Ռուսերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Ռուսերեն
Русский язык
Слово.jpg
Երկրներ Ռուսաստանի Դաշնություն, Հետխորհրդային երկրներ, Իսրայել, ԱՄՆ
Պաշտոնական կարգավիճակ Ռուսաստան Ռուսաստան
Բելառուս Բելառուս
Ղազախստան Ղազախստան
Ղրղզստան Ղրղզստան
Տաջիկստան Տաջիկստան

Վիճելի տարածքներ
Աբխազիա Աբխազիա
Հարավային Օսիայի Հանրապետություն Հարավային Օսիա
Մերձդնեստր Մերձդնեստր

Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը մայրենի՝ 164 մլն, երկրորդ լեզու՝ 114 մլն։ Ընդհանուր՝ 300 — 350 մլն։
Ռեյտինգ 8
Դասակարգում
Կատեգորիա Եվրասիայի լեզուներ
Բալթիկ-սլավոնական լեզուներ
Սլավոնական լեզուներ
Արևելասլավոնական լեզուներ
Գրերի համակարգ կիրիլիցա
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 ռուս 570
ISO 639-1 ru
ISO 639-2 rus
ISO/DIS 639-3 rus
Քարտեզ
Ռուսերենի տարածվածություն
Ռուսերենի տարածվածություն

Ռուսերեն (русский язык), ['ru.skʲɪj jɪ.'zɨk] լսել ), hնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արևելա-սլավոնական լեզվախմբի լեզու։

Ռուսերեն խոսում են աշխարհում 278 միլիոն մարդ։ Ամենատարածված սլավոնական լեզուներից է։ Պետական լեզու է Ռուսաստանում, Բելառուսում, Ղազախստանում, Ղրղզստանում։ Միավորված Ազգերի Կազմակերպության պաշտոնական լեզուներից մեկն է, ինչպես նաև մի շարք եվրոպական և ասիական երկրների երկրորդ պետական լեզուն է։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ ռուսերենն զբաղեցնում է չորրորդ տեղն ամենաթարգմանվող լեզուների շարքում, ինչպես նաև՝ յոթերորդ տեղը այն լեզուների շարքում, որոնցով թարգմանվում է գրքերի մեծամասնությունը:[1] 2013 թվականին ռուսաց լեզուն համացանցի ամենահանրամատչելի լեզուների շարքում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը:[2]

Ռուսաց լեզվի հնչակարգային կառուցվածքին բնորոշ են բաղաձայն հնչույթների ճյուղավորված համակարգը (37 հնչույթներ, մեծամասամբ երկակի իրենց հատկանիշներով ՝ կոշտություն-փափկություն, խուլություն-ձայնեղություն) և նկատելիորեն նվազ բարդ, պատմականորեն պարզեցված ձայնավորների համակարգ (ընդամենը 6 հնչույթ) և նրանց և մյուսների դիրքային ձևափոխումների բազմազանությամբ հանդերձ: Սովորաբար վանկային են համարվում ձայանվոր հնչյունները: Շեշտադրությունը դինամիկ է, կամ ուժային (բառաձևի վանկերից մեկը՝ շեշտվածը, առանձնանում է մյուսներից առավել ուժգին արտաբերմամբ), տարբեր տեղեր զբաղեցնող (ամրացված չէ բառաձևի սկզբի կամ վերջի նկատմամբ որևէ կոնկրետ վանկի), շարժական (մեկ բառի տարբեր ձևերում կարող են շեշտվող լինել տարբեր վանկեր և տարբեր ձևույթներ):[3]

Ռուսաց լեզուն, ըստ հնչյունակազմական դասակարգման, թեքական համադրական լեզու է, այսինքն՝ բառույթների քերականական նշանակությունը փոխանցվում են միաժամանակ մի քանի քերականական նշանակություն ունեցող ածանցների օգնությամբ: Օրինակ՝ գոյականների վերջավորությունները ցույց են տալիս բառաձևի սեռը, թիվը և հոլովը:

Ռուսաց լեզվի մասին գիտությունների համալիրը կոչվում է լեզվաբանական ռուսիստիկա, որը հանդիսանում է ավելի լայն՝ ռուսիստիկա կոչվող երկրագրական դիսցիպլինի մաս:


Լեզվաաշխարհագրություն[խմբագրել]

Ռուսերենի տեղն աշխարհում[խմբագրել]

20-րդ դարում ռուսերենն ընդգրկվեց, այսպես կոչված, համաշխարհային (գլոբալ) լեզուների շարքում: Ռուսաց լեզվի տարածվածությունը աշխարհագրական և տարածքային տեսանկյունից մեծ մասամբ Ռուսական կայսրության, հետո՝ ԽՍՀՄ-ի, իսկ այժմ՝ Ռուսաստանի Դաշնության գործունեության արդյունք է, որը հանդիսանում է մակերեսով մոլորակի ամենախոշոր պետությունը:

Պաշտոնական կարգավիճակ[խմբագրել]

Ռուսերենը հետևյալ պետությունների պաշտոնական լեզուն է՝ Ռուսաստան, Բելառուս (բելառուսերենի հետ միասին), մասամբ ճանաչված Հարավային Օսեթիա (օսերենի հետ միասին) և չճանաչված Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության (մոլդովերենի և ուկրաիներենի հետ միասին)։

Ռուսերենը համարվում է հետևյալ պետությունների պետական հաստատությունների պաշտոնական լեզուն (բայց ցածր կարգավիճակ ունի, քան պետական լեզուն)՝ Ղազախստան, Ղրղզստան, մասամբ՝ Աբխազիա։ Մի շարք մոլդովական, ռումինական և ուկրաինական ադմինիստրատիվ միավորների կողմից ռուսերենը ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզուներից մեկը։

Մի շարք երկրներում և տարածաշրջաններում ռուսերենն ունի որոշ պաշտոնական գործառույթներ։ Այդպես՝ Տաջիկստանում ըստ Սահմանադրության՝ ռուսերենը համարվում է «միջազգային շփման լեզու» և պաշտոնապես կիրառվում է օրենքների ստեղծման մեջ։ Ուկրաինայում, բացի իր մարզային կարգավիճակից, ռուսերենն ունի նաև այնպիսի պաշտոնական գործառույթներ, ինչպիսիք են պետական պաշտոնական ակտերի հրապարակումը, հանդիսանում է ինֆորմատիկայի, տնտեսական և սոցիալական գործունեության հիմնական լեզուն, ինչպես նաև ինֆորմացիոն գործակալությունների լեզուն է։ Նյու-Յորք նահանգի որոշ տարածաշրջաններում պարտադիր է ընտրությունների հետ կապված փաստաթղթերի թարգմանումը ռուսերեն։ Ուզբեկստանում ռուսերենը կիրառվում է նոտարական և զագսային մարմինների կողմից։ [4][5]

Ռուսերենը եղել է նաև մի շարք պատմական երկրների պաշտոնական լեզուն։

Այն հանդիսանում է նաև միջազգային մի շարք կազմակերպությունների պաշտոնական կամ աշխատանքային լեզուն, որոնց թվին են պատկանում ՄԱԿ-ը, ԱՊՀ-ն, ՇՀԿ-ն, ԵվրԱզԷՍ-ը, ԱՀՔ-ն, ՀԱՊԿ-ը, ԻՍՕ-ն, ՎՈՒԱՄ-ը, ԿԽ-ը և ԿՄՄՇ-ը։

Սոցիոլոգիական տվյալներ[խմբագրել]

Մինչև 1991 թվականը ռուսերենը եղել է ԽՍՀՄ-ի ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու՝ դե-ֆակտո կատարելով պետական լեզվի գործառույթները։ Շարունակում է օգտագործվել նախկին ԽՍՀՄ երկրներում, որտեղ բնակչության մեծ մասի համար այն որպես մայրենի և որպես ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու է հանդիսանում։ Նախկին ԽՍՀՄ երկրներից Իսրայել, Գերմանիա, Կանադա, ԱՄՆ, Ավստրալիա և այլ երկրներ գաղթածներն իրենց բնակավայրերում թողարկվում են ռուսերեն պարբերականներ, գործում է ռադիոկայան և հեռուստատեսային ալիքներ, բացվում են ոուսալեզու դպրոցներ, որտեղ ակտիվորեն դասավանդում են ռուսերեն (օրինակ, Շեվախ-Մոֆետ)։ Իսրայելում ռուսաց լեզու սովորում են ավագ դասարաններում, որոշ միջնակարգ դպրոցներում էլ՝ որպես երկրորդ օտար լեզու։ [6] Արևելյան Եվրոպայի երկրներում մինչև 20-րդ դարի 80-ական թվականները դպրոցներում ռուսաց լեզուն հիմնական օտար լեզուն էր։

Գելլապա (անգլ.՝ Gallup, Inc.) ինստիտուտում անցկացված սոցոլոգիական ուսումնասիրության համաձայն՝ հետխորհրդային պետություններից Բելառուսի բնակչության 92%-ը, Ուկրաինայի՝ 83%-ը, Ղազախստանի՝ 68%-ը և Ղրղզստանի 38%-ը ընտրել են ռուսերենը հարցման հայտը լրացնելու համար։ Ինստիտուտը հետազոտությունների այս բաժինը կոչեց «Russinan as the Mother Tongue» (Ռուսերենը որպես մայրենի լեզու)։ [7]

«Language Mounthly» ամսագրի հրապարակված տվյալներով (№3, էջ 17, 1997 թ.), ամերիկյան հետազոտող Ջ.Վեբերի հաշվարկներով, ամբողջ աշխարհում 1990-ական թվականներին ռուսներին տիրապետում էր 297 միլիոն մարդ (ինչը նրան 5-րդ տեղն էր դնում աշխարհում ըստ տարածվածության), որից 160 միլիոնը համարում էին ռուսերենը մայրենի (8-րդ տեղը աշխարհում)։ Ռուսերենը համարվում է նաև ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը։

1999 թվականի տվյալներով աշխարհում հաշվվում էր 167 մլն ռուսախոս,[8] ևս շուրջ 110 մլն մարդ տիրապետում է ռուսերենին որպես երկրորդ լեզու։[9]

Ռուսերեն են ասվել նաև առաջին բառերը տիեզերքում։ 1961 թվականի ապրիլի 12-ին ժամը 9։52 կապի ստուգման նպատակով դեպի տիեզերք թռիչքի ժամանակ Յուրի Գագարինը ասել է. «Ինքնազգացողությունս գերազանց է: Ես ձեզ լավ եմ լսում: Թռիչքը ընթանում է լավ»։ Այժմ ռուսաց լեզուն ոչ պաշտոնապես հանդիսանում է միջազգային շփման լեզու՝ տիեզերական կառավարվող թռիչքների ժամանակ։ [10][11][12][13][14] Միջազգային տիեզերական կայանում աշխատող բոլոր տիեզերագնացներն ուսումնասիրում են խոսակցական ռուսերեն։ [15]

Համաձայն 2006 թվականին «Դեմոսկոպ» ամսագրում Ռուսաստանի Կրթության և գիտության նախարարության Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի գիտական աշխատանքների գծով փոխտնօրեն Ա. Արեֆևի հրապարակած հետազոտությունների՝[16] ռուսաց լեզուն աստիճանաբար կորցնում է իր դիրքերը ինչպես աշխարհում ընդհանրապես, այնպես էլ Ռուսաստանում մասնավորապես։ [17][18][19][20] 2012 թվականին Ա.Լ.Արեֆևը հրապարակեց նոր հետազոտություն՝ «Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերի եզրագծին», որտեղ հաստատեց Երկրի բոլոր շրջաններում ռուսերենի դիրքերի հետագա թուլացման միտումների իր տեսակետը։ [21] 2006 թվականին հեղինակը 2025 թվականի համար կանխատեսում էր ռուսախոսների կրճատում մինչև 110 միլիոն մարդ, իսկ աշխարհում՝ 152 միլիոն մարդ,[22] իսկ 2012 թվականին վերանայեց իր կանխատեսումը ավելի լավատեսական գնահատականով (ընդհանուր չեզոք միտումների պահպանման դեպքում) և երկարաձգեց մինչև 2050 թվականը. 2025 թվականին հեղինակը կանխատեսել է ռուսախոսների կրճատում մինչև 152 միլիոն մարդ, իսկ մինչ 2050 թվականը՝ մինչև 130 միլիոն մարդ։ [21] Նախկին ԽՍՀՄ երկրներում ռուսաց լեզուն աստիճանաբար փոփոխվում է տեղական լեզուներով,[23] իսկ ռուսերենի տարածվածությունը աշխարհում կրճատվում է ռուսների և Ռուսաստանի ընդհանուր բնակչության կրճատման հետ։[20][24] Հենց Ռուսաստանում աճում է անգլերենի վարկանիշը,[20] իսկ ռուսերենը կորցնում է իր ժողովրդականությունը ներգաղթածների մոտ։ [25]

«Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոն»-ի՝ 20-րդ դարում և 21-րդ դարի առաջին քառորդում ռուսերենի տարածվածության միտումների նորացված աղյուսակը ներկայացված է «Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերի եզրագծին» աշխատության 431 էջում։ [21]

Ռուսաստանի 2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով «Տիրապետում ռուսաց լեզվին» բաժնում նշել են 138 մլն մարդ (99,4%), իսկ 2002 թվականի մարդահամարին՝ 142 միլիոն մարդ (99,2%)։ Քաղաքային բնակչության շրջանում ռուսերենով խոսում էր 101 միլիոն մարդ (99,8%), իսկ գյուղական շրջաններում՝ 37 միլիոն մարդ (98,7%)։ [26]

Թարգմանությունների ռեեստրի տվյալների էլեկտրոնային շտեմանարանը՝ «Index Translationum»-ը, հաշվում է ավելի քան երկու միլիոն գրառումներ 148 երկրների 500 000 հեղինակների և 78 000 հրատարակիչների հարաբերությամբ. տվյալները վկայում են, որ ռուսերենը աշխարհում համարվում է ամենաթարգմանվող լեզուներից մեկը։ Լեզուների շարքում, որոնցով թարգմանվում են գրքերի մեծամասնությունը, ռուսերենը յոթերորդ տեղում է։ Լեզուների շարքում, որոնցից ամենահաճախ թարգմանվում են գրքեր, ռուսերենը չորրորդ տեղում է։ [27]

Ռուսերենին տիրապետողների տեսակարար կշռի փոփոխությունը Երկրի ընդհանուր բնակչության թվաքանակի հետ 1900-2010 թվականներին (գնահատական)

Տարիներ Համաշխարհային բնակչության թիվը, մլն. մարդ Ռուսական կայսրության, ԽՍՀՄ, ՌԴ բնակչության թիվը, մլն. մարդ Համաշխարհային բնակչության մեջ մասը, % Ռուսերենին տիրապետողների թիվը, մլն. մարդ Համաշխարհային բնակչության մեջ մասը, %
1900 1 650 138,0 8,4 105 6,4
1914 1 782 182,2 10,2 140 7,9
1940 2 342 205,0 8,8 200 7,6
1980 4 434 265,0 6,0 280 6,3
1990 5 263 286,0 5,4 312 5,9
2004 6 400 146,0 2,3 278 4,3
2010 6 820 142,7 2,1 260 3,8

Բարբառներ[խմբագրել]

Ռուսաստանի եվրոպական մասի սահմաններում մինչ 15-րդ դարը ձևավորվեցին խոսվածքների մի շարք հստակ լեզվական գծերով բնորոշվող (օրինակ՝ հյուսիսի համար հատուկ էր o-յախոսությունը, պայթական [g]-ն, սեռական հոլովի ձևը՝ у жоны, зыбка-օրորոց, озимь-աշնանացան, лаять-հաչել բառերը հարավում ունեին аканье, фрикативное [γ] ձևը, у жене-սեռական ձևը, ինչպես նաև նույն իմաստով գործածվում էին люлька, зеленя, брехать բառերը) երկու մեծ խմբավորումներ՝ հյուսիսային բարբառ և հարավային բարբառ, ինչպես նաև միջանկյալ միջնադարյան ռուսական խոսվածքներ (օրինակ՝ Մոսկվայում հյուսիսի նման ընդունված էր պայթական [g]-ն և սեռական հոլովի -ы վերջավորությունը և a-յախոսությունը՝ ինչպես հարավում)։

Ուշ ձևավորված տարածքների համար (ՌԴ ասիական մաս, Մերձվոլգյան տարածաշրջան, Կովկաս) բնորոշ էր բարբառային հստակ բաժանման բացակայությունը, տարբեր շրջանների վերաբնակներից խոսք մուտք գործող ոչ մեծ արեալների բազմազանությունը, ինչպես նաև տարբեր բարբառների միախառնում արտահայտող գծերը։

Միջին ռուսական խոսվածքները (առաջին հերթին՝ մոսկովյանը) ռուսական գրական լեզվի հիմքը հանդիսացան։ Մյուս բարբառներով գեղարվեստական գրականություն և պարբերական տպագրություն չկա։

Ի սկզբանե, բարբառային տարբերությունները խիստ արտահայտված չէին և չէին խոչընդոտում փոխըմբռնմանը. հիմնականում հարթավայրերում (Արևելա-եվրոպական (Ռուսական)) բնակվող ռուսների նախնիների համար չկային շփման աշխարհագրական խոչընդոտներ։ Բանավոր խոսքի ստանդարտացմանը նպաստեց 20-րդ դարում ԶԼՄ-ների տարածումը, համատարած կրթության ներդրումը, բնակչության միջշրջանային միգրացիան։ Ավանդական խոսվածքները պահպանվում են միայն գյուղական բնակչության մոտ (ավագ սերունդ)։ Քաղաքային բնակչության միջին սերնդի, երիտասարդության բանավոր խոսքում գործնականում կան միայն բառամթերքի և արտասանության որոշ տարբերություններ, որոնք կենտրոնական հեռուստա- և ռադիոհեռարձակումների ազդեցությամբ աստիճանաբար համահարթվում են։

Շրջանների տարբերակներ[խմբագրել]

Ռուսաց լեզուն, ինչպես և աշխարհի մյուս խոշոր լեզուները, ունի խոսակցական տարբերակներ (պաշտոնապես չամրագրված և առայժմ նույնիսկ լեզվաբանների կողմից քիչ ումնասիրված) ՌԴ սահմաններից դուրս՝ Մերձբալթիկայում, Բելառուսիայում, Ուկրաինայում, Մոլդովայում, Անդրկովկասի և Միջին Ասիայի պետություններում: Հարավ-արևմտյան Եվրոպայում ուկրաինական և բելառուսական լեզուների մոտ ազգակցականությամբ պայմանավորված առկա է խոսքի ուժեղ միախառնման երևույթը և ձևավորվում են ռուս-ուկրաինական (սուրժիկ) կամ ռուս-բելառուսական (տրասյանկա) խառը տիպի լեզուները: Իր հերթին, Կենտրոնական Ասիայի տարածքում, մասնավորապես՝ Ղրղզստանում և Ուզբեկստանում, ռուսական խոսքը բավականաչափ կոնսերվատիվ է և դեռևս ոչ վաղ անցյալում պահպանում էր 20-րդ դարի 30-ական թվականների ձևը (նույնիսկ այլ ազգի ռուսալեզու ներկայացուցիչների՝ վրացիների, ադրբեջանցիների, թաթարների, կորեացիների, հայերի խոսքում): Դա հաճախ բնորոշ է այն որպես ոչ մայրենի գործածող «կղզյակ»-խմբերի (տվյալ դեպքում՝ ոչ սլավոնական, թուրքալեզու) լեզվական շրջանների համար: Ղազախստանի ռուսերեն խոսքն իր վրա կրում է ղազախերենի ազդեցությունը: Ավելի կոնկրետ՝ փոփոխվում է քաղաքների ուղղագրությունը, մուտք են գործում ժարգոններ: Իր լեզվաբանական առանձնահատկություններն ունի ռուս վտարանդի սփյուռքի (տարբեր սերունդների) խոսքը հեռավոր արտասահմանում: Բավականին ինքնատիպ են Ալյասկայի ծայրահեղ մեկուսացած վերաբնակների բարբառները:[28]

Հետխորհրդային տարածքի պետությունների շարքում ակնհայտ է կառավարական օղակների ռուսերեն լեզվի առանձին տարրերի կարգավորման ձգտումը՝ նույնիսկ այդ պետությունների կողմից ռուսերենը որպես պաշտոնական լեզու ճանաչված չլինելու պարագայում (օրինակ Ուկրաինայում՝ Ռուսաստանում տիրապետող և նորմատիվ համարվող на Украине ձևի փոխարեն՝ из Украины, с Украины, в Украине ձևերն են գործածվում): Քանի որ նման փոփոխություններն իրականացվում են չհամաձայնեցված կերպով, իրականում դրանք ռուսաց լեզվի վրա ազդում են միայն այդ պետությունների տարածքներում:

Խառը և ածանցյալ լեզուներ[խմբագրել]

Ռուսաց լեզուն շատ սոցիալական խմբերի և խառը լեզուների հիմքն է.

  • Սուրժիկ (ռուս.՝ Суржик)՝ խառը լեզու, որը տարածված է Ուկրաինայի և Ռուսաստանի հետ սահմանակից տարածքներում, քաղաքային և հատկապես գյուղական վայրերում՝ ռուս-ուկրաինական բառապաշարով և ուկրաինական հնչյունակազմությամբ և մի փոքր էլ քերականությամբ, որը տարբերվում է և գրական ռուսական (հնչակազմությամբ) և գրական ուկրաինական (բառակազմով) լեզուներից:
  • Տրասյանկա (ռուս.՝ Трасянка)՝ խառը խոսվածք Բելառուսում, որը կազմավորվել է սուրժիկի նման՝ առավելապես բելառուսական քերականությամբ և հնչյունակազմությամբ, բայց ռուսական բառակազմության ազդեցությամբ:
  • Գերմանիայում ռուսալեզու գաղթյալների լեզուն՝ ռուսերեն և գերմաներեն լեզուների կեղծ-փիջին միախառնումը:
  • Ռունգլերեն (ռուս.՝ рунглиш)՝ անգլալեզու երկրների ռուսերենը՝ ռուսերեն և անգլերեն լեզուների կեղծ-փիջինը:
  • Ռուսենորսկ (ռուս.՝ руссенорск)՝ իսկական փիջին, այժմ անհետացած է և կազմվել է նորվեգական քերականության և ռուսական բառաֆոնդի հիման վրա: Կատարել է լինգվա ֆրանկայի դեր Ռուսական կայսրության Կոլայի թերակղզու վրա:
  • Կախտինյան լեզու՝ անհետացած ռուս-չինական փիջին՝ կազմավորված առավելապես ռուսական բառաֆոնդի և չինական քերականության հիման վրա, Չինաստանի հետ սահմանակից Անդրբայկալյան և Մերձամուրյան տարածքներում:
  • Գովորկա (ռուս.՝ Говорка)՝ թայմիրյան փիջին, որը շփման միջոց էր ռուսների, նգանասների, նենեցների և էնեցների միջև:
  • Ռուսապոնտական՝ ժամանակակաից Հունաստանի ռուսալեզու բնակչության կեղծ-փիջին:
  • Ալեուտա-մեդնյան լեզո՝ Մեդնի կղզու խառը ռուս-ալեուտյան լեզու:

Ղազախստանում, Էստոնիայում և այլ հետխորհրդային երկրներում Խորհրդային Միության ժամանակներից նկատվում են միախառնման նշաններ. ռուսերենի ինքնաբերաբար թափանցում այլ լեզուների խոսք (ոչ փոխառություն): Չնորմավորված ռուսական բառաֆոնդի օրինակ է նաև ռուսերեն до свидания-ի փոխարինած էստոներեն, լատիշերեն և լիտովերեն давай ձևը: Այդպիսի երևույթ նկատվում է ոչ միայն ազգային փոքրամասնությունների մոտ (օրինակ՝ կորեացիների և գերմանացիների), այլև քաղաքներում ապրող ղազախների խոսքում: Առաջացած լեզվական համակարգերը չեն համարվում առանձին լեզուներ և հատուկ անուններ չունեն:

Բնորոշ առանձնահատկություններ ունի Մերձսևծովյան տարածքների ռուսաց լեզուն, հատկապես Օդեսայի ռուսերենը, որը հատուկ ուսումնասիրությունների առարկա է դարձել[29] և տեղ է գտել գեղարվեստական գրականության ֆելիետոններում (օրինակ՝ Վլաս Դորոշևիչի, Իսահակ Բաբելի, Իլֆի և Պետրովի, Օլեգ Գուբարի մոտ): Նրան բնորոշ է ուկրաինական բարբառների ազդեցությունը, իսկ հրեաների խոսքում՝ իդիշում, յուրահատուկ արտասահմանյան փոխառություններ, հնչյունակազմություն:

Լեզվի անվանումը[խմբագրել]

Բուրցովի այբուբենից, 1637թ

Ռուսերենի ժամանակակից անվանը զուգահեռ, գոյություն են ունեցել ևս երկու այլ անվանումներ՝ ռուսական և վելիկոռուսական: Առաջինը ձևավորվել է Ռուսիայի՝ Ռոսիայի հունարեն անվանումից և ակտիվ գործածություն է ունեցել միայն 18-րդ դարում: Երկրորդը ծագել է Վելիկոռուսիա տեղանունից և գործածությունից դուրս է եկել 1917 թվականից (չնայած այնպիսի բառակապակցություններ, ինչպիսիք են վելիկոռուսական բարբառներ, կարող են հանդիպել նաև ժամանակակից գիտական գրականության մեջ):

Դասակարգում[խմբագրել]

Ռուսաց լեզուն պատկանում է սլավոնական լեզուների արևելյան ենթախմբին, որը մտնում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մեջ:

Պատմություն[խմբագրել]

Ռուսաց լեզվի բառակազմական և քերականական գծերը վելիկոռուսական տարածքներում տարածում գտած տարբեր արևելյան բարբառների և ռուսական հիմքի վրա 9-11-րդ դարերում առաջին քրիստոնեական գրքերի ադապտացիայի արդյունքում առաջացած եկեղեցասլավոնական լեզվի երկարատև փոխներգործությունների արդյունք են («հին սլավոնական լեզու»):

Պրոտո-սլավոնական լեզու[խմբագրել]

Երկար ժամանակ, մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում առանձնացավ պրոտո-սլավոնական խոսվածքը, որը մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում տրանսֆորմացվեց պրոտո-սլավոնական լեզվի: Մ.թ.ա. 6-7-րդ դարերում այն բաժանվեց երեք խմբերի՝ արևելյան, արևմտյան և հարավային:[30][31]

Կիրիլ և Մեֆոդի[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կիրիլ և Մեֆոդի

9-րդ դարում Կիրիլը և Մեֆոդին, ովքեր հետագայում դասվեցին սրբերի շարքը եկեղեցու կողմից, ստեղծեցին եկեղեցա-սլավոնական այբուբենը: Սկզբնական շրջանում եկեղեցա-սլավոնական այբուբենը օգտագործվում էր միայն եկեղեցու ծառայողների համար քրիստոնեական ժամերգության, գրքեր թարգմանելու և գրելու համար, հետագայում այբուբենն սկսեց օգտագործվել նաև գեղարվեստական գրականության մեջ:

Հին ռուսերեն[խմբագրել]

Արևելասլավոնական (անվանվում է նաև հին սլավոնական) լեզվի հիմքի վրա 14-15-րդ դարերում կազմավորվեցին ռուսերեն, ուկրաիներեն և բելառուսերեն լեզուները (բարբառների խմբեր)։ 16-17-րդ դարերում կազմավորվեցին հյուսիսային և հարավվելիկոռուսական բարբառները և միջանկյալ միջվելիկոռուսական խոսվածքները։

Եկեղեցասլավոնական լեզուն ի սկզբանե հանդիսանում էր (մինչ այժմ էլ հանդիսանում է) ուղղափառ ժամասացության լեզու. երկար ժամանակ այն ամբողջովին առաջատար լեզու էր գրավոր ոլորտում։

14-18-րդ դարերում Լիտվայի Մեծ իշխանության գրավոր, երկար ժամանակ նաև պաշտոնական լեզուն էր արևմտառուսական գրավոր լեզուն («рус(с)ки язык», «проста мова», «россійская бесѣда»), որը չնայած այն բանին, որ իր կազմի մեջ ուներ բելառուսական և ուկրաինական հիմք, ուժեղ ազդեցության էր ենթարկվել լեհական և եկեղեցասլավոնական (տվյալ ժամանակի եզրույթաբանությամբ՝ ռուս.՝ славенского կամ ռուս.՝ славенорос(сий)ского)[32]) լեզուներից։ Այնուամենայնիվ, «проста руска мова»-ն խոսակցական լեզու չէր, այլ գրքային, արհեստական, որին պետք էր տիրապետել այնպես, ինչպես եկեղեցասլավոնականին։[33]

Ռուսաց լեզվի պատմության մեջ հնագույն գրական հուշարձաններ են Նովգորոդյան օրենսգիրքը (11-րդ դարի առաջին քառորդ), Օստրոմիրովյան ավետարանը (1056-1057) եկեղեցասլավոնական լեզվով (համեմված հնագույն ռուսերենով) և հնագույն նովգորոդյան բարբառով գրված կեչակեղևյա (11-րդ դար) պատվոգրերը։

Առանձին ֆեոդալական Ռուսաստանի ավելի ուշ շրջանի հուշարձանների մեջ արտացոլված են մարզային խոսվածքների առանձնահատկությունները. այսպես՝ նովգորոդյան և պսկովյան հուշարձանները ֆիքսում են «ц»-յախոսությունը («ц»-ի և «ч»-ի փոխանակումը կամ դրանց համընկնումը որևէ հնչյունի մեջ), նովգորոդյան «ѣ»-ի արտասանությունը որպես «и» (ինչը հուշարձաններում արտահայտվում է որպես «ѣ»- և «и»- փոխանակում) հատուկ է այն հուշարձաններին, որոնք առաջ են եկել հարավային և միջին ռուսական խոսվածքների տարածքներում և այլն։

Հաշվի առնելով հուշարձանների վկայությունները և ստուգելով դրանք ռուսական բարբառների համեմատական ուսումնասիրություններով՝ կարող ենք վերականգնել 14-17-րդ դարերի ռուսաց լեզվի քերականական կառուցվածքի զարգացման այսպիսի կարևոր փուլեր.

  1. Երկակի թվի կարգի անհետացումը (արական սեռի գոյականների մոտ երկակի թվի ձևի օրինակ են հանդիսանում два, три, четыре, оба, пол- և полтора հատուկ ձևերի հետ գործածումը, որոնք մեծ մասամբ համընկնում են եզակի թվով սեռական հոլովաձևերի հետ, բայց երբեմն տարբերվելով նրանից շեշտով՝два зверя, шара, шага, часа։ Երկակի թվի մնացուկներ են ժամանակակից колени, очи, плечи, уши և մի շարք այլ ձևեր)։
  2. Ածականի կրճատ ձևերի անհետացումը թեք հոլովներում (ժամանակակից լեզվում այդպիսի ձևերը պահպանված են կարծրացած արտահայտություններում, ինչպիսիք են на босу ногу, средь бела дня, к едрене фене և այլն)։
  3. Ավելի ուշ դարաշրջանի (16-17-րդ դարեր) գրավոր հուշարձաններում լայնորեն տարածված և տեղ գտած ստորոգյալի կազմի մեջ մտնող գոյական և ածական անունների տրական հոլովաձևեր (ասենք՝ «он был учителем»)։
  4. Բաղաձայնների հաջորդականության վերացումը քիմքայինի հիման վրա. рукѣ (տր. հոլով, եզ. թիվ.), на порогѣ ձևերը հնացած руцѣ, на порозѣ ձևերի փոխարեն։
  5. Անուն խոսքի մասերի հոլովաձևերի փոխազդեցությունը հիմքում կոշտ և փափուկ բաղաձայներով. землѣ (տր. հ. եզ. թ.), землёю (գործ. հ. եզ. թ.) հնացած земли, землею ձևերի փոխարեն։
  6. Անցյալ ժամանակների պարզեցված համակարգեր։
  7. Դերբայի կատեգորիայի ստեղծումը։
  8. Գոյականների հոլովաձևերի ղեկավարման շրջաններում 13-17-րդ դարերի ընթացքում նկատվում են նախդիրներով կոնստրուկցիաների շատացում և զարգացում։
  9. Լեզվի կառուցվածքի փոփոխություն է հանդիսանում նաև բարդ ստորադասական նախադասությունների զարգացումը։ Համեմատենք. օրինակ՝ բարդ ստորադասական նախադասության կառուցվածքը տարեգրությունից (14-րդ դար)։ «Заложи Ярославъ городъ великый, у негоже града суть златыя врата» նախադասությունը ժամանակակից ստորադասումով կլինի «Ярослав заложил большой город, в котором были золотые ворота»։

Ժամանակակից ռուսերեն[խմբագրել]

Ժամանակակից ռուսաց լեզուն (ստանդարտ տարբերակ, ռուսերենում ընդունված որպես գրական լեզու) ձևավորվել է մոտավորապես 18-19-րդ դարերի սահմաններին: 1708 թվականին տեղի ունեցավ քաղաքացիական և եկեղեցա-սլավոնական այբուբենների բաժանում: 1755 թվականին Մ. Լոմոնոսովն ստեղծեց առաջին Ռուսական քերականությունը: Դրան հետևող փոփոխություններից անհրաժեշտ է առանձնացնել 1918 թվականին ռուսական ուղղագրության ռեֆորմը, ինչպես նաև 1956 թվականի ոչ այնքան էական փոփոխությունները:


Գիր և այբուբեն[խմբագրել]

Ռուսաց լեզվում օգտագործվող գրությունը ռուսական այբուբենի հիմքի վրա է, որը ծագում է կիրիլյան այբուբենից (կիրիլիցա):

Ռուսաց լեզվի այբուբենը ներկայիս 33 տառ պարունակող տեսքով գոյություն ունի 1918 թվականից:

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й
К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Т т У у Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я


Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Английский, французский, немецкий и русский языки - самые переводимые в мире»։ cybersecurity.ru։ 2012-04-19։ http://www.cybersecurity.ru/prognoz/149230.html։ Վերցված է 2012-04-20։ 
  2. Lenta.ru:Русский язык стал вторым по популярности в интернете, 21 марта 2013
  3. Караулов, 1997
  4. «Ուզբեկստանի պետական լեզվի մասին»
  5. Ուզբեկստանի ԶԱԳՍ-երին թույլ է տրվել կիրառել ռուսերեն
  6. Ռուսական կրթություն արտասահմանցիների համար
  7. Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States… In addition to sampling error, question wording and practical difficulties in conducting surveys can introduce error or bias into the findings of public opinion polls.
  8. «RUSSIAN: a language of Russia (Europe)»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-07-23-ին։ http://www.webcitation.org/69NKtt6Lx։ Վերցված է 2012-07-23։ 
  9. The World’s Most Widely Spoken Languages
  10. Ամերիկացի տիեզերագնացները պարտադիր պետք է սովորեն ռուսերեն
  11. English Language the Latest Casualty of Space Race
  12. В Британии возмутились «унижением» астронавтов США: «победителей космической гонки» заставляют учить русский язык
  13. Nasa now hiring astronauts again… but applicants must know RUSSIAN
  14. Русский на орбите
  15. Տիեզերքը խոսում է ռուսերեն
  16. Сведения об авторе, Арефьев А. Л.
  17. Ա․ Արեֆև «Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի երկրներում ռուսերենը կորցնում է իր դերը
  18. Ա․ Արեֆև «Կլինի՞ արդյոք ռուսերենը համաշխարհային լեզուների շարքում հետագայում»
  19. Ա․ Արեֆև «Ռուսերենի կարգավիճակի ընկնելը հետխորհրդային երկրներում»
  20. 20,0 20,1 20,2 Ա․ Արեֆև «Ավելի քիչ ռուսներ՝ ավելի քիչ ռուսախոսներ»
  21. 21,0 21,1 21,2 Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերի եզրագծին, Մոսկվա, 2012, 482 էջ
  22. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named autogenerated2
  23. «Демоскоп» ամսագիր «Ռուսերեն՝ խորհրդայի՞ն լեզու»
  24. «Демоскоп» ամսագիր «Որտե՞ղ կա ռուսերենի հետազոտության անհրաժեշտություն»
  25. «Демоскоп» ամսագիր, Մարիա Գոլուբկովա, «Российская газета — Неделя», «Ներգաղթողների և ռուսերենի մասին»
  26. Демоскоп Weekly. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Сообщение Росстата
  27. «Английский, французский, немецкий и русский языки — самые переводимые в мире»։ Центр новостей ООН։ 2012-04-19։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-07-23-ին։ http://www.webcitation.org/69NNC2des։ Վերցված է 2012-07-23։ 
  28. Ученые обнаружили на Аляске самый изолированный диалект русского языка — ZN,UA, 27 мая 2013
  29. Мечковская Н. Б. Русский язык в Одессе: Вчера, сегодня, завтра: Рецензия: Степанов, Є.М. Російське мовлення Одеси. Одеса: Одеський національний університет ім. I.I. Мечникова, 2004 // Russian Linguistics.—2006.—Vol. 30.—No. 2.—Р. 263; Смирнов В. П. «Одесский язык», издательство «Полиграф», Одесса, 2008 г.
  30. Иванов, 1983
  31. Горшкова, Хабургаев, 1981
  32. Успенский, 2002
  33. Успенский, 2002, § 15. Языковая ситуация Юго-Западной (Литовской) Руси

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

ՄԱԿպաշտոնական լեզուներ Flag of the United Nations.svg

Անգլերեն  · Արաբերեն  · Իսպաներեն  · Չինարեն  · Ռուսերեն  · Ֆրանսերեն