Հարուցիչ
Վիքիփեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հարուցիչ կամ վիրուսը (լատիներեն՝ virus, որը նշանակում է թույն) մի ենթամանրադիտակային վարակային ազդակ է, որն ունակ չի տեր բջիջից դուրս աճի կամ բազմանա: Հարուցիչները վարակում են բոլոր բջիջային կյանքի տեսակներին,[1] Երկրագնդի մոտավորապես բոլոր էկոսիստեմում են գտնվում[2] և մոլորակի վրայի ամենաառատ կենսաբանական էությունն են կազմում:[3] Առաջին ճանաչված հարուցիչը ծխախոտի խճանկարի հարուցիչն էր, որը հայնաբերվեց Մարտինուս Բեյջերինքի կողմից 1898 թվականին,[4] և մինչ այժմ ավելի քան 5,000 հարուցիչների տեսակներ են մանրամասորեն նկարագրվել[5], դրանով հանդերձ, որ հարուցիչների ամենաշատ տեսակները դեռ չեն հայտնաբերվել:[6] Հարուցիչների ուսումնասիրությունը հարուցչաբանություն է կոչվում, և մանրէակենսաբանության ճյուղերից է:
Հարուցիչները երկու կամ երեք մասերից են բաղկացած՝ բոլոր հարուցիչները ունեն գեներ, որոնք ԴՆԹ-ից կամ ՌՆԹ-ից են կազմված՝ երկար մոլեկուլներ, որոնք ծագումաբանական տեղեկություն են կրում. բոլորն ունեն սպիտակուցե երեսապատում, որը պաշտպանում է այս գեները. և որոշներն ունեն մի ճարպե թաղանթ, որն ընդգրկում է նրանց երբ բջիջից դուրս են գտնվում: Հարուցիչները տարբերվում են ձևով՝ հասարակ պարուրաձևից և քսանկողմանուց մինչ ավելի բարդ կառուցվածքներ: Նրանք բակտերիաների չափի մոտ 1/100-րդն են:[7] Հարուցիչների սկզբունքները անհայտ են՝ նրանցից որոշները կարելի է պլազմիդներից--ԴՆԹ-ի մասնիկներ, որ կարող են բջիջների մեջ շարժվել-- զարգացած լինեն, ուրիշները կարելի է բակտերիաներից զարգացած լինեն: Էվյոլուցիայի մեջ, հարուցիչները հորիզոնական գենի փոխադրման կարևոր միջոցներից են:[8]
Հարուցիչները շատ ճանապարհներով են տարածվում. բույսերի հարուցիչները փախանցվում են բույսից բույս այն միջատների միջոցով, որոնք սնվում են բուսահյութից, ինչպիսին են բույսոջիլները, իսկ անասնական հարուցիչները փոխանցվում են արնախում միջատների միջոցով: Այսպիսի հիվանդությունաբեր օրգանիզմները կոչվում են փոխանցողներ: Գրիպի հարուցիչները հազալով և փռշտալով են տարածվում, իսկ աղեստամոքսաբորբի նորոհարուցիչը ֆակելա-բերանային ուղով է տարածվում, երբ աղտոտում է ձեռքերը, ուտելիքը կամ ջուրը: Ռոտահարուցիչները ընհանրապես երեխաների հետ ուղիղ շփումից են փոխանցվում: ՄԻԱՎ-ը մի քանի հարուցիչներից մեկն է, որ սեռական հարաբերության միջոցով է փոխանցվում:
Ոչ բոլոր հարուցիչներն են հիվանդության պատճառ դառնում, քանի որ շատ հարուցիչներ բազմանում են առանց վարակված օրգանիցմին որևե տեսանելի վնաս պատճառելու: Որոշ հարուցիչներ ինչպես լյարդաբորբ B կարող են կյանքի ընթացքի կամ քրոնիկական վարակներ առաջացնել, և անկախ տիրոջ պաշտպանական մեխանիզմների շարունակում են մարմնում կրկնապատկվել: Սակայն, անասունների միջև հարուցչային վարակները ընդհանրապես իմունային պատասխանի պատճառ են դառնում, որը կարող է բոլորովին ոչնչացնել հարուցիչը: Այս իմունային պատասխանները կարող են նաև պատվաստանյութերի միջոցով առաջացվել, որոնք կյանքի ընթացքի անընկալություն են առաջացնում հարուցչային վարակի դիմաց: Բակտերիաների նման միկրոօրգանիզմները նաև հարուցչային վարակների դիմաց պաշտպանություններ ունեն, ինչպիսին են սահմանափակում ձևափոխում համակարգերը: Անտիբիոտիկները հարուցիչների վրա ոչ մի ազդեցություն չունեն, իսկ հակահարուցչային դեղեր են ստեղծվել կյանքի սպառնացող և ավելի փոխր վարակների բուժման համար:
 |
Սա անավարտ հոդված է։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիփեդիային՝ ուղղելով և լրացնելով այն։ Այս նշումը հարկավոր է փոխարինել համապատասխան թեմատիկ նշումով։ |
[խմբագրել] Աղբյուրներ
- ↑ Կունին ԷՎ, Սենկևիչ ՏԳ, Դոլյա ՎՎ (2006), "Անցյալի Հարուցիչի Աշւարհը և Բջիջների Էվյոլուցիան (անգլերեն)", Biol. Direct 1, DOI:10.1186/1745-6150-1-29
- ↑ Լավրենս ՍՄ, Մենոն Ս, Էլիերս ԲՋ, և այլն (Մայիս 2009), "Արկաեական Հարուցիչների Կառուցվածքային և Գործունեական Ուսումնասիրություններ (անգլերեն)", J. Biol. Chem. 284 (19), DOI:10.1074/jbc.R800078200
- ↑ Էդվարդս ՌԱ, Ռոհվեր Ֆ. (Հունիս 2005), "Հարուցիչական մետագենոմիկա", Nat. Rev. Microbiol. 3 (6), DOI:10.1038/nrmicro1163
- ↑ Դիմմոք, Ն.Ջ.; Իստոն, Էնդրու Ջ; Լեփփարդ, Կիթ (2007). Ներածություն Ժամանակակից Հարուցչաբանության (անգլերեն), 6, Blackwell Publishing.
- ↑ Dimmock p. 49
- ↑ Բրեյբարտ Մ., Ռոհվեր Ֆ. (Հունիս 2005), "Այստեղ մի հարուցիչ, այնտեղ մի հարուցիչ, ամենու՞ր նույն հարուցիչը: (անգլերեն)", Trends Microbiol. 13 (6)
- ↑ Կոլիեր, Լեսլի; Բալոզ, Ալբերտ; Սուսման, Մաքս ((1998)). in Մահի, Բրայան և Կոլիեր, Լեսլի:: Տոպլի և Վիլսոնի Մանրէաբանություն և Մանրեաբանական Վարակները (անգլերեն), 9, 33–55.
- ↑ Կանչայա Ս., Ֆուրնուս Գ., Չիբանի-Չեննուֆի Ս., Դիլման ՄԼ, Բրուսով Հ. (Օգոստոս 2003), "Ֆագերը որպես կողմնային գենի փոխադրումի միջոցներ (անգլերեն)", Curr. Opin. Microbiol. 6 (4)
