Նեյրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Նեյրոն, էլեկտրականորեն գրգռելի նյարդային բջիջ է, որը տեղեկություն է մշակում և հաղորդում այլ բջիջների հետ սինապս կոչվող միացումերով՝ էլեկտրաքիմիական ազդանշանի միջոցով։ Նեյրոնները նյարդային համակարգի հիմնական բաղադրիչներն են, որը ներառում է ուղեղը, ողնուղեղը, և հանգույցները (գանգլիոն)։ Նեյրոններն ունեն մարմին և ելուստներ։ Մարմինը կազմված է ցիտոպլազմայից և կորիզից։ Ելուստները լինում են կարճ՝ դենդրիտներ, և երկար՝ աքսոն, որն ավարտվում է նախասինապսային ելուստով։ Նեյրոնների մարմինը սնուցող դեր է կատարում, այն սինթեզում է կենսաբանական կարևոր միացություններ և փոխադրում աքսոն ու դենդրիտներ։ Դենդրիտները ընդունում են տեղեկությունը, իսկ աքսոնը նյարդային ազդակը մարմնից հաղորդում է այլ նեյրոններին կամ օրգաններին։ Աքսոնների մի մասը պատված է էլեկտրամեկուսիչ, սպիտակ, ճարպանման նյութի թաղանթով՝ միելինով, իսկ մյուս մասը դրանից զուրկ է։ Աքսոնի երկարությունը կարող է լինել մինչև 1մ և ավելին։ Մարդու նյարդաթելերի ընդհանուր երկարությունը /գումարային/ 1 մլրդ մետր է։ Նեյրոնների ձևերը բազմազան են։ Տարբերում են բրգաձև, աստղաձև, զամբյուղաձև, կլորավուն, ձվաձև և այլն։

Տեսակները[խմբագրել]

Կախված ֆունկցիայից, նեյրոնները լինում են.

  • աֆերենտ (առբերիչ),
  • էֆերենտ (արտատար),
  • միջադիր։

Նեյրոնների առաջին և երկրորդ խմբերը կարելի է դիտարկել որպես մուտքային և ելքային, իսկ նրանց միջև տեղադրված երրորեդ խումբը որպես նրանց կապող օղակ։ Ներդիր նեյրոնների քանակը ուղեղում ավելի շատ է, քան մյուս օրգաններում։ Նեյրոնների չափերը տատանվում են լայն սահմաններում։ Օրինակ գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի հատիկավոր շերտի բջիջների մարմինների տրամագիծը տատանվում է 4-6 մկմ սահմաններում, իսկ հսկա բրգաձև բջիջների չափերը հասնում են 130 մկմ։ Նեյրոնը կազմված է մարմնից սոմայից և ելուստերից։ Նյարդային բջիջները միմյանցից տարբերվում են նաև ելուստների քանակով և լինում են. միաբևեռ, երկբևեռ և բազմաբևեռ։ Նյարդային բջջի աքսոնների երկարությունը կարող է հասնել 1 մ։

Ըստ ֆունկցիոնալ նշանակության նեյրոնների ելուստները լինում են երկու տեսակի աքսոններ և դենդրիտներ։ Աքսոնն իրենից ներկայացնում է երկար նյարդաթել։ Դենդրիտը հանդիսանում է նեյրոնի թաղանթի ծառանման ճյուղավորված բջջապլազմային ելուստ։ Սովորաբար նեյրոնը պարունակում է մի քանի դենդրիտ, որոնց ճյուղավորումներն ապահովում են մուտքերի մեծ քանակություն։ Դենդրիտների մեծամասնությունը ծածկված է նեյրոնի կողմից ազդակների ընկալումն ապահովող փշիկներով, որոնց գումարային մակերեսը գերազանցում է բջջի մարմնի մակերեսին և պայմաններ ստեղծում դենդրիտների վրա մեծ թվով սինապսների տեղադրման համար։

Օրինակ՝ ողնուղեղի շարժանեյրոնների դենդրիտները կարճ են և համեմատաբար քիչ չճյուղավորված։ Ուղեղիկի կեղևի տանձաձև բջիջների դենդրիտների խիտ ճյուղավորումը դրանց տալիս է ծառի տեսք։ Գլխուղեղի կեղևի բրգաձև նեյրոնների դենդրիտները դուրս են գալիս բրգի գագաթից և կողային մակերևույթից ու նույնպես ունեն յուրահատուկ ձև։

  • Ն. Հ-ում նեյրոններն իրար հետ շփումներ են առաջացնում՝ միջնեյրոնային սինապսներ, կազմելով շղթաներ, որոնց մեջ մորֆոկառուցվածքային տեսակետից հետևյալ տիպի նեյրոններ են ընդգրկվում։
  • 1.Զգայական, ռեցեպտոր կամ աֆերենտ նեյրոններ- նրանք տեղավորված են գլխուղեղից և ողնուղեղից դուրս՝ ծայրամասային ն.հ.-ի հանգույցներում

Կառուցվածքային դասակարգում[խմբագրել]

Բևեռականություն[խմբագրել]

Նեյրոնների մեծ մասը կարելի է կազմախոսորեն բաժանել՝