Բոր (քիմիական տարր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Բոր (այլ կիրառումներ)
5 ԲերիլիումԲորԱծխածին
Ջրածին Հելիում Լիթիում Բերիլիում Բորр Ածխածին Ազոտ Թթվածին Ֆտոր Նեոն Նատրիում Մագնեզիում Ալյումին Սիլիցիում Ֆոսֆոր Ծծումբ Քլոր Արգոն Կալիում Կալցիում Սկանդիում Տիտան Վանադիում Քրոմ Մանգան Երկաթ Կոբալտ Նիկել Պղինձ Ցինկ Գալիում Գերմանիում Արսեն Սելեն Բրոմ Կրիպտոն Ռուբիդիում Ստրոնցիում Իտրիում Ցիրկոնիում Նիոբիում Մոլիբդեն Տեխնեցիում Ռութենիում Ռոդիում Պալադիում Արծաթ Կադմիում Ինդիում Անագ Ծարիր Թելուր Յոդ Քսենոն Ցեզիում Բարիում Լանթան Ցերիում Պրազեոդիում Նեոդիում Պրոմեթիում Սամարիում Եվրոպիում Գադոլինիում Տերբիում Դիսպրոզիում Հոլմիում Էրբիում Թուլիում Իտերբիում Լյուտեցիում Հաֆնիում Տանտալ Վոլֆրամ Ռենիում Օսմիում Իրիդիում Պլատին Ոսի Սնդիկ Թալիում Կապար Բիսմունտ Պոլոնիում Աստատ Ռադոն Ֆրանցիում Ռադիում Ակտինիում Թորիում Պրոտակտիում Ուրան Նեպտունիում Պլուտոնիում Ամերիցիում Կյուրիում Բերկլիում Կլիֆորնիում Էյնշտեյնիում Ֆերմիում Մենդելեևիում Նոբելիում Լոուրենցիում Ռեզերֆորդիում Դուբնիում Սիբորգիում Բորիում Հասիում Մեյտներիում Դարմշտադտիում Ռենտգենիում Կոպերնիցիում Ունունտրիում Ֆլերովիում Ունունպենտիում Լիվերմորիում Ունունսեպտիում ՈւնունօկտիումՔիմիական տարրերի պարբերական համակարգ
5B
Unknown.svg
Electron shell 005 Boron.svg
Boron mNACTEC.jpg
Մուգ շականակագույն կամ սև նյութ
Ատոմի հատկություններ
Անվանում, սիմվոլ, կարգաթիվ Բոր / Borum (B), 5
Ատոմային զանգված
(մոլային զանգված)
[10,806; 10,821][1] զ. ա. մ. (գ/մոլ)
Էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա [He] 2s2 2p1
Ատոմի շառավիղ 98 պմ
Քիմիական հատկություններ
Կովալենտային շառավիղ 82 պմ
Իոնի շառավիղ 23 (+3e) պմ
Էլեկտրաբացասականություն 2,04 (Պոլինգի սանդղակ)
Օքսիդացման աստիճաններ +3
Իոնիզացման էներգիա
(առաջին էլեկտրոն)
 800,2(8,29) կՋ/մոլ (էՎ)
Պարզ նյութի թերմոդինամիկական հատկություններ
Խտություն (ս. պ.-ում) 2,34 գ/սմ³
Հալման ջերմաստիճան 2573
Եռման ջերմաստիճան 3931
Գոլորշիացման տեսակարար ջերմունակություն 504,5 կՋ/մոլ
Մոլյար ջերմունակություն 11,09[2] Ջ/(Կ·մոլ)
Մոլային ծավալ 4,6 սմ³/մոլ
Պարզ նյութի բյուրեղացանց
Բյուրեղացանցի կառուցվածք Ութանկյուն
Բյուրեղացանցի տվյալներ a=10,17; α=65,18
Դեբայի ջերմաստիճան 1250 Կ
Այլ հատկություններ
Ջերմահաղորդականություն (300 Կ) 27,4 Վտ/(մ·Կ)
5
Բոր
10,811
2s22p1

Բոր, քիմիական տարր է, որի նշանն է B և ատոմային թիվը՝ 5։

Հայտնագործման պատմություն[խմբագրել]

Բորը (B) առաջին անգամ ստացել են Ժոզեֆ Լուի Գեյ-Լյուսակը և Լուի Ժակ Տենարը 1808 թ.։

Ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ[խմբագրել]

Գոյություն ունի երեք ալլոտրոպ ձևափոխությունների ձևով։ Այն սև, բյուրեղային, կիսահաղորդիչ հատկություններով, դժվարահալ (tհալ=2030 °C) նյութ է։

Ստանում են որոշ միացություններից նատրիումով կամ մագնեզիումով վերականգնման միջոցով.

\mathsf{B_2O_3 + 3 Mg \longrightarrow 3 MgO + 2 B}
\mathsf{KBF_4 + 3 Na \longrightarrow 3 NaF + KF + B}

Սովորական պայմաններում բորը քիմիապես իներտ է, սակայն խիստ տաքացնելիս ցուցաբերում է վերականգնիչ հատկություններ։

Սովորական թթուների հետ չի փոխազդում, իսկ խիտ HNO3-ի հետ փոխազդելիս վեր է ածվում բորաթթվի.

\mathsf{B + HNO_3 + H_2O \longrightarrow H_3BO_3 + NO}
\mathsf{4B + 3O_2 \longrightarrow 2B_2O_3}
\mathsf{2B + 3F_2 \longrightarrow 2BF_3}
\mathsf{2SiO_2 + 4B  \longrightarrow 3Si + 2B_2O_3}

Դիբորանը(B2H6) բորի պարզագույն ջրածնական միացությունն է։ Այն էլեկտրոնային դեֆիցիտով միացությունների խմբին է պատկանում, քանի որ կապերի թիվը մեծ է նրանց մասնակցող էլէկտրոնային զույգերի թվից.

Սովորական պայմանեներում անգույն, խիստ տհաճ հոտով շատ թունավոր գազ է, որը հեղուկանում է -92,5C-ում։

Ստանում են լիթիումի ալյումոհիդրիդի(LiAlH4) և BCl3 –ի փոխազդեցությամբ.

\mathsf{4BCl_3 + 3LiAlH_4 \longrightarrow 2b_2H_6 + 3LiAlCl_4}

Հեշտությամբ այրվում է՝ անջատելով մեծ քանակությամբ ջերմություն.

\mathsf{B_2H_6 + 3O_2 \longrightarrow B_2O_3 + 3H_2O }

Փոխազդում է ալկալիների և ջրի հետ.

\mathsf{B_2H_6 + 6NaOH  \longrightarrow 2Na_3BO_3 + 6H_2}
\mathsf{B_2H_6 + 6H_2O \longrightarrow 2H_3BO_3 + 6H_2}

Բորի օքսիդը(B2O3) հանդես է գալիս ապակենման և բյուրեղական ձևափոխություններով։ Այն հիգրոսկոպիկ, համեմատաբար դյուրահալ(tհալ=450°С) թթվային օքսիդ է։

Հեշտությամբ փոխազդում է ջրի, հիմքերի և հիմնային օքսիդների հետ.

\mathsf{B_2O_3 + 3H_2O \longrightarrow 2H_3BO_3}
\mathsf{B_2O_3 +6NaOH \longrightarrow 2Na_3BO_3 + 3H_2O}
\mathsf{B_2O_3 + 3CaO \longrightarrow Ca_3(BO_3)_2}
Լուծվում է պլավիկյան թթվում.
\mathsf{B_2O_3 + 6HF \longrightarrow 2BF_3 + 3H_2O}

Բորի քլորիդը(BCl3) սովորական պայմաններում անգույն գազ է, որը հեղուկանում է 12,5 C-ում։ Ստանում են B2O3-ից.

\mathsf{B_2O_3 + 3C + 3Cl_2 \longrightarrow BCl_3 + 3CO}

Շնորհիվ ազատ օրբիտալի առկայության՝ այն ցուցաբերում է էլեկտրոակցեպտոր հատկություն՝ հանդես գալով որպես Լյուիսի թթու.

\mathsf{BCl_3 + NH_3 \longrightarrow BC_3.NH_3}

Ջրի ազդեցությամբ լրիվ քայքայվում է.

\mathsf{BCl_3 + 3H_2O \longrightarrow 2H_3BO_3+ 3HCl}

Բորաթթուն(H3BO3) սպիտակ, ջրում լուծվող բյուրեղային նյութ է։ Ստանում են բորատներից.

\mathsf{Na_2B_4O_7 + 2HCl + 5H_2O\longrightarrow 4H_3BO_3 + 2NaCl}

Թույլ եռահիմն թթու է, տաքացնելիս քայքայվում է.

\mathsf{H_3BO_3  \longrightarrow HBO_2 + H_2O}
\mathsf{2HBO_2  \longrightarrow B_2O_3 + H_2O}

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) (en) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — Т. 85. — № 5. — С. 1047-1078. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02
  2. Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т. — Москва: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 299. — 623 с. — 100 000 экз.