գրում եվրոպացի ականավոր գիտնականներ Բեքոնը, Սպինոզան, Նյուտոնը, Դեկարտը, Պարացելսուսը, Կոպերնիկոսը և այլն։ 1723 թ. Ստոքհոլմում և 1936 թ. Լոնդոնում լատիներեն լեզվով են լույս տեսել մեր ժողովրդի պատմահայր Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» աշխատությունը։

Հայ հեղինակներից ականավոր հրապարակախոս Ստեփանոս Նազարյանը 1841 թ. Դորպատի (Տարտուի) համալսարանում պաշտպանեց լատիներեն գրված "Sparta et Athenae"(Սպարտան և Աթենքը) թեզը։

Գրենական համակարգը[խմբագրել]

Լատիներենում գործածվում է այսօր աշխարհում լայն տարածում ստացած լատինական այբուբենը։
Լատինական այբուբենն առաջացել է հին իտալական այբուբենից, որը հունական այբուբենի ձևափոխված տարբերակն էր, իսկ վերջինս սկիզբ է առել փյունիկյան այբուբենից։[1] Դասական լատիներենը չի ունեցել կետադրական նշաններ, բառերն արանքներով չեն բաժանվել։[2] Այսպես, Lugete, O Veneres Cupidinesque (Սգացե'ք, ո~վ Վեներաներ եւ Կուպիդոններ) արտահայտությունը գրվում էր հետևյալ կերպ՝

LV́GÉTEÓVENERÉSCVPIDINÉSQVE

Լատինական այբուբենի որոշ տառերով են նշանակվել նաև թվականները գրառելու համար նախատեսված թվերը։ Այսպես, I տառով արտահայտվել է 1 թիվը, V-ով՝ 5-ը, X-ով՝ 10-ը, L-ով՝ 50-ը, C-ով՝ 100-ը, D-ով՝ 500-ը և M-ով՝ 1000-ը։ Ի տարբերություն արաբական թվանշաններով կատարվող գրառումների, այս դեպքում թվերի գրությունը դիրքային չէ։ Այսպես, 2013-ը հռոմեական թվանշաններով գրվում է հետևյալ կերպ՝ MMXIII ։

Լատիներեն ասույթներ և թևավոր խոսքեր[խմբագրել]

  • Amor caecus - Սերը կույր է
  • Audi multa, loquere pauca - Շատ լսիր, քիչ խոսիր
  • Amicus Plato sed magis amica veritas - Պլատոնը բարեկամս է, բայց ամենամեծ բարեկամս ճշմարտությունն է
  • Arbor mala, mala mala - Ծառը վատ, պտուղը վատ
  • Ad infinitum - Անվերջ
  • Ad multos annos - Շնորհավոր Նոր Տարի
  • Ex comoedia saepe fit tragoedia - Կատակերգությունն հաճախ է վերածվում ողբերգության
  • Docendo discimus - Սովորեցնելով սովորում ես
  • Garulla lingua nocet - Շաղակրատ լեզուն վնասում է
  • Historia vitae magistra - Պատմությունը կյանքի ուսուցիչն է
  • Felicitas humana nunquam in oedem statu permanet - Մարդկային երջանկությունը երբեք մշտական չի լինում
  • Fiat lux - Եղիցի լույս
  • Facile dictu, dificile factu - Հեշտ է ասել, դժվար է անել
  • In persona - Անձամբ
  • In memoriam - Հիշատակին
  • Homo est animal sociale - Մարդը սոցիալական էակ է
  • natura trahit ad sua jura - Բնությունն ունի իր օրենքները
  • Ne discere cessa - Մի դադարիր սովորելուց
  • Non rex est lex, sed lex est rex - Ոչ թե արքան է օրենք, այլ օրենքն է արքա
  • Re vera - Իրոք
  • Pax optima rerum - Խաղաղությունն ամենաթանկ բանն է

Սակայն լատիները այսօր օգտագործվում է բժշկություն, ֆիզիկա, քիմիա և այլ գիտությունների մեջ, որովհետև այս գիտությունների պատմությունը սկսվել է լատիներեն լեզվով։ Լատիներեն լեզվով են կատարվում նաև կաթոլիկ եկեղեցու ծիսական արարողությունները։


Հղումներ[խմբագրել]

  1. Diringer 1996, pp. 451, 493, 530
  2. Diringer 1996, p. 540

Աղբյուրներ և արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]