Ատամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարդու ատամները
Ատամի կառուցվածքը

Ատամները լորձաթաղանթի ոսկրացած պտկիկներ են, որոնք ծառայում են ուտելիքի մեխանիկական մշակման համար։ Ատամները մարդու օրգանիզմի ամենա կարծր մասերից են։ Նրանց օգնությամբ մարդը ծամում, մանրացնում է սնունդը, ուստի ատամները պետք է շատ ամուր լինեն։ Մարդկանց ատամները կարևոր դեր ունեն նաև խոսքում՝ որոշ հնչյունների արտաբերման համար։ Կենդանիների ատամները պաշպանության, հարձակման և որսը բռնելու միջոց են։ Տարբեր կենդանիների ատամների ձևերը տարբեր են. ձկների ատամներն ավելի հասարակ են, կոնաձև, կաթնասուններինը բարդ են՝ առանձին խմբերի (կտրիչներ, ժանիքներ, աղորիքներ) բաժանված։ Առավել զարգացած են կրծողների կտրիչները, գիշատիչների՝ ժանիքները։ Հաճախ ժանիքները որոշ կենդանիների (վարազ, ծովափիղ, փիղ) արական սեռի հատկանիշ են։ Լավ զարգացած են խոտակեր կենդանիների աղորիքները։Հասուն մարդու յուրաքանչյուր ատամնաշար պարունակում է 16 ատամ՝ 4 կտրիչ, 2 ժանիք, 4 փոքր և 6 մեծ ազորիքներ, որոնք տարբերվում են իրենց ձևերով։

Կազմությունը[խմբագրել]

Յուրաքանչյուր ատամ բաղկացած է ատամի պսակից (corona dentis), վզիկից (collum dentis), արմատից (radix dentis)։ Պսակը ատամի երևացող մասն է և լնդից դուրս է ցցված, վզիկը՝ նեղացած մասն է և գրկված է լնդով, իսկ արմատը նստած է ատամնաբնի մեջ և վերջանում է ատամի գագաթով (apex dentis), որի վրա նույնիսկ չզինված աչքով կարելի է տեսնել գագաթի անցքը (foramen apices)։ Վերջինիս միջով ատամի մեջ են մտնում անոթներ ու նյարդեր։ Ատամի ներսում կա խոռոչ (cavum dentis), որի շարունակությունը արմատի մեջ կոչվում է արմատի խողովակ (canalis radicis), վերջինս բացվում է վերը նշված գագաթի անցքով։ Ատամի խոռոչը լցված է արյան անոթներով և նյարդերով հարուստ ատամի միջուկով կամ կակղանով (pulpa dentis)։ Ատամների արմատները ատամնաբների մակերեսին սերտորեն միաձուլվում են արյան անոթներով հարուստ ատամնաբնային շրջոսկրի միջոցով(periodentinum)։ Ատամի կարծր նյութը բաղկացած է՝

  1. դենտինից(ատամնանյութից) (dentinums)
  2. էմալից (enamelum),
  3. ցեմենտից (cementum)։

Ատամի խոռոչը շրջապատող գլխավոր զանգվածը դենտինն է։ Պսակը արտաքուստ պատված է էմալով, իսկ արմատը՝ ցեմենտով։

Ատամների զարգացումը և դասավորությունը մարդու մոտ[խմբագրել]

Ատամների զարգացումը[խմբագրել]

Կաթնատամների ծկթումը, այսինքն՝ լնդերի բարակելը և պսակի երևան գալը բերանի խոռոչում սկսվում է արտաարգանդային կյանքի 7-րդ ամսից և վերջանում 3-րդ տարվա սկզբում (առաջինը ծլում են ստորին միջային կտրիչները)։ Կաթնատամները 20-ն են։ Ծնոտների յուրաքանչյուր կեսի վրա կա՝ երկու կտրիչ, մեկ ժանիք և 2 աղորիքներ։

6 տարեկանից սկսվում է կաթնատամների փոխարինումը մնայուն ատամներով։ Փոխարինվելու ընթացքում, բացի 20 կաթնատամներից, ծկթում են նոր ատամներ և ամեն մի կաթնատամի տեղը բռնում է մի մնայուն ատամ։ Մնայուն ատամների ծկթումը սկսվում է առաջին մեծ աղորիքից (վեցամյա մոլլարը), 11-13 տարեկանում ատամների ծկթումը ավարտվում է, բացառությամբ երրորդ մեծ աղորիքի(իմաստության ատամ), որը սովորաբար ծկթում է 18-30 տարեկանում։

Կաթնատամներն ունեն մի քանի առաձնահատկություններ, փոքր են, ունեն քիչ թմբիկներ և արմատները հեռացած են իրարից, որոնց արանքներում գտնվում են մնայուն ատամների սաղմերը։ Մնայուն և կաթնատամների արմատների թիվը նույնն է։

Ստորև բերված է կաթնատամների և մնայուն ատամների ծկթելու ժամանակն ու կարգը։

Կաթնատամներ՝

  • Միջային կտրիչներ - 6-8 ամսում
  • Կողմնային կտրիչներ - 7-9 ամսում
  • Առաջին աղորիքներ - 12-15 ամսում
  • Ժանիքներ - 16-20 ամսում
  • Երկրորդ աղորիքներ - 20-24 ամսում

Մնայուն ատամներ՝

  • Առաջին մեծ աղորիքներ - 6-7 տար.
  • Միջային կտրիչներ - 8 տար.
  • Կողմնային կտրիչներ - 9 տար.
  • Առաջին փոքր աղորիքներ - 10 տար.
  • Ժանիքներ - 11-13 տար.
  • Երկրորդ փոքր աղորիքներ - 11-15 տար.
  • Երկրորդ մեծ աղորիքներ - 13-16 տար.
  • Երրորդ մեծ աղորիքներ - 18-30 տար.

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]