Վերածնունդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
"Աթենքի դպրոցը" Ռաֆայել
Վերածնունդ
Մշակույթը

Գիտություն
Գրականություն
Երաժշտություն
Իմաստասիրություն
Կերպարվեստ
Ճարտարապետություն
Պար

Երկրները

Անգլիա
Գերմանիա
Իսպանիա
Իտալիա
Լեհաստան
Նիդերլանդներ
Հայաստան
Հյուսիսային վերածնունդ
Ֆրանսիա

Վերածնունդը կամ Ռենեսանսը (ֆր.՝ Renaissance, իտալ.՝ Rinascimento) Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների մշակութային և գաղափարական զարգացման մի դարաշրջան է, երբ միջնադարյան մշակույթից անցում է կատարվել նոր ժամանակի մշակույթին, (Իտալիայում՝ 14-16-րդ դարերում, մյուս երկրներում ՝ 15-16-րդ դարերում)։

Մշակույթը[խմբագրել]

Վերածննդի մշակույթի հիմնական գծերն են աշխարհիկ բնույթը, հումանիստական աշխարհահայացքը, անտիկ մշակութային ժառանգությանը դիմելը, այն վերածնելը, այստեղից էլ Վերածնունդ անվանումը (շրջանառության մեջ է դրել Ջորջո Վազարին)։ Վերածննդի մշակույթի նախակարապետը միջնադարյան քաղաքային մշակույթն է, որի վերելքը առաջացնում էր անտիկ մշակույթի նկատմամբ հետաքրքրություն (Կարոլինգյան արվեստ)։ Եվրոպայի տնտեսապես առավել զարգացած երկրներում ու շրջաններում գործարար ակտիվության պայմաններում առաջ է մղվում գործուն անձնավորությունը, որի դիրքն ու հաջողությունները պայմանավորվում էին ոչ թե տոհմական ծագումով, այլ՝ սեփական ձեռներեցությամբ և գիտելիքներով։ Ֆեոդալական հարաբերությունները, դասային մեկուսացումը, կրոնական բարոյախոսությունը, միջնադարյան ավանդույթները մարդու համար նեղ են դառնում։ Նոր աշխարհայացքի կրողներ դարձան գրականության, բանասիրության, իմաստասիրության, արվեստի ներկայացուցիչները։ Մարդը հռչակվեց տիեզերքի կենտրոն, բնության մաս և բնության առավել կատարյալ ստեղծագործություն։ Մարդը, նրա ապրումները, ներաշխարհը, երկրային կյանքը դարձան Վերածննդի գրականության և արվեստի գլխավոր թեմաները։ Անտիկ ժառանգության և հումանիստական գաղափարների տարածմանը գործնականում մեծապես նպաստեց տպագրության գյուտը (Յոհան Գուտենբերգ)։ Ծագելով Իտալիայում՝ Վերածնունդը հենց այդ երկրում էլ ստացավ առավել ավարտուն դասական տեսք։ Վերածնունդը որպես ամբողջական դարաշրջան գոյություն է ունեցել միայն Իտալիայում։

Վերածննդի կերպարվեստը[խմբագրել]

«Վիտրուվիանյան մարդը» Լեոնարդո դա Վինչի


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վերածննդի կերպարվեստը


Վերածննդի կերպարվեստը առավել զարգացման և կատարելության է հասել Իտալիայում։ Ստեղծագործաբար օգտվելով անտիկ ժառանգությունից, հենվելով գիտության նոր նվաճումների վրա՝ այդ ժամանակաշրջանի իտալացի արվեստագետները ձգտել են ճշմարտացի պատկերել մարդուն և շրջակա իրականությունը։ Նրանք արվեստը հարստացրել են մարդու մարմնի կառուցվածքի ճշմարիտ պատկերմամբ, հեռանկարի, լույս ու ստվերի, ծավալի, կրճատումների և այլ պրոբլեմների մշակմամբ և կիրառմամբ։ Վերածննդի արվեստագետները կրոնական տեսարաններին հաղորդել են երկրային բովանդակություն։ Արվեստի գլխավոր հերոսը դարձել է մարդը։

Երաժշտություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վերածննդի Երաժշտությունը


Համերգ Լորենցո Կոստա
Վերածննդի շրջանի նկար

Վերածննդի շրջանի պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը կրել է ժողովրդականի ազդեցությունը, ներթափանցվել է հումանիստական աշխարհընկալումով, որը նախ դրսևորվել է առաջադիմական Art nova (Նոր արվեստ) ուղղության ներկայացուցիչների ստեղծագործությունների մեջ (14-րդ դար, Իտալիա)։ Հոմոֆոն՝ հարմոնիկ երաժշտության ձևավորումից հետո զարգացել են մենակատարային, վոկալ, վոկալ նվագակցությամբ և գործիքային պիեսները, օպերան, կոնտատը և օրատորիան։ Ի հայտ եկան աշխարհիկ երաժշտարվեստի բազմազան ժանրեր, որոնցից են՝ ֆրոտտոլան և վելլանելլան Իսպանիայում, բալլադը Անգլիայում, մադրիգալը Իտալիայում։ Վերածննդի դարաշրջանում կազնավորվել են երաժշտական նոր ժանրեր, առաջացել են լյուտնյայի, երգեհոնի, վյորչինելիի նվագի ազգային դպրոցներ։ Զարգացել է կատարողական արվեստը, կատարելագործվել է ջութակը և նրա ընտանիքի գործիքները։ Ստեղծվել է երաժշտական հատուկ գրականություն։ Իտալիայում 15-րդ դարի վերջին հնարվել է նոտագրությունը։

Ճարտարապետությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վերածննդի ճարտարապետությունը


Վերածննդի ճարտարապետությունը դիմել է անտիկ հունա-հռոմեական շինարարական արվեստի գեղագիտական հիմունքներին, հնարքներին և ձևերին։ Նրանում առաջնակարգ տեղ են գրավել աշխարհիկ կառույցները՝ հասարակական շենքերը, պալատները, քաղաքային տները։ Ճարտարապետության մեջ Վերածննդի ոճի հաստատմանը մեծապես նպաստել են Լ. Բ. Ալբերտիի, Ջ. դա Վինյոլայի, Ա. Պալլադիոյի տեսական տրակտատները։

15-րդ դարում Իտալիայի երկնակամարում փայլեց հանճարների մի իսկական համաստեղություն։ Լեոնարդո դա Վինչի, Միքելանջելո, Ռաֆայել, Ջորջոնե, Տիցիան, Վերոնոզե և էլի այլ երևելի գեղանկարիչներ, քանդակագործներ ու ճարտարապետներ, որոնք իրենց հանճարի քուրայում ձուլեցին Իտալիայի «Ոսկե դարը»։ Դա Վերածնունդն էր, ասես երկար ու տանջալից մղձավանջից արթնացած ու վերստին իրենց գտած ուժեղ, կենսախինդ մարդկանց դարաշրջանը։ Ամրակուռ, հուժկու, արիասիրտ մարդկանց դարաշրջանը, հերոսների, որոնք ասես իջել էին հունական արձանների պատվանդաններից և պատրաստ էին ամեն տեսակ քաջագործությունների։ Բայց վարվելակերպն ավելի վայելչագեղ էր դարձել, ճաշակներն՝ ավելի նրբին, կեցվածքներն ու դեմքերն արտահայտում էին մեծ կամք ու եռանդ։ Դա աշխարհը ճանաչելու և հասկանալու ծարավի, ստեղծագործելու բուռն կրքով լեցուն մարդկանց, մեծ արվեստի, մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանն էր։ Դա այն ժամանակն էր, երբ Ֆ. Էնգելսի բառերով ասած՝ «…հիացած Արևմուտքի առջև դիմականգնեց մի նոր աշխարհ՝ հունական հնադարը…», որի արվեստն օրինակ հանդիսացավ Վերածնության արվեստի համար և Վերածննդի մեծերը անտիկ կոթողների օրինակով ստեղծեցին գլուխգործոցներ, որոնք մինչև օրս էլ հիացմունք ու զարմանք են պատճառում դիտողին։ Դա այն ժամանակ էր, երբ Ֆլորենցիան հավակնում էր երկրորդ Աթենքը դառնալ և Լորենցո Մեդիչին աչքի առաջ ուներ Պերիկլեսի, իսկ Միքելանջելոն՝ Ֆիդիասի սխրանքը։ Անշուշտ, բոլորս գիտենք Միքելանջելոյի վեհաշունչ Դավթին, Լեոնարդո դա Վինչիի գեղեցկուհի Ջոկոնդային, Ռաֆայելի՝ վճիտ հայացքով Սիքստինյան տիրամորը, Ջորջոնեի հիասքանչ Հուդիթին… նուրբ ու գեղեցիկ կանացի կիսադեմեր, սիրունատես, քաջարի պատանիներ, որոնք ուժ ու բերկրություն են մարմնավորում, ֆիգուրների հուզախռով բազմություն, բարձրացող ձեռքեր, պոկված իրաններ, ջլերի սլացք, մկանների երկունք… Եվ այդ ամենը միայն խանդաղատանք են առաջ բերում։ Ամեն ինչ պարզ է, իրական, ակնահաճո ու սրտամոտ և հետապնդում է որոշակի նպատակ։ 15-րդ դարը Իտալիայի համար դժվար ժամանակաշրջան էր, Պորտուգալիայի, Նիդեռլանդների, Իսպանիայի հետ մրցակցությունը, Եվրոպայի հյուսիսից անընդհատ հարձակումները լուրջ վտանգի առաջ էին կանգնեցրել երկիրը։ Այդ ամենին գումարած նաև ավատական երկպառակությունները, սկիզբ առնող դասակարգային պայքարը, խռովությունները, արյունալի ընդհարումները, խարդավանքն ու թշնամանքը, երբ միայն ուժով ու ճարպկությամբ էր հնարավոր գոյություն պահպանել։ Հիշենք Բենվենուտո Չելինիի ինքնակենսագրականը, որտեղ մեծ քանդակագործը, ժողովրդական անպաճույճ լեզվով ներկայացնելով իր ապրած կյանք պատմությունը, տալիս է նաև դարի բնութագիրը։ Բենվենուտոն ճանաչված արվեստագետ էր, օժտված գերբնական տաղանդով, բոլորի կողմից փառաբանված, բայց ապրելու և ստեղծագործելու համար ստիպված էր պայքարել՝ շատ հաճախ խտրություն չդնելով միջոցների մեջ, որովհետև այդպես էր պահանջում ժամանակը, այդպիսին էին ժամանակի բարքերը։ Ամրակազմ, ուժեղ, զենք բանեցնելու մեջ վարժ, կոփված լինելը գոյության պայման էր, ու ոչ միայն սեփական կյանքի, այլև՝ մերձավորների։ Այդպիսի մարդիկ էին հարկավոր նաև երկրին, որը ճակատագրական օրեր էր ապրում։ Հյուսիսից չդադարող հարձակումներն ու ոտնձգությունները, տարբեր կուսակցությունների ու խմբավորումների գժտությունները չէին կարող չհուզել Իտալիայի մեծ մարդկանց։ Հենց Դավիթի պես պիտի լինել հայրենիքի զինվորն ու քաղաքացին, այդպես ուժեղ, մոլեգին ու ահարկու։ Ահա թե ինչու նրանք իրենց հայացքները սևեռեցին գեղեցիկ, առողջ, գործունակ, հուժկու և քաջարի կերպարների վրա, փորձելով տեսնել նաև նրանց ներսում եռացող հույզերն ու կրքերը։ Ահա թե որտեղից էր գալիս հետաքրքրությունն անտիկ աշխարհի նկատմամբ, ինչու էին Վերածնության դարաշրջանի մարդու համար օրինակ ծառայում անտիկ հերոսների սխրանքները։ Ահա թե ինչպես հաստատվեց գեղեցիկի տիրապետութությունը։ Առողջ և գեղեցիկ մարմին և առողջ ու գեղեցիկ հոգի։ Այդպիսին չէ՞ հրաշագեղ Ջոկոնդան իր առեղծվածային ժպիտով, որը դրանով հանդերձ, նույնքան իրական է, որքան բնորդուհին։ Դա աշխարհիկ առաջին դիմանկարն էր, որով համաշխարհային գեղանկարչության մեջ հիմք դրվեց մի նոր ժանրի։ Ջորջո Վազարին իր «Ամենանշանավոր գեղանկարիչների, քանդակագործների և ճարտարապետների վարքագրության» մեջ այսպիսի տողեր է գրել մեծ քանդակագործի մասին. «… որը ընդունակ էր բացարձակապես բոլոր արվեստներում ու ցանկացածդ արհեստում հենց միայն իր ստեղծագործությամբ ցույց տալ, թե ինչքան կատարյալ կարող է լինել նկարչությունը գծերով ու ուրվագծերով, լույսով ու ստվերով արտահայտչականություն հաղորդելով առարկաներին, ճշգրիտ դատողությամբ քանդակներ կերտելով և կառուցելով հարմարավետ, հաստատուն, համաչափ, ճարտարապետական զանազան զարդարանքներով հարուստ շենքեր»։ Իսկ ազատամիտ իմաստուն Լեոնարդո դա Վինչին, երկնային բարձունքների ու երկրային հովիտների տիրակալ Ռաֆայելը, ինքնաբուխ ու զորավոր մյուս հանճարները փնտրեցին ու գտան նոր մարդուն, որ սիրում է կյանքը, լի է կյանքով և ապրում է գեղեցիկի թագավորությունում, ուր ամեն ինչ ներդաշնակ է նրա արտաքին ու ներքին նկարագրին։ Այսպիսին է իտալական Վերածնունդը, որը Էնգելսի բնորոշմամբ «… մարդկության կողմից մինչև այդ ապրած մեծագույն առաջադիմական հեղաշրջումն էր, դարաշրջան, որ տիտանների կարիք էր զգում և ծնեց տիտաններ՝ մտքի, տենչի ուժով…»։ « Վերածնունդը տեղի է ունեցել Իտալիայում»։

Փիլիսոփայության հիմնական ուղղություններ[խմբագրել]

Վերածննդի խոշոր ձեռքբերումներից մեկն այն է, որ ուժեղ հարված հասցրեց միջնադարյան մտածելակերպին, դեն նետեց կրոնա-միստիկական գաղափարախոսությունը և նոր, աշխարհիկ իր բնույթով ռացիոնալ մտածողության հիմք դրեց, որը փոխարինելու էր եկել միջնադարյան կրոնա-միստիկական աշխարհայեցողությանը: Այդ հողի վրա առաջացավ ռեալիզմը, որը նոր շրջանի խոշորագույն նվաճումն էր: Ռեալիզմը, որպես աշխարհաճանաչման, իրականության յուրացման յուրահատուկ մեթոդ, առաջացել է գեղարվեստական մտածողության զարգացման բարձր աստիճանում, երբ հաղթահարված էր ոչ միայն անտիկ աշխարհի դիցաբանական մտածողությունը, այլև քրիստոնեական միջնադարի կրոնա-միստիկական աշխարհայեցողությունը:

Վերածննդի դարաշրջանի ռեալիզմը քննադատական ռեալիզմ էր. ճշմարտացիության սկզբունքը գիտակցված կերպով օգտագործվում էր տիրող կարգի ախտերը ցուցադրելու և դատապարտելու նպատակով: Ռեալիզմը տարբեր ժամանակներում տարբեր բովանդակություն է ունեցել: Վերածննդի ռեալիզմի բնորոշ գիծը` երկպլանային ռեալիզմ էր. կենսական ճշմարտության օրենքը երկու իմաստ ուներ: Մի կողմից՝ ճշմարտացիորեն նկարագրվում էր ավատատիրական հասարակության կյանքը, որպես չարիքի աղբյուր. դա իրականի արտացոլումն էր: Կար նաև բարձր ճշմարտություն` բանական ճշմարտությունը, որը թեև իրական չէր, իրականում գոյություն չուներ, բայց պետք է ձգտել, պայքարել, որ գոյություն ունենա, իրականանա: Ելնելով այդ երկրորդ, բարձր կարգի ճշմարտությունից` նրանք մարմանավորում էին իրենց իդեալական պատկերացումները ապագա բանական ցանկալի կյանքի մասին: Ճիշտ է, դա մտացածին աշխարհ էր, հումանիստական պատկերացումների արդյունք, բայց գեղեցիկ էր, հմայիչ, որովհետև այն ավետյաց աշխարհն էր, որով նրանք ապրում և ոգեշնչվում էին: Վերածննդի ռեալիզի այս բնորոշ գիծը հետագայում անցավ լուսավորական դարաշրջանի ռեալիզմին:

Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայության հաջորդ ուղղությունը հումանիզմն էր, որն սկզբնավորվելով և զարգանալով Իտալիայում 14 -15-րդ դարերում, այնուհետև լայն տարածում գտավ եվրոպական մյուս երկրներում: Այս ուղղությունը կոչվում հումանիստական, որովհետև նրա ներկայացուցիչները մարդուն համարում էին աշխարհընկալման կետրոն և ապացուցում էին, որ մարդը կարող է անսահմանափակ կատարելագործվել և իր ուժերով կերտել իր երջանկությունը:

Մարդկային անհատը, ըստ նրանց ի սկզբանե ազատ էակ է, որը օժտված է հսկայական ստեղծագործական պոտենցիալով և իրավունք ունի ինքնահաստատման:

Հումանիստները առաջիններից էին, որ զգացին միջնադարի մայրամուտը և վաղ կապիտալիստական հարաբերությունների առաջ մղվելը: Նրանք էին, որ պայքար սկսեցին հոգևոր-կաթոլիկ սքոլաստիկայի դեմ, ինչպես նաև զբաղվում էին ֆեոդալիզմի քաղաքա-իրավական կարգերի քննադատությամբ: Հումանիստները շեշտում են մարդու սոցիալական ակտիվությունը, պետական-հասարակական գործում յուրաքանչյուր քաղաքացու մասնակցության գաղափարը: Նրանք պաշտպանում են այն միտքը, որ մարդը պետք է կարողանա սեփական բարիքը և շահը ներդաշնակորեն զուգակցել հասարակական բարիքի և շահի հետ:

Վերածննդի դարաշրջանում տեղի ունեցած սոցիալ-տնտեսական ու մշակույթային փոփոխությունները իրենց ազդեցությունը թողեցին նաև կրոնական կյանքի վրա: Սկիզբ առավ կրոնական հզոր մի շարժում, որը հայտնի է Ռեֆորմացիա (բարենորոգություն) անվամբ: Դա կրոնական հեղափոխություն էր ուղղված Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու դեմ: Ռեֆորմացիայի գաղափարախոսությունը մշակեցին Մարտին Լյութերը և Ժան Կալվինը: Լյութերի և Կալվինի վարդապետության հիմքում ընկած է այն միտքը, որ մարդը փրկության կարող է հասնել միայն հավատի միջոցով: Բարի գործերը սոսկ հավատի պտուղներն են: Լյութերը բանականությունը համարում է հավատքի ճանապարհին կանգնած գլխավոր խոչընդոտ: Քանի որ բանականությունը անզոր է ճանաչելու Աստծուն, ուստի հավատացյալի համար ոչ մի արժեք չունի ռացիոնալ աստվածաբանությունը կամ սքոլաստիկական փիլիսոփայությունը:

Վերածննդի ժամանակաշրջանի բնորոշ գծերից մեկն էլ բնափիլիսոփայական մտքի զարգացումն է, որը ծավալվեց բնական գիտությունների հայտնագործության հիման վրա: Այդ դարաշրջանում են ստեղծվել ժամանակակից անգլիական գիտությունները` բնագիտություն, ֆիզիկա, մեխանիկա, նոր հիմքերի վրա է դրվում փիլիսոփայության պատմությունը: Նոր ժամանակի անգլիական առաջին մեծ փիլիսոփան Ֆրենսիս Բեկոնն էր, որը բարձր էր դասում գիտության նշանակությունը: Գիտությունը ուժ է, ուժը` գիտություն: Որպեսզի մարդ կարողանա ճանաչել իր կարողությունները, կոչումը, հնարավորությունները, պետք է բանականությունն ազատագրել միջնադարյան մտածողության կապանքներից: Միայն իրական գիտությունը կարող է ցույց տալ ճանապարհը: Այդ դեպքում մարդ կարող է տնօրինել իր բախտը: Բեկոնի գրչին է պատկանում «Նոր Ատլանտիդա» ուտոպիական վեպը, որը փառաբանում է գիտության ուժն ու ծաղկումը:

Անգլիական Վերածնունդը հենց սկզբից ընդունեց հումանիստական դեմոկրատական ուղղություն: Հումանիզմի` Վերածննդի դարաշրջանի գիտական ուղղության, միջնադարյան կրոնական դոգմաները խզած առաջին խոշոր ներկայացուցիչը` Թոմաս Մորը, հանդես եկավ ոչ միայն համամարդկային իդեալներով, այլև որպես կոմունիստական գաղափարների դրոշակակիր: Նա վեր հանեց այն ամենը ինչ դեռևս պահպանված էր միջնադարի հասարակական կյանքի ավանդույթներում, վաղ քրիստոնեական իդեաներում, անտիկ աղբյուրներում` հանրային սեփականության համընդհանուր աշխատանքի, հավասարության, արդարության մի քանի սկզբունքներ և Նոր ժամանակաշրջան փոխանցեց այն բարեփոխված տեսքով: Մորը ազատեց ունեցվածքի ընդհանրությունը կաստայական սահմանափակումներից, ձրիակերությունից, կրոնական ճգնավորական, հայրենաբաղձության գույներից:

Սոցիալիզմը դնելով ռացիոնալիստական հիմքի վրա նա փոխանցեց այն հետագա սերունդներին: Սքոլաստիկան նրան խորթ է, նա հենվում է գիտակցության վրա, նրա հասարակական-քաղաքական դատողությունների հիմքում ընկած է հարաբերություները մարդկանց միջև, այլ ոչ թե` մարդու և Աստծու միջև: Նրա խոշոր գրվածքը կոչվում է «Ոսկե գիրք» նույնքան հաճելի, որքան և օգտակար` պետության լավագույն կազմակերպման և նոր կղզու` Ուտոպիայի մասին: Դա ուտոպիական սոցիալիզմի առաջին խոշոր արտահայտություններից մեկն է: «Ուտոպիա»-ն հունարեն բառ է, որը նշականում է երկիր, վայր, որ չկա: Թոմաս Մորը պարզ գիտակցում էր, որ դա իրական աշխարհ չէ, այլ նկարագրում է ոչ թե իրականը, այլ ցանկալին: Բայց դա այն աշխարհն է, որը Թոմաս Մորը հակադրում էր ժամանակակից հասարակությանը և համարում իդեալական կենսաձև, դեպի որը պետք է գնա մարդկությունը:

Մորի «Ուտոպիան» ներկայացավ որպես Վերածննդի ծնունդ, հումանիզմի զավակ, ընթանալով դեպի նպատակաուղղված ապագա: Այն, որ «Ուտոպիան» հայտնվել է Անգլիայում 16-րդ սկզբին պատահականություն չէր: Թ. Մորի գիրքը երևակայության խաղ չէ, այն յուրահատուկ, թեև բացառիկ մտահայեցողական խնդիրների լուծումն է, որը հուզում էր իր ժամանակակիցներին: Մորը ապրել է կապիտալիզմի ծննդյան շրջանում, որի պատմությունը գրված է հրով և սրով, մի ցնցող դարաշրջան, երբ մարդկային հսկայական զանգվածներ բռնությամբ դուրս էին մղվել հողից և զրկվել ապրուստի միջոցներից, քաղցի մատնվել: Եվ հենց այդ ժամանակ էր, որ հակառակ փողի իշխանության աճմանը և անհաղթահարելի հարստանալու մոլուցքին՝ Մորը հայտարարեց, որ միայն սեփական ունեցվածքից հրաժարվելը կապահովի սոցիալական ներդաշնակություն:

Մորը եղել է ոչ միայն Նոր ժամանակաշրջանի ուտոպիական-սոցիալիստական դպրոցի, այլև նրա դեմոկրատական ուղղության հիմնադիրը: Նա հասկացել է, որ սոցիալիզմը ոչ միայն որպես հասարակ, նպատակահարմար, ռացիոնալ հասարակարգ է, բայց և միջոց լուծելու սոցիալական տարաձայնությունները, վերացնելու անհավասարությունն ու շահագործումը: Մորը դեմոկրատ է և այն առումով, նա կառուցել է ուտոպիստների քաղաքական համակարգը հենվելով ազատության, հավասարության, հարգանքի սկզբունքների վրա, ինչպես որ հնարավոր էր հասկանալ իր հին ժամանակաշրջանում: Մորը չի եղել գործնական հեղափոխական և չի հասկացել ռեֆորմացիան` ժամանակի հեղափոխական շարժումը, որում առաջընթացի սաղմերը պարադոքսային միահյուսվում են հետամնացության հետ: Բայց իր իդեաներում Մորը ոչ մի բանում հետադիմական չի եղել, նա հետադարձ հայցք չի ունեցել, այլ նայել է դեպի ապագան:

Վերածննդի մշակված փիլիսոփայության դիեալեկտիկական ամբողջական ներկայացումը մարդու և բնության անխախտ միասնությունն է: Երկրի և տիեզերքի անսահմանությունը չեն սպառվում կոնկրետ պատմական այն ձևով, որով մարմնավորված է 15 -17-րդ դարերի մտածողների աշխատություններում: Նրանց առաջադրված կոնկրետ լուծումները պատկանում են պատմությանը, իսկ վեր հանված խնդիրները արծածվում են ապագայում և պատահական չէ, որ Վերածննդի փիլիսոփայական դիեալետիկական գաղափարը նոր կյանք են ստանում Կ. Է. Ցիալկովսկու «Տիեզերական երազներում», Ա. Լ. Չիժովի «Հելիոկենսաբանության» մեջ: Մեր ժամանակի համար և ոչ մի կերպ չի կարելի սպառված համարել Վերածննդի մարդասիրության բարոյական ժառանգությունը. մարդկային արժանապատվության և մարդկային ազատության խնդիրները: Այն չի սահմանափակվում մարդաբանության և էթիկայի միայն տեսական ժառանգությամբ:

Մարդկության փիլիսոփայական մշակույթի անմահ ավանդը մարդկային անհատականության հարստությունն է՝ ի դեմս Վերածննդի փիլիսոփաների, ինչպիսիք են Պիկոն և Լեոնարդոն, Մորը և Մոնտեն, Բրունոն և Կամպանելան, որոնք մարմանավորում են ամբողջական ու կատարյալ մարդու մարդասիրական իդեալը, փիլիսոփայի անձի միասնությունը և նրա կյանքի ուղին, մտքերն ու գործողությունները, խոսքերն ու գործերը:

Մարդը որպես աշխարհընկալման կենտրոն[խմբագրել]

Վերածննդի դարաշրջանի մեծագույն նվաճումն այն է, որ առաջին անգամ բացահայտեց և լույս աշխարհ հանեց մարդուն` իր ամբողջ էությամբ: Սկզբից ևեթ այդ ժամանակաշրջանը ուժեղ կերպով զարգացրեց անհատականությունը, հետո մարդու մեջ արթնացրեց ծայրահեղ ջանասիրություն և բազմակողմանի իմացություն: Անհատականության զարգացումը էապես կապված էր ինքն իրեն ճանաչման, ինչպես նաև ուրիշների ճանաչման հետ: Առաջին անգամ մարդը դիտվում է որպես ինքնուրույն արժեք, դառնում է հասարակության չափանիշ:

Աստվածային կատակերգություն (իլուստրացիա)

Վերածննդի դարաշրջանը խորտակեց միջնադարյան բարոյականության հիմքերը, առաջ քաշեց այն գաղափարը, թե արդյո՞ք երջանկությունն այս աշխարհում պետք է որոնել, ա՞յս կյանքում պետք է դրախտն ստեղծել: Երկնային հավիտենական փառքը կորցրեց իր վարկը. քրիստոնեական կրոնը խնամքով, ամենայն մանրամասնությամբ մշակել էր մի վարդապետություն, որը խստորեն պահանջում էր` հրաժարվել երկրային վայելքներից, աչքերը փակել սիրո, բնության գեղեցկությունների հանդեպ, հեռու մնալ ամեն տեսակ գայթակղություններից: Չկար ազատ միտք, ինքնուրույն կարծիք, սեփական կամք: Ամեն ինչ ենթարկվում էր Աստծո կամքին. վերուստ սահմանված նախախնամությունն է ամեն ինչ տնօրինում, մարդու ճակատագիրը կանխորոշված է. ինչպես Աստված սահմանել է, այնպես էլ լինելու է, ուրեմն` «հնազանդվի՛ր, համակերպվի՛ր բախտիդ, հլու կատարի՛ր սրբազան պատգամները»: Այդ մտածելակերպն էր տիրում միջնադարում, իսկ դա այն դարաշրջանն էր, երբ հին ավատական կարգը տեղի էր տալիս նոր ուժերին:

Իտալիայում Վերածննդի դարաշրջանում տարբեր դասակարգերի ծագման տարբերակումը կորցրել էր իր նշանակությունը: Իհարկե այդ ամենին նպաստեց այն, որ առաջին անգամ բացահայտվեց մարդը` իր մարդկային ողջ էությամբ: Մարդկության տրամաբանական հասկացությունը գոյություն ուներ միջնադարում, սակայն հենց Վերածնունդը բացահայտեց այն:

Վերածնունդը եվրոպական հումանիստական շարժման առաջին խոշոր փուլն է, որը գաղափարապես նախապատրաստեց 18-րդ դարի լուսավորական շարժումը:

Եվրոպական հումանիզմի` որպես փիլիսոփայական շարժման կրողի, հետագա ճակատագիրը դարաշրջանի հոգևոր կյանքում կապված էր մարդու խորը հասկացության և նրա կապը շրապատող աշխարհի հետ: Հումանիստական մտածողության առաջընթացը կատարվում էր անկախ «դասական հնության վերածնության» անմիջական կապից: Այս դարաշրջանում փոխվում է մարդու խնդրի մոտեցումը: Սրա հիմքում դրված է անհատականության խորը հոգեբանական վերլուծությունը և մեծ ուշադրության է արժանանում մարդու ներաշխարհը: Մարդը այժմ չէր դիտվում որպես տրեզերական հիերարխայի գլխավոր, կենտրանական առարկա, այլ բնության կենդանի էակ՝ ոչ բարձր, ոչ ցածր մյուսներից: Դա նոր մոտեցում էր: Առաջին անգամ տեսնում ենք մարդուն, որն ապրում է իր խելքով, գործում է բանականությամբ, հավատում է իր ուժերին, գիտակցում է, որ իրավունք ունի պահանջելու, որ հաշվի նստեն իր հետ, հարգեն իր իրավունքները:

Նոր հումանիստական ուսմունքի բնորոշ գիծը ինչպես քրիստոնեական, այնպես էլ հումանիստական մարդակենտրոնության հաղթահարումն էր: Մարդը վերադառնում է բնությանը և դադարում է լինել աշխարհայացքի կենտրոն, թե՛ ասվածաբանական, թե՛ հումանիստական իմաստով:

Հումանիստական մարդաբանության խնդիրները քննարկվում է ֆրանսիացի մտածող Միշել դը Մոնտենի «Փորձեր» աշխատության մեջ: Մոնտեն ստեղծում է իր յուրօրինակ, սակայն ոչ համակարգված ուսմունք մարդու և աշխարհի մասին, որը իր ուրույն տեղն է զբաղեցնում ոչ միայն համաշխարհային գրականության, այլև Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայական մտքում: «Փորձեր»-ում խոսքը գնում է սովորական մարդու մասին: Մարդու անհատականության, նրա ներաշխարհի նկատմամբ հետաքրքրությունը ոչ միայն հայտարարվեց, այլ իրագործվեց իր ամբողջ խորությամբ:

Մոնտենի մարդաբանության մեջ մարդը մաքրագործվում է Աստծու կողմից նախասահմանված գերբնական հիերարխիայի արժեքներից և վերադառնում է բնության մատերիային, որպես նրա պտուղներից մեկը, բաժանելով նրան մասերի: Միայն երևակայության միջոցով է մարդը իրեն հավասարեցնում Աստծուն, վերագրում իրեն աստվածային հատկություններ, առանձնացնում է իրեն բազմաթիվ այլ էակներից: Մարդու իսկական արժանապատվությունը բնականից մինչ աստվածայինի բարձրացումն չէ, այլ գիտակցումը, որ նա համարվում է վսեմ, հավերժ, շարունակական, փոփոխվող բնության մի մասը:

Մոնտենի փիլիսոփայության մեջ մարդու ազատությունը կիրականացվի միայն այն դեպքում, երբ նա կընդունի բնության օրենքները՝ ապրելով և գործելով դրանց համաձայն: Նա ժխտում է Աստծո կապը մարդկանց գործերի և արարքներ հետ:

Դանթե Ալիգերի

Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայական մշակույթի ակունքներում կանգնած է Դանթե Ալիգերին. միջնադարի վերջին բանաստեղծը և միաժամանակ նոր ժամանակաշրջանի առաջին բանաստեղծը: Իր ստեղծագործություններում Դանթեն նոր խոսք ու նոր մտածողություն բերեց: Դրա հետ միասին Դանթեն մշակում է նոր էթիկական չափանիշ, որի համաձայն ազնվությունը որոշվում է անձնական արժանիքներով և ոչ թե ծագումով, տիտղոսով կամ դիրքով. մարդու ազնվությունը իր արարքների մեջ է, որով կարող է նմանվել Արարչին: Մարդու բնությունը այնքան բարձր է, որ եթե մարդու էությունը բնորոշող բնական և հոգևոր պատճառները փոխադարձ համաձայնության գան, կմարմնավորվեր, ինչպես երկրորդ աստված: Ըստ Դանթեի օգտվելով իրեն տրված ազատությունից, մարդը կարող է հասնել երկրային սխրագործության, կատարել իր երկրային առաքելությունը:

Մարդու մասին Դանթեի ուսմունքը իր արտահայտությունը գտավ ոչ միայն իր փիլիսոփայության տեսական ձևերում, այլ նաև նրա «Աստվածային կատակերգության» մեջ: Այն ստեղծում է մարդու արժանապատվության առաջին օրհներգը և նոր ուղի է հարթում հումանիստական մարդաբանության համար:

Պոեմի կերպարները հստակորեն գծագրված բնավորություններ են, անհատական դիմանկարներով ու ճակատագրերով: Բնական գույներով նրանք բոլորովին տարբերվում են միջնադարյան գրականության վերացական կերպարներից: Հերոսների կենդանի, բնական լինելը, շոշափելիությունը, հոգեբանական վերլուծությունները, հետաքրքրությունը մարդու ճակատագրով, բնությամբ և այլն, այնպիսի ռեալիստական հատկություններ են, որոնք Դանթեին կապում են Վերածննդի ռեալիստական գրականության հետ: Բայց և այնպես Դանթեն կագնած է երկու դարաշրջանների սահմանագլխին:

Եթե միջնադարում մարդը համարվում էր մեղսագործ և աստվածային խաղալիք, ապա Վերածննդի դարաշրջանում հումանիզմը նոր ուղի է հարթում մարդաբանության համար` ուշադրություն դարձնելով մարդկային անհատականության ներաշխարհին, տիեզերքում մարդու տեղին: Հումանիստական փիլիսոփայության այս նոր ուղղությունը, որի կենտրոնում մարդկային անհատականության աշխարհն ու երկրային գոյությունն էր՝ իր երկրային կրքերով և մարդկային ձգտումներով իր տեղը գտավ Ֆրանչեսկո Պետրարկայի փիլիսոփայության մեջ:

Նոր հումանիստական փիլիսոփայության համակարգում մարդու երկրային գոյության մեջ կարևոր տեղ էր զբաղեցնում ձգտումը երկրային փառքի, սեփական անվան անմահությանը: Պետրարկան այդ ձգտումը համարում է մարդկային էության ազնիվ հատկություն: Նա երկրային հոգսերը համարում է մարդկային կարևորագույն սխրանքներից մեկը:

Մարդու երկրային կյանքը գրավում է հումանիստների ուշադրությունը: Հումանիստական փիլիսոփայության մեջ աշխարհը ոչ թե լացի և տխրության հովիտ է, այլ մարդկային գործունեության բնագավառ: Հումանիստները որպես կանոն չեն ժխտում ոչ Աստծու կողմից մարդու արարումը, ոչ էլ հոգու անմահությունը: Մարդու մասին իրենց ուսմունքում նրանք առաջին հերթին ելնում են մարդու բնության պատկերացումներից: Հիմք ընդունելով մարդու բնությունը՝ նրանք ձևավորեցին մարդկային բարոյականության, մարդկային արժանապատվության նոր գաղափարներ:

Հումանիստական գաղափարախոսությունն ուղղված էր միջնադարյան կրոնա-միստիկական մտածողության դեմ. գիտությունն ազատվում է եկեղեցուց, հետազոտության առարկան դառնում է իրական աշխարհը, բնությունը մարդը:

Ճակատագրի (Ֆորտունայի) գաղափար և նրա մշակույթային դրսևորումներ[խմբագրել]

Ֆորտունայի պաշտամունքը մ.թ.ա 6-րդ դարում Հռոմ մտցրեց թագավոր Սերվիլիոս Տուլիոսը: Նա մեծ օրենսդիր և բարենորոգիչ էր, ինչպես նաև այդ աստվածուհու սիրելին: Լինելով ստրկուհու որդի, նա վերափոխվում է հզոր ազգի տիրակալի: Հռոմեական Ֆորտունան հին հունական Տիխե «Տյուխե» աստվածուհու ժառանգորդուհին էր: Պտղաբերության և առատության աստվածուհուց Ֆորտունան վերածվեց քմահաճ երջանկության, ինչպես նաև պատահականության, հաջողության, երկրային բարիքների բախշման աստվածուհու: Ընդգծելով Ֆորտունայի անկայունությունը՝ նրան պատկերում էին երիտասարդ կնոջ տեսքով, հաճախ թևերով՝պատրաստ թռչելու, անհետանալու գնդի կամ անիվի վրա, երբեմն փակ աչքերով: Նրա անկապտելի հատկանշներն էին առատության եղջյուրը և նավի ղեկը:

Pesaro, barca di caronte nell'acheronte, xvi sec.JPG

Ֆորտունայի կերպարը միջնադարյան արևմտաեվրոպական մշակույթում առանձնահատուկ տեղ էր զբաղեցնում: Նրա կերպարը հանդիպում ենք միջնադարյան ձեռագրերում, բանաստեղծություններում, նույնիսկ միջնադարյան իրավաբանները հնարավոր էին համարում դիմել Ֆորտունային դատական խճճված գործերի բացահայտման համար: Ֆորտունան նաև միջնադարյան փիլիսոփայության ամենասիրելի թեմաներից մեկն էր: Չնայած Ֆորտունայի ներթափանցումը միջնադարյան աշխարհ հեշտ չէր: Սկզբնական շրջանում հոգևորականությունը անհաշտ պայքար էր մղում ընդդեմ Ֆորտունայի, համարելով այն խաբկանք և հայտարարելով նրան չար և նենգ ոգի:

Օգոստոս Երանելին, ով արևմուտքի քրիստոնեական եկեղեցու մեծագույն հայրերից էր, հանդես գալով անխուսափելիության դեմ, պնդում էր, որ ամեն ինչ նախապես մտածված է և ոչինչ պատահական չէ: Աստված նախախնամության միջոցով ուղղորդում է մարդկությանը և մարդուն, սակայն վերջինիս շնորհում է ընտրության հնարավորություն:

Բանն այն է, որ անտիկ մտածողները իրերի գործող պատճառներից առանձնացնում էին ոչ միայն մեկ գործող պատճառ,այլ մի քանի: Իսկ քրիստոնեական ուսմունքը ամբողջությամբ շեշտը դնում էր նպատակի վրա, որը նախատեսել էր վերաշխարհյա անհատը և նրա մեջ էին տեսնում ամեն գոյի պատճառը: Սա կարծես հեթանոսական Ֆորտունայի ամենակործանարար քննադատությունն է, բայց և այնպես մուտք բացելով դեպի քրիստոնեական հայեցակետ: Մի կողմից Ֆորտունային նույնացնելով չար ոգու հետ՝ քրիստոնեական գրողները այնուհանդերձ դրանով իսկ իրավունք տվեցին գոյատևելու խավարի դևերի շրջանում: Մյուս կողմից՝ Օգոստոս Երանելին և մյուս աստվածաբանները չէին բացառում, որ աշխարհում առկա է նաև երևույթ, որը հանդես է գալիս որպես պատահականություն՝ այն անվանելով Ֆորտունա: Դա թույլ էր տալիս Ֆորտունային ներառել բացարձակ աստվածադավանության աշխարհայացքային համակարգում, որպես ոչ ինքնուրույն ուժ, որը կոչված էր ծառայելու Արարիչ Աստծուն և կատարելու մարդու նախանշված անհասանելիության ցանկությունները:

Այսպիսով, Աստվածային Նախախնամության գաղափարը կարող էր ներկայացվել միջանկյալ էության ձևով, որը արտահայտվում էր առկա կեցության աշխարհում: Այս ամենը տեղի ունեցավ շնորհիվ Բոեցիոսի, ով տալիս է Ֆորտունայի երկու մեկնաբանություն. որպես աստվածուհի և որպես համաշխարհային ուժ, որոնք հետագայում զարգացում ապրեցին միջնադարյան գարկանության մեջ: Բոեցիոսը բացահայտում է Ֆորտունայի «իրավունքը»` համեմատելով այն բնության երևույթների օրինաչափությունների հետ. «չէ՞ որ երկնքին թույլ է տրվում ծնել լուսավոր օրեր և դրանք թաղել մութ գիշերներում, տարվա եղանակներին թույլատրված է երկիրը և զարդարել ծաղիկներով ու պտուղներով, և մթագնել այն փոթորիկով և ցրտով… Մեր Ֆորտունայի ուժը կայանում է անդադար խաղի մեջ: Մենք շարժում ենք անիվը արագընթաց պտույտով և ուրախանում ենք, երբ զոհվածներին բարձրացնում են համբարձման աստիճան, իսկ համբարձվածներին հիմնահատակ կործանում»:

Ֆորտունայի խորհրդանիշը համարվում է պտտվող անիվը, որը անտիկ դարաշրջանի նախասիրված կերպարն էր, իսկ միջնադարյան աշխարհում ընդգծվեց Բոեցիոսի կողմից: Այդ անողորմ անիվը խորհրդանշում է համաշխարհային ոլորապտույտը, որը ոչ մեկին նախօրոք հաղթանակ չի կանխագուշակում, նրա առջև բոլոր մարդիկ հավասար են: Միացնելով Ֆորտունան և Աստվածային Նախախնամությունը, բնության փոփոխականությունը և միակ Աստծո հաստատուն կայունությունը Բոեցիոսը ստեղծում է միջնադարի համար դասական աստվածաբանական-փիլիսոփայական Ֆորտունա. ճակատագրի սկզբունք, որը պետք է ծառայեր Աստվածային Նախախնամությանը:

Աշխարհի կերպարը, դիտակելով Աստվածային բանականության պարզության մեջ, կրում է Նախախնամություն անունը, իսկ այն ինչը նրանից շարժում է ստանում, այսինքն՝ սեփական աշխարհը, Աստված կարգավորում է ճակատագրի միջոցով: Նախախնամությունը և ճակատագիրը իրացվում են տարբեր մակարդակներում:

Նախախնամությունը ղեկավարում է աշխարհը մաքուր ձևերով, որը բնորոշ է Աստծուն և որի խորհրդանիշն է հավերժությունը: Նախախնամությունը կամ աշխարհի կերպարը Աստծու մտքում են, իսկ աշխարհը, որը դուրս է եկել ժամանակի ճանապարհ, այսինքն հանգստի և կատարելության վիճակից, կապում է ճակատագիրը, որը արդեն նախախնամություն չէ, բայց դեռ աշխարհ էլ չէ իր հստակությամբ: Ճակատագրի միջոցով իրականացվում է աշխարհի Աստվածային կառավարումը: Սակայն կոնկրետ մարդկանց կյանքում, երևույթների դրսևորման մեջ ճակատագրի հայտնվելը դրսևորվում է ինչպես Ֆորտունա: Ֆորտունայի հասկացությունը, որպես անդեմ սկիզբ, իրականացնելով Աստծու կամքը երկրի վրա, ամբողջովին համաձայնեցվեց քրիստոնեական դավանանքի հետ:

Միջնադարն այն դարաշրջանն էր, երբ հին ավատական կարգ տեղի էր տալիս նոր ուժերի առաջ: Հասարակական կենսունակ ուժերն ու մշակույթային գործունեությունը միջնադարյան դղյակներից փոխադրրվում են քաղաքները, որտեղ բուռն թափով զարգանում են արդյունաբերությունն ու առևտուրը, ստեղծվում են առաջին բուրժուական հիմնարկները: Նոր հիմքերի վրա է դրվում նաև դպրոցը: Ձևավորվում են նոր գիտություններ՝ փիլիսոփայություն, գրականություն, առաջանում են գիտական նոր օջախներ: Այդ ժամանակաշրջանում մարդը կամաց–կամաց սկսեց «օտարանալ» ակնհայտ բնական օրինաչափություններից, կառուցելով կյանքն ամենաանհրաժեշտ և պարզ հասարակական կապերով և ավելի ընկղմվեց սոցիալական «տարերքի» մեջ: Սա նպաստեց նրա մտահորիզոնի ընդլայնմանը: Սոցիալական լայն շերտերում հասարակական դերի ակտիվացումը, տնտեսական կյանքում դրա արժեքի աճը ուղեկցվում էր ժողովրդական մշակույթով: Պատահական չէ, որ այդ դարաշրջանի մշակույթը սինկրետիկ է: Փորձելով սինթեզել երկու օտար գաղափարներ և կերպարներ, նա անտիկ ձևերին օժտում էր բոլորովին ոչ անտիկ բովանդակությամբ, և հակառակը, դասական մոտիվը օծում էր ոչ դասական ձևով:

Անտիկ գրություններում մարդը միշտ էլ ձեռնոց է նետել ճակատագրին: Առայժմ դա դեռ չկա: Այս ժամանակաշրջանի գրողների մոտ Ֆորտունան, չնայած, իր դասական հագուստին, չի դիտվում որպես ինքնուրույն ուժ, այն ծառայում է ամենազոր քրիստոնեական Աստծուն, արտահայտում է նրա կամքը և ուղղորդում է ամենը հստակ նպատակին: Աստված և Ֆորտունան ոչ միայն խաղաղ համագործակցում էին և նույնիսկ համաստորադաս միություն էին կազմում, այլև աստվածուհին իր վրա էր վերցնում աստվածային կառավարման գործառույթը:

Praying Hands - Albrecht Durer.png

Ժամանակի ընթացքում հոգևոր ավանդությունը պետք է, որ բացահայտեր անհամապատասխանությունը կյանքի դրվածքի հետ, իսկ անտիկ կերպարները կարող էին օգտագործվել ամբողջ աշխարհուղղորդման համակարգի աստիճանական մոդիֆիկացիայի համար և Ֆորտունայի հարևանությունը քրստոնեական Աստծու համար կարող էր վտանգ ներկայացնել: Իսկ որպեսզի դա տեղի ունենար պետք էր ոչ միայն անտիկ մոտիվների «վերածնունդ» այլև լայնորեն ընդգրկել սկզբունքներ, որոնք ի հայտ են գալիս, երբ մարդը անմիջականորեն շփվում է իրականության հետ:

Միջնադարյան ժամանակաշրջանում գալիք փոփոխությունները միայն գուշակվում էին: Վագանտների պոեզիայում ի հայտ էր գալիս մինչ այդ անհայտ լուսնի և Ֆորտունայի նույնացումներ: Նրան պատկերում էին որպես մի ուժ, որը տնօրինում էր երկրային գործերը, իրականության հետ չհարաբերակցելով: Ավելի շուտ այդ կերպարը ծնվել էր ժողովրդական մշակույթում սովորական տեսողական վերարտադրության միջոցով, բնական երևույթների նմանօրինակման և աշխարհի մասին պատկերացումները մարդու ուղեղում հորինելով: Լուսնային փուլերի պարբերաբար իրար հաջորդելը հարուցում էր միանգամայն բնական զուգորդություն մարդկային ճակատագրի անկայունության հետ: Նույնիսկ դոգմատիկ մտածողությունը, որը քրիստոնեական պատկերացումների հիմնական կրողն էր, պետք է ուշադրություն դարձներ Ֆորտունայի գաղափարին և որոշակի ուղղումներ մտցներ դրա կերպարի մեկնաբանության մեջ: Դրանով սկսեց զբաղվել Թովմա Աքվինացին: Ըստ նրա՝ այն ինչը ստորին աշխարհում Ֆորտունա է թվում կամ պատահականություն, ունի իրական պատճառ Աստվածային Նախախնամության մեջ:

Առավել ուշադրության արժանի է հատկապես այն, որ Աքվինացին մերժում է Ֆորտունայի շնորհները, այսինքն արտաքին բարիքները, որոնք նույնացվում են հարստության, իշխանության, ընկերության հետ՝ թեկուզ և սահմանափակ, բայց և մարդու կյանքում կարևոր:

Այստեղ Աքվինացու մոտ զգացվում է նախավերածննդյան միտումներ: Չնայած Ֆորտունայի վրա իշխում է Աստված, սակայն նա արդեն կամազուրկ գործիք չէ, որն իրագործում էր նրա մտահղացումները: Ֆորտունան լիովին ինքնուրույն ուժ է և ղեկավարում է երնքի ներքո գոյություն ունեցող աշխարհը: Նրա ամեն մի շարժման մեջ արդեն չի դիտվում ուղիղ աստվածային միջամտություն. նրա մեջ արդեն պարտադիր չէ անկախ մեծությունից փնտրել թանկարժեք բարոյական իմաստ, որը ճանապարհ է բացում մտածող մարդու ինքնագնահատման համար:

Միջնադարի և Վերածննդի սահմանագծում Ֆորտունայի և մարդու հարաբերությունների շեշտադրումները միախառնվում են: «Ֆորտունան, հավակնելով հեղինակության, ոչ միայն թելադրում է իր կամքը, այլև կոչ է անում մարդուն իր խաղում համագործակցել, ունակ լինել հասնելու հաջողության և հաղթահարելու վայրէջքը: Ծնվում է անհատականության նոր հասկացություն, պատրաստ ազատվելու ինչպես տիեզերական գայթակղություններից և Ֆորտունայի քմահաճույքներից, այնպես էլ Նախախնմամության ամեն ինչ ընդգրկող իմաստությունից: Նա տենչում էր իր տիտանական ստեղծագործ կարողությամբ ձեռնոց նետել անգամ Արարչին: Այժմ արտաքին ուժը կամ Նախախնամությունը չեն կանխորոշում նրա արարքները ու ճակատագիրը: Այլ նա հենվում է միայն սեփական ուժի վրա, գործում որպես ինքնուրույն մեծություն, ազդում հանգամանքների վրա, պատճառ դառնում շարժման, իրադրությունների, հարաբերությունների»:

Մի կողմ թողնելով անքննելի ճշմարտության ուժ ստացած միջնադարյան դոգմաները, գիտությանը ազատելով աստվածաբանության խնամակալությունից՝ մշակվեց ազատ մտածողություն, որտեղ ճշմարտության հասնում էին ոչ թե վերևից թելադրված հրահանգներով, այլ սեփական դատողության միջոցով և միայն սեփական դատողությունից ու վերլուծությունից ձեռք բերած համոզմունքի ուժ ստացած արդյունքներն էին իսկական ճշմարտություն համարվում:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Лазарев В. Н. Проблема Возрождения в освешении ренессансных писателей и просветителей, М., 1955
  • Буркхард Я. Культура Возрождения в Италии, М., 1996
  • Косиков К. Средние века и Ренессанс / Зарубежная литература второго тысячелетия, 1000-2000, М., 2001
  • История политических и правовых учений. Средние Века и Возрождение, М., 1986
  • Горфункель А. Х. Философия эпохи Возрождения, М., 1980
  • Уколова В. И. Фортуна в Мире Западного Средневековья // Вестник истории, литературы, искусства. Т. 1, М, 2005, с. 174-184