Գեղձ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ներզատական գեղձեր

Հասկացություն հորմոնների մասին[խմբագրել]

Էվոլյուցիայի ընթացքում մարդու օրգանիզմում ձևավորվել են հատուկ օրգաններ՝ գեղձեր,որոնցում առաջանում են կենսաբանական ակտիվ նյութեր և ազդում օրգանների կենսագործունեության վրա:Գոյության ունի գեղձերի 3 տեսակ՝ արտազատական,ներզատական և խառը:Արտազատական գեղձերն ունեն ծորաններ,որոնցով նյութերն արտազատվում են օրգանների խոռոչների միջև կամ մաշկի մակերևույթին:Արտազատական գեղձերից են արցունքագեղձերը,թքագեղձերը,քրտնագեղձերը և այլն:Ներզատական գեղձերը չունեն ծորաններ,որոնք օժտված են հեռադիր ազդեցությամբ ու կենսաբանորեն բարձր ակտիվությամբ:Դրանք սպիտակուցային,ճարպային կամ այլ բնույթի նյութեր են:Արյան հունով տարածվում են ամբողջ օրգանիզմում և ուրույն ազդեցություն ունենում որևէ գործընթացի վրա՝ փոփոխվում են օքսիդացման գործընթացների ակտիվությունը,բջջաթաղանթների թափանցելիությունը,սպիտակուցների,ճարպերի ու ածխաջրերի սինթեզը,դրդում կամ արգելակում օրգանների աշխատանքը,բջիջների ու հյուսվածքների ձևավորումը,օրգանիզմի աճը,զարգացումը և այլն:

Ներզատական գեղձերից են մակուղեղը,վահանագեղձը,ուրցագեղձը,մակերիկամները,ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակային հատվածը,սեռական ու այլ գեղձեր:Վերջին երկու գեղձերը կոչվում են խառը,քանի որ օժտված են ներզատական և արտազատական ֆունկցիաներով:Ներզատական գեղձերից բացի հորմոններ են ներզատում նաև ստամոքս-աղիքային համակարգը,կենտրոնական նյարդային համակարգը,որոշ օրգաններ ու հյուսվածքներ:Հաճախ նրանց միավորում են սփռուն ներզատական համակարգի մեջ:

Մակուղեղ (հիպոֆիզ)[խմբագրել]

Մակուղեղը գտնվում է գլխուղեղի ստորին մասում,միացած է ենթատեսաթմբին:Այն ձվաձև,սիսեռի մեծության 0,5-0,7 գ զանգվածով մարմին է:Բաղկացած է 3 բլթերից,որոնք արտադրում են տարբեր հորմոններ:Մակուղեղի հորմոնները կարգավորում են մի շարք գեղձերի (մակերիկամ,վահանաձև և սեռական գեղձեր) աշխատանքը,հսկում է մեզի գոյացման գործընթացը,օրգանիզմի աճը ու ֆիզիկական զարգացման գործընթացները,սեռական հասունացումը,նյութափոխանակությունը,նյարդային ու մտավոր ունակությունները,կապակցում օրգանների ու նրանց համակարգերի գործունեությունը և մաշկի գունավորումը:Մակուղեղի հորմոններից են աճի հորմոնը,որը կարգավորում է օրգանների ու հյուսվածքների աճը:Մակուղեղում սինթեզվում են նաև որոշ ներզատական գեղձերի գործունեությունը կարգավորող հորմոններ:

Վահանագեղձ[խմբագրել]

Վահանագեղձը տեղադրված է վահանաճառի առջևի մասում,որի պատճառով էլ ստացել է համապատասխան անվանումը:Այն բաղկացած է երկու բլթերից և նրանց միացնող նեղուցից:Վահանագեղձի հորմոններից է թիրօքսինը,որի կազմի մեջ մտնում է յոդ:Վահանագեղձի հորմոններն ապահովում է օրգանիզմի բնական նյութափոխանակությունը,աճը,զարգացումը,էներգափոխանակությունը,նյարդային և սիրտ-անոթային համակարգերի աշխատանքը:Այս գեղձը ներզատում է նաև արյան մեջ կալցիումի քանակը կարգավորող հորմոն,որը դրա ավելցուկը կուտակում է ոսկրային հյուսվածքում:

Ենթաստամոքսային գեղձ[խմբագրել]

Ենթաստամոքսային գեղձը խառը գեղձ է:Այն կատարում է արտազատական ու ներզատական ֆունկցիա:Ներզատական ֆունկցիան իրականացնում են նրա կղզյակներում սինթեզվող հորմոնները:Դրանցից գլխավորը սպիտակուցային կառուցվածք ունեցող ինսուլինն է:Այն նպաստում է հյուսվածքների կողմից ածխաջրերի յուրացմանը,լյարդում արյան գլյուկոզից կենդանական շաքարի՝ գլիկոգենի սինթեզին ու պահեստավորմանը:Նույն գեղձի մյուս հորմոն գլյուկագոնն ունի հակառակ ազդեցություն՝ արյան մեջ շատացնում է գլյուկոզը՝ ի հաշիվ լյարդի գլիկոգենի ճեղքման:Այս երկու հորմոնների և մակերիկամի ադրենալին հորմոնի օգնությամբ արյան մեջ գլյուկոզի քանակը մշտապես մնում է հարաբերական կայուն վիճակում (0,08-0,12 %):

Մակերիկամներ[խմբագրել]

Մակերիկամները զույգ ներզատական գեղձեր են,տեղավորված երիկամների վերին բևեռներում:Մակերիկամները բաղկացած են կեղևային ու միջուկային շերտերից:Կեղևային շերտը ներզատում է հանքային փոխանակությունը կարգավորող հորմոններ:Հորմոնների մեկ այլ խումբ կարգավորում են օրգանական նյութերի և աղաջրային փոխանակությունը,խոչընդոտում են բորբոքային գործընթացների զարգացումը:Մասնակցում է ածխաջրերի ու սպիտակուցների փոխանակությանը:Դրանք ուժեղացնում են նաև պահուստային ճարպերի օգտագործումը:Օրգանիզմի <<վթարային>> տագնապային իրավիճակներում մակերիկամները ենթատեսաթմբի ու մակուղեղի հետ միասին <<մոբիլիզացնում են>> օրգանիզմի պաշարները վրահաս վտանգը կանխելու համար:Կեղևը ներզատում է նաև իգական ու արական սեռական հորմոններ,որոնց ակտիվությունը բարձր է մանկական հասակում և որոնք նպաստում են սեռական օրգանների զարգացմանը:

Մակերիկամների միջուկային շերտը ներզատում է ադրենալին,որն արագացնում է սրտի աշխատանքը,սեղմում արյունատար անոթների մի մասը,բարձրացնում արյան ճնշումը,շատացնում արյան մեջ շաքարի քանակը,արգելակում ստամոքս-աղիքային ուղու գործունեությունը,լայնացնում բրոնխները,վեր բարձրացնում մաշկի մազերը:Այս հորմոնը վերականգնում և ուժեղացնում է մկանային գործունեությունը:Հուզական ռեակցիաների ժամանակ (ցավ,զայրույթ,վախ,ուրախություն) արյան մեջ շատանում է ադրենալինի քանակը:

Սեռական գեղձեր[խմբագրել]

Սեռական գեղձերը խառը գեղձեր են:Նրանք սինթեզում են սեռական բջիջներ ու սեռական հորմոններ:Արական սեռական գեղձերի՝ սերմնարանների հատուկ բջիջներում սինթեզվում են արական սեռական հորմոններ:Դրանք խթանում են սեռական օրգանների զարգացումն ու երկրորդային սեռական հատկանիշների՝ մորուքի աճի,բնորոշ մազածածկի,մկանների աճի,ձայնի,մարմնակազմվածքի ձևավորումը:Իգական սեռական գեղձերի՝ ձվարանների հորմոնները նպաստում են արգանդի ու կաթնագեղձերի ձևաբանական զարգացմանը,մասնակցում երկրորդային սեռական հատկանիշների՝ մարմնակազմվածքի բնորոշ ձևավորմանը,ձայնի հնչեղությանը,կարգավորում սեռական ցիկլը,հղիությունն ու ծննդաբերությունը:

Նյարդահումորալ կարգավորման խանգարումներ[խմբագրել]

Ներզատական գեղձերի ֆունկցիայի խանգարումներն ուղեկցվում են նրանց կողմից արտադրվող հորմոնների քանակի փոփոխությամբ,որն առաջացնում է բազմաթիվ ծանր հիվանդություններ:

Վաղ մանկական հասակում մակուղեղի թերֆունկցիայի դեպքում աճի հորմոնի անբավարար արտադրման հետևանքով արգելակվում է մանուկների աճը և նկատվում է թզուկություն:Նույն հասակում այդ գեղձի գերֆունկցիան առաջացնում է հասակի գերաճ,հսկայություն (գիգանտիզմ):Այդպիսի մարդկանց հասակը հասնում է 2,5-2,6 մ:Աճման հորմոնի հավելյալ քանակը չափահաս հասակում առաջացնում է հիվանդություն (ակրոմեգալիա),որի ժամանակ նկատվում է մարմնի ծայրանդամների՝ ձեռքերի ու ոտքերի,լեզվի,քթի,ականջների,ոտնաթաթերի մեծացում:Մակուղեղի հետին բլթի թերֆունկցիան կարող է առաջացնել անշաքար միզահյուծություն,որի դեպքում հիվանդն օրական միզում է մինչև 10 լ հեղուկ ու առաջանում է անհագ ծարավ:

Վաղ մանկական հասակում մեկ այլ ներզատական գեղձի վահանագեղձի թերֆունկցիայի դեպքում զարգանում է գաճաճություն՝ կրետինիզմ հիվանդությունը,որի հիմնական նշաններն են կարճ հասակը,մտավոր թերզարգացումը,փքված որովայնը,ատամների անկանոնությունը,գունազրկված մաշկը և այլն:Այդ գեղձի թերֆունկցիան հասուն շրջանում առաջացնում է լորձայտուց հիվանդությունը,որի ժամանակ նյութափոխանակության խանգարման,արյան ճնշման անկման,արյան դանդաղ հոսքի հետևանքով առաջանում է միջհյուսվածքային հեղուկի շատացում,դիտվում է այտուց,մաշկը չորանում ու դեղնում է,նկատվում է քնկոտություն,հիշողության վատացում:Այն վայրերում,որտեղ ջրի ու սննդի մեջ քիչ է յոդը,վահանագեղձը գերաճում է,և զարգանում է տեղային խպիպ հիվանդություն:Վահանագեղձի զանգվածի այդպիսի մեծացումն ունի հարմարողական նշանակություն՝ այն ավելի շատ հորմոն է արտադրում օրգանիզմի պահանջը բավարարելու համար:Տեղային խպիպի կանխարգելման համար օգտագործում են յոդացված կերակրի աղ:Վահանագեղձի գերֆունկցիայի դեպքում առաջանում է բազեդովյան հիվանդություն,որի ժամանակ նկատվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի դրդունակության ու նյութափոխանակության բարձրացում,սրտխբոց,փքակնություն,մարմնի կշռի անկում:

Ենթաստամոքսային գեղձի ներզատական թերֆունկցիայի ժամանակ ինսուլինի քանակի նվազման հետևանքով զարգանում է շաքարախտ հիվանդությունը:Հյուսվածքների կողմից ածխաջրերի յուրացման խանգարումը հանգեցնում է արյան մեջ շաքարի քանակի ավելացման,նկատվում է շատամիզություն ու շաքարամիզություն:Հիվանդն անընդհատ ծարավում է ու զգալի քանակով ջուր խմում,նիհարում,զարգանում է մկանային թուլություն:Շաքարախտով հիվանդները պետք է սահմանափակեն ածխաջրերով հարուստ սննդի գործածումն ու ամեն օր կամ պարբերաբար ընդունեն ինսուլին:

Մակերիկամների կեղևային շերտի թերֆունկցիայի դեպքում զարգանում է բրոնզախտ հիվանդությունը,որի ժամանակ մարդը նիհարում է,շուտ հոգնում,մաշկը բրոնզի գույն է ստանում,մկանները թուլանում են,չի կարողանում ֆիզիկական աշխատանք կատարել:Կեևային շերտի գերֆունկցիայի դեպքում սեռական հորմոնների արտադրման խանգարումը կարող է հանգեղնել վաղ սեռահասունացման,յուրօրինակ ճարպակալման ու մազակալման:

Վաղ մանկական հասակում սերմնարանների ու ձվարանների գերֆունկցիայի դեպքում օրգանիզմը սկսում է արագ աճել ու նկատվում է վաղ սեռահասունացում:Ձվարանների թերֆունկցիայի դեպքում նկատվում է սեռական օրգանների թերզարգացում,մարմնի ճարպակալում,դաշտանի բացակայություն:

Բազեդովյան հիվանդություն

Տեղային խպիպ

Գաճաճության հիվանդություն
Վահանագեղձ
Ուրցագեղձ
Մակերիկամներ
Սերմնարան
Ձվարան
Ենթաստամոքսային գեղձ


Մակուղեղ (հիպոֆիզ)