Պարսկերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Պարսկերենը (պարսկերեն՝ فارسی ֆարսի) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի հնդիրանական լեզվախմբին։

Պարսկերեն խոսում են աշխարհում 110 միլիոն մարդ։ Պարսկերենը պաշտոնական լեզու է Իրանում, Աֆղանստանում, Բահրեյնում, Տաջիկիստանում և Ուզբեկիստանի որոշ մասերում։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման պարսկերենը 9-րդն է։
Արաբական նվաճումից հետո Իրանի իսլամացման ժամանակաշրջանում մինչ այդ գործածվող Միջին պարսկերենը կամ պահլավերենը կրել է արաբերենի ուժեղ ազդեցությունը: Մոտավոր հաշվարկներով, արաբաբանությունները կազմում են ներկայիս պարսկերենի նյութական մշակույթի բառապաշարի 14%-ը, մտավոր ոլորտում այն հասնում է 24%-ի, սովորական գրական տեքստում՝ 40%-ի: Արաբերենից փոխառությունները հնարավոր է փոխարինել մայրենիի համարժեքներով, ինչը որ հաճախ արվում է: Մյուս կողմից, շատ առօրեական յուրային բառեր ունեն «վսեմ արաբերեն համարժեքներ»: [1].


Պարսկերենով ստեղծվել է հարուստ գրականություն, որի մեջ է մտնում Ֆիրդուսիի «Շահնամեն», Օմար Խայամի ռուբայիները, Հաֆիզի «Դիվանը» Սաադիի պոեմները:

Անունը[խմբագրել]

Պարսկերենի տարածվածությունը

Տարբեր երկրներում պարսկերենն ունի տարբեր անուններ.

  • Իրանում՝ պարսկերեն (زبان فارسیզաբան-է ֆարսի)
  • Աֆղանստանում՝ դարի կամ՝ ֆարսի դարի (فارسی دری \ فارسئ دریֆարսի-յե դարի)
  • Տաջիկստանում՝ տաջիկերեն (забони тоҷикӣ‎ / فارسی تاجیکیզաբոն-ի թոջիկի)

Աֆղանստանում «դարի» անունը պաշտոնապես հաստատվել է 1964թ. քաղաքական նկատառումներով եւ հակադրելով Իրանում ընդունված «ֆարսի» անվան:

Գրենական համակարգը[խմբագրել]

Ֆիրդուսիի «Շահնամեից» մի էջ:

Պարսկերենն ու դարին գործածում են արաբական գրերի հիման վրա ստեղծված պարսկերեն այբուբենը:

Արաբական գրերին ավելացրած պարսկական չորս տառերը՝

Հնչյունը Տեսքը Անունը
[փ] پ փէ
[չ] چ չէ
[ժ] ژ ժէ
[գ] گ գաֆ

Տաջիկերենի համար գործածվում են կյուրեղյան գրերը:

Դասակարգումը[խմբագրել]

Պարսկերենը պատկանում է Հնեվրոպական ընտանիքի Իրանական լեզուների արեւմտյան ճյուղին, որն իր մեջ ներառում է նաեւ քրդերեն, թալիշերեն, մազանդարանի, գիլաքի եւ բալուչի լեզուները:

Քերականություն[խմբագրել]

Անձնական դերանուններ[խմբագրել]

  Եզակի հոգնակի
1ին դեմք من ման ես ما մա մենք
2րդ դեմք تو թո դու شما շոմա դուք
3րդ դեմք او ու նա آنها անհա նրանք

Ցուցական դերանունների կազմավորումը[խմբագրել]

Ցուցական դերանուններին փոխարինում են համապատասխան վերջավորությունները՝ پدر փեդար «հայր» — پدرت փեդարաթ «քո հայրը» پدر پیرت փեդար-է փիրաթ «քո ծեր հայրը»:

  Եզակի Հոգնակի
1ին դեմք م -ամ իմ مان -էման մեր
2րդ դեմք ت -աթ քո تان -էթան ձեր
3րդ դեմք ش -աշ նրա شان -էշան նրանց


Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. John R. Perry, «Lexical Areas and Semantic Fields of Arabic» in Éva Ágnes Csató, Eva Agnes Csato, Bo Isaksson, Carina Jahani, Linguistic convergence and areal diffusion: case studies from Iranian, Semitic and Turkic,Routledge, 2005. excerpt

Տես նաև[խմբագրել]