Գլխուղեղ

Մարդու գլխուղեղը:

Գլխուղեղ, կենդանիների մեծամասնության և մարդու մարմնի կարևորագույն օրգան: Գլխուղեղը հսկում է նրանց վարքագիծը և գիտակցական գործունեությունը: Այն տեղակայված է գանգի խոռոչում, որի ոսկրերը հուսալիորեն պաշտպանում են արտաքին վնասակար ազդակներից: Հասուն մարդու գլխուղեղի քաշը 1200–1400 գ է՝ մարմնի քաշի 1/40 մասը, նորածնինը՝ 350 գ՝ 1/8–1/10 մասը: Այն վերջնական մեծության է հասնում 20 տարեկանում: Գլխուղեղը կազմված է ծայրային ուղեղից (մեծ կիսագնդեր), միջանկյալ ուղեղից (տեսաթմբեր, ենթատեսաթումբ, հետտեսաթումբ, մակատեսաթումբ), միջին ուղեղից (ուղեղի կոթոններ և քառաբլուրներ), հետին ուղեղից (ուղեղիկ, կամուրջ) և երկարավուն ուղեղից: Կիսագնդերի մակերևույթը կազմված է գորշ նյութի 5 մմ հաստության շերտից, որը կոչվում է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղև: Այն բաղկացած է տարբեր չափերի և ֆունկցիոնալ նշանակության նյարդաբջիջներից (դրանք 14 մլրդ են): Գլխուղեղը բաժանվում է 4 հիմնական՝ ճակատային, գագաթնային, քունքային, ծոծրակային, և 1 հավելյալ բլթերի: Կեղևի տակ գտնվում է սպիտակ նյութը, որը կազմված է տարբեր ուղղություններով տարածված բազմաթիվ նյարդաթելերից: Գլխուղեղը ծածկված է ուղեղապատյաններով (կարծրենի, ոստայնենի, նրբենի), որոնք իրարից բաժանված են ճեղքանման տարածություններով: Գլխուղեղում կա 4 խոռոչ՝ ուղեղի փորոքներ, որոնք լցված են ուղեղ-ողնուղեղային հեղուկով: Կենդանիների գլխուղեղը փոքր է, ձկներինը՝ երբեմն ցորենահատիկի չափ: Կատուների, շների, կապիկների գլխուղեղը շատ ավելի մեծ է:

Էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում ողնաշարավորների նյարդային համակարգը, մասնավորապես գլխուղեղը ենթարկվել է հետագա զարգացման` միջավայրի պայմանների, կենսաձևի և սնման եղանակի հետ կապված: Գլխուղեղի, մասնավորապես մեծ կիսագնդերի կեղևի զարգացման շնորհիվ կաթնասունները, այդ թվում` մարդը, հարմարվել են կյանքի բազմազան պայմաններին: Մեծ կիսագնդերի կեղևը տեղեկատվություն է ստանում բոլոր զգայական համակարգերից, իրականացնում է բարձրագույն վերլուծություն և սինթեզ, պայմանավորում պայմանառեֆլեքսային գործունեություն, իսկ մարդու մոտ` նաև հոգեկան գործունեություն, գիտակցական մտածողություն: Էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում տեղի է ունեցել մեծ կիսագնդերի զանգվածի մեծացում: Օրինակ` ճագարների գլխուղեղը ունի 50գ զանգված, շանը` 100գ, կապկինը` 400գ, ձիունը` 650գ, դելֆինինը` 1150գ, կետինը` 2.5 կգ, փղինը` 5 կգ: Փոխվել է նաև գլխուղեղի և մարմնի զանգվածի փոխհարաբերությունը (կետինը կազմում է 1/40000, փղինը` 1/500, մարդունը` 1/40), ինչպեն նաև ողնուղեղի զանգվածի հարաբերությունը մարմնի զանգվածին: Կաթնասունների ողնուղեղի զանգվածը կազմում է մարմնի զանգվածի 25-40%-ը, կապիկներինը` 6-%-ը, մարդունը` 2%-ը: Էվոլյուցիոն զարգացման ընթացքում փոխվել է նաև նոր կեղևի հարաբերությունը հին կեղևին (շիմպանզեի մոտ այն 72 է, դելֆինինը` 109, մարդունը` 160), ինչպես նաև գլխուղեղի և ողնուղեղի հարաբերությունը (կրիայի մոտ այն կազմում է 1, ոչխարինը` 2.5, եզինը` 2.5, ձիունը` 2.5, կատվինը` 3, շանը` 5, շիմպանզեինը` 15, մարդունը` 45): Ըստ մարմնի զանգվածի ամենամեծ գլխուղեղը հանդիպում է մարդկանց մոտ. տղամարդկանց գլխուղեղը կշռում է 1375 գ, կանանցը` 1250 գ: Զգալի չափով տատանվում է նշանավոր մարդկանց գլխուղեղի կշիռը (Իվան Տուրգենևինը` 2012 գ, Վ. Մ. Բեխտերևինը` 1720 գ, Իվան Պավլովինը` 1653, Դ. Ի. Մենդելեևինը` 1571, Անատոլ Ֆրանսինը` 1017): Ամենամեծ գլխուղեղի կշիռը ունեցել է հոգեկան մի հիվանդ` 2850 գ:

Գրականություն

• Ս.Մ.Մինասյան, Ծ.Ի.Ադամյան, Ն.Վ.Սարգսյան, Մարդու և կենդանիների Ֆիզիոլոգիա, Երևան, 2006

Մեդիա ֆայլեր

Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Գլխուղեղ կատեգորիայում։

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։