Ռուսերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ռուսերենը (ռուս.: русский язык, ['ru.skʲɪj jɪ.'zɨk] լսել ) Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արևելա-սլավոնական լեզվախմբի լեզու է։

Ռուսերեն խոսում են աշխարհում 278 միլիոն մարդ և հանդիսանում է ամենատարածվածը սլավոնական լեզուներից։ Ռուսերենը հանդիսանում է պետական լեզու Ռուսաստանում, Բելառուսում, Ղազախստանում, Ղրղզստանում, Միավորված Ազգերի Կազմակերպության պաշտոնական լեզուներից մեկն է, ինչպես նաև երկրորդ պետական լեզու է հանդիսանում մի շարք եվրոպական և ասիական երկրներում։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման ռուսերենը 4-7-րդն է։

Լեզվաաշխարհագրություն[խմբագրել]

Ռուսերենի տեղն աշխարհում[խմբագրել]

Պաշտոնական կարգավիճակ[խմբագրել]

Ռուսերենը հանդիսանում է հետևյալ պետությունների պաշտոնական լեզուն՝ Ռուսաստան, Բելառուս (բելառուսերենի հետ միասին), մասամբ ճանաչված Հարավային Օսեթիա (օսերենի հետ միասին) և չճանաչված Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության (մոլդովերենի և ուկրաիներենի հետ միասին):

Ռուսերենը համարվում է հետևյալ պետությունների պետական հաստատությունների պաշտոնական լեզուն (բայց ցածր կարգավիճակ ունի, քան պետական լեզուն)՝ Ղազախստան, Ղրղզստան, մասամբ՝ Աբխազիա: Մի շարք մոլդովական, ռումինական և ուկրաինական ադմինիստրատիվ միավորների կողմից ռուսերենը ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզուներից մեկը:

Մի շարք երկրներում և տարածաշրջաններում ռուսերենն ունի որոշ պաշտոնական գործառույթներ: Այդպես՝ Տաջիկստանում ըստ Սահմանադրության՝ ռուսերենը համարվում է «միջազգային շփման լեզու» և պաշտոնապես կիրառվում է օրենքների ստեղծման մեջ: Ուկրաինայում, բացի իր մարզային կարգավիճակից, ռուսերենն ունի նաև այնպիսի պաշտոնական գործառույթներ, ինչպիսիք են պետական պաշտոնական ակտերի հրապարակումը, հանդիսանում է ինֆորմատիկայի, տնտեսական և սոցիալական գործունեության հիմնական լեզուն, ինչպես նաև ինֆորմացիոն գործակալությունների լեզուն է: Նյու-Յորք նահանգի որոշ տարածաշրջաններում պարտադիր է ընտրությունների հետ կապված փաստաթղթերի թարգմանումը ռուսերեն: Ուզբեկստանում ռուսերենը կիրառվում է նոտարական և զագսային մարմինների կողմից: [1][2]

Ռուսերենը եղել է նաև մի շարք պատմական երկրների պաշտոնական լեզուն:

Այն հանդիսանում է նաև միջազգային մի շարք կազմակերպությունների պաշտոնական կամ աշխատանքային լեզուն, որոնց թվին են պատկանում ՄԱԿ-ը, ԱՊՀ-ն, ՇՀԿ-ն, ԵվրԱզԷՍ-ը, ԱՀՔ-ն, ՀԱՊԿ-ը, ԻՍՕ-ն, ՎՈՒԱՄ-ը, ԿԽ-ը և ԿՄՄՇ-ը:

Սոցիոլոգիական տվյալներ[խմբագրել]

Մինչև 1991 թվականը ռուսերենը եղել է ԽՍՀՄ-ի ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու՝ դե-ֆակտո կատարելով պետական լեզվի գործառույթները: Շարունակում է օգտագործվել նախկին ԽՍՀՄ երկրներում, որտեղ բնակչության մեծ մասի համար այն որպես մայրենի և որպես ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու է հանդիսանում: Նախկին ԽՍՀՄ երկրներից Իսրայել, Գերմանիա, Կանադա, ԱՄՆ, Ավստրալիա և այլ երկրներ գաղթածներն իրենց բնակավայրերում թողարկվում են ռուսերեն պարբերականներ, գործում է ռադիոկայան և հեռուստատեսային ալիքներ, բացվում են ոուսալեզու դպրոցներ, որտեղ ակտիվորեն դասավանդում են ռուսերեն (օրինակ, Շեվախ-Մոֆետ): Իսրայելում ռուսաց լեզու սովորում են ավագ դասարաններում, որոշ միջնակարգ դպրոցներում էլ՝ որպես երկրորդ օտար լեզու։ [3] Արևելյան Եվրոպայի երկրներում մինչև 20-րդ դարի 80-ական թվականները դպրոցներում ռուսաց լեզուն հիմնական օտար լեզուն էր:

Գելլապա (անգլ.՝ Gallup, Inc.) ինստիտուտում անցկացված սոցոլոգիական ուսումնասիրության համաձայն՝ հետխորհրդային պետություններից Բելառուսի բնակչության 92%-ը, Ուկրաինայի՝ 83%-ը, Ղազախստանի՝ 68%-ը և Ղրղզստանի 38%-ը ընտրել են ռուսերենը հարցման հայտը լրացնելու համար: Ինստիտուտը հետազոտությունների այս բաժինը կոչեց «Russinan as the Mother Tongue» (Ռուսերենը որպես մայրենի լեզու): [4]

«Language Mounthly» ամսագրի հրապարակված տվյալներով (№3, էջ 17, 1997 թ.), ամերիկյան հետազոտող Ջ.Վեբերի հաշվարկներով, ամբողջ աշխարհում 1990-ական թվականներին ռուսներին տիրապետում էր 297 միլիոն մարդ (ինչը նրան 5-րդ տեղն էր դնում աշխարհում ըստ տարածվածության), որից 160 միլիոնը համարում էին ռուսերենը մայրենի (8-րդ տեղը աշխարհում)։ Ռուսերենը համարվում է նաև ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը։

1999 թվականի տվյալներով աշխարհում հաշվվում էր 167 մլն ռուսախոս, [5] ևս շուրջ 110 մլն մարդ տիրապետում է ռուսերենին որպես երկրորդ լեզու:[6]

Ռուսերեն են ասվել նաև առաջին բառերը տիեզերքում: 1961 թվականի ապրիլի 12-ին ժամը 9:52 կապի ստուգման նպատակով դեպի տիեզերք թռիչքի ժամանակ Յուրի Գագարինը ասել է. «Ինքնազգացողությունս գերազանց է: Ես ձեզ լավ եմ լսում: Թռիչքը ընթանում է լավ»: Այժմ ռուսաց լեզուն ոչ պաշտոնապես հանդիսանում է միջազգային շփման լեզու՝ տիեզերական կառավարվող թռիչքների ժամանակ: [7][8][9][10][11] Միջազգային տիեզերական կայանում աշխատող բոլոր տիեզերագնացներն ուսումնասիրում են խոսակցական ռուսերեն: [12]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

ՄԱԿպաշտոնական լեզուներ Flag of the United Nations.svg

Անգլերեն  · Արաբերեն  · Իսպաներեն  · Չինարեն  · Ռուսերեն  · Ֆրանսերեն