Ռուսերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ռուսերեն (русский язык), ['ru.skʲɪj jɪ.'zɨk] լսել ), hնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արևելա-սլավոնական լեզվախմբի լեզու։

Ռուսերեն խոսում են աշխարհում 278 միլիոն մարդ և հանդիսանում է ամենատարածվածը սլավոնական լեզուներից։ Ռուսերենը հանդիսանում է պետական լեզու Ռուսաստանում, Բելառուսում, Ղազախստանում, Ղրղզստանում, Միավորված Ազգերի Կազմակերպության պաշտոնական լեզուներից մեկն է, ինչպես նաև երկրորդ պետական լեզու է հանդիսանում մի շարք եվրոպական և ասիական երկրներում։

Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման ռուսերենը 4-7-րդն է։

Լեզվաաշխարհագրություն[խմբագրել]

Ռուսերենի տեղն աշխարհում[խմբագրել]

Պաշտոնական կարգավիճակ[խմբագրել]

Ռուսերենը հանդիսանում է հետևյալ պետությունների պաշտոնական լեզուն՝ Ռուսաստան, Բելառուս (բելառուսերենի հետ միասին), մասամբ ճանաչված Հարավային Օսեթիա (օսերենի հետ միասին) և չճանաչված Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության (մոլդովերենի և ուկրաիներենի հետ միասին)։

Ռուսերենը համարվում է հետևյալ պետությունների պետական հաստատությունների պաշտոնական լեզուն (բայց ցածր կարգավիճակ ունի, քան պետական լեզուն)՝ Ղազախստան, Ղրղզստան, մասամբ՝ Աբխազիա։ Մի շարք մոլդովական, ռումինական և ուկրաինական ադմինիստրատիվ միավորների կողմից ռուսերենը ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզուներից մեկը։

Մի շարք երկրներում և տարածաշրջաններում ռուսերենն ունի որոշ պաշտոնական գործառույթներ։ Այդպես՝ Տաջիկստանում ըստ Սահմանադրության՝ ռուսերենը համարվում է «միջազգային շփման լեզու» և պաշտոնապես կիրառվում է օրենքների ստեղծման մեջ։ Ուկրաինայում, բացի իր մարզային կարգավիճակից, ռուսերենն ունի նաև այնպիսի պաշտոնական գործառույթներ, ինչպիսիք են պետական պաշտոնական ակտերի հրապարակումը, հանդիսանում է ինֆորմատիկայի, տնտեսական և սոցիալական գործունեության հիմնական լեզուն, ինչպես նաև ինֆորմացիոն գործակալությունների լեզուն է։ Նյու-Յորք նահանգի որոշ տարածաշրջաններում պարտադիր է ընտրությունների հետ կապված փաստաթղթերի թարգմանումը ռուսերեն։ Ուզբեկստանում ռուսերենը կիրառվում է նոտարական և զագսային մարմինների կողմից։ [1][2]

Ռուսերենը եղել է նաև մի շարք պատմական երկրների պաշտոնական լեզուն։

Այն հանդիսանում է նաև միջազգային մի շարք կազմակերպությունների պաշտոնական կամ աշխատանքային լեզուն, որոնց թվին են պատկանում ՄԱԿ-ը, ԱՊՀ-ն, ՇՀԿ-ն, ԵվրԱզԷՍ-ը, ԱՀՔ-ն, ՀԱՊԿ-ը, ԻՍՕ-ն, ՎՈՒԱՄ-ը, ԿԽ-ը և ԿՄՄՇ-ը։

Սոցիոլոգիական տվյալներ[խմբագրել]

Մինչև 1991 թվականը ռուսերենը եղել է ԽՍՀՄ-ի ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու՝ դե-ֆակտո կատարելով պետական լեզվի գործառույթները։ Շարունակում է օգտագործվել նախկին ԽՍՀՄ երկրներում, որտեղ բնակչության մեծ մասի համար այն որպես մայրենի և որպես ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու է հանդիսանում։ Նախկին ԽՍՀՄ երկրներից Իսրայել, Գերմանիա, Կանադա, ԱՄՆ, Ավստրալիա և այլ երկրներ գաղթածներն իրենց բնակավայրերում թողարկվում են ռուսերեն պարբերականներ, գործում է ռադիոկայան և հեռուստատեսային ալիքներ, բացվում են ոուսալեզու դպրոցներ, որտեղ ակտիվորեն դասավանդում են ռուսերեն (օրինակ, Շեվախ-Մոֆետ)։ Իսրայելում ռուսաց լեզու սովորում են ավագ դասարաններում, որոշ միջնակարգ դպրոցներում էլ՝ որպես երկրորդ օտար լեզու։ [3] Արևելյան Եվրոպայի երկրներում մինչև 20-րդ դարի 80-ական թվականները դպրոցներում ռուսաց լեզուն հիմնական օտար լեզուն էր։

Գելլապա (անգլ.՝ Gallup, Inc.) ինստիտուտում անցկացված սոցոլոգիական ուսումնասիրության համաձայն՝ հետխորհրդային պետություններից Բելառուսի բնակչության 92%-ը, Ուկրաինայի՝ 83%-ը, Ղազախստանի՝ 68%-ը և Ղրղզստանի 38%-ը ընտրել են ռուսերենը հարցման հայտը լրացնելու համար։ Ինստիտուտը հետազոտությունների այս բաժինը կոչեց «Russinan as the Mother Tongue» (Ռուսերենը որպես մայրենի լեզու)։ [4]

«Language Mounthly» ամսագրի հրապարակված տվյալներով (№3, էջ 17, 1997 թ.), ամերիկյան հետազոտող Ջ.Վեբերի հաշվարկներով, ամբողջ աշխարհում 1990-ական թվականներին ռուսներին տիրապետում էր 297 միլիոն մարդ (ինչը նրան 5-րդ տեղն էր դնում աշխարհում ըստ տարածվածության), որից 160 միլիոնը համարում էին ռուսերենը մայրենի (8-րդ տեղը աշխարհում)։ Ռուսերենը համարվում է նաև ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը։

1999 թվականի տվյալներով աշխարհում հաշվվում էր 167 մլն ռուսախոս,[5] ևս շուրջ 110 մլն մարդ տիրապետում է ռուսերենին որպես երկրորդ լեզու։[6]

Ռուսերեն են ասվել նաև առաջին բառերը տիեզերքում։ 1961 թվականի ապրիլի 12-ին ժամը 9։52 կապի ստուգման նպատակով դեպի տիեզերք թռիչքի ժամանակ Յուրի Գագարինը ասել է. «Ինքնազգացողությունս գերազանց է: Ես ձեզ լավ եմ լսում: Թռիչքը ընթանում է լավ»։ Այժմ ռուսաց լեզուն ոչ պաշտոնապես հանդիսանում է միջազգային շփման լեզու՝ տիեզերական կառավարվող թռիչքների ժամանակ։ [7][8][9][10][11] Միջազգային տիեզերական կայանում աշխատող բոլոր տիեզերագնացներն ուսումնասիրում են խոսակցական ռուսերեն։ [12]

Համաձայն 2006 թվականին «Դեմոսկոպ» ամսագրում Ռուսաստանի Կրթության և գիտության նախարարության Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի գիտական աշխատանքների գծով փոխտնօրեն Ա.Լ.Արեֆևի հրապարակած հետազոտությունների՝[13] ռուսաց լեզուն աստիճանաբար կորցնում է իր դիրքերը ինչպես աշխարհում ընդհանրապես, այնպես էլ Ռուսաստանում մասնավորապես։ [14][15][16][17] 2012 թվականին Ա.Լ.Արեֆևը հրապարակեց նոր հետազոտություն՝ «Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերի եզրագծին», որտեղ հաստատեց Երկրի բոլոր շրջաններում ռուսերենի դիրքերի հետագա թուլացման միտումների իր տեսակետը։ [18] 2006 թվականին հեղինակը 2025 թվականի համար կանխատեսում էր ռուսախոսների կրճատում մինչև 110 միլիոն մարդ, իսկ աշխարհում՝ 152 միլիոն մարդ,[19] իսկ 2012 թվականին վերանայեց իր կանխատեսումը ավելի լավատեսական գնահատականով (ընդհանուր չեզոք միտումների պահպանման դեպքում) և երկարաձգեց մինչև 2050 թվականը. 2025 թվականին հեղինակը կանխատեսել է ռուսախոսների կրճատում մինչև 152 միլիոն մարդ, իսկ մինչ 2050 թվականը՝ մինչև 130 միլիոն մարդ։ [18] Նախկին ԽՍՀՄ երկրներում ռուսաց լեզուն աստիճանաբար փոփոխվում է տեղական լեզուներով,[20] իսկ ռուսերենի տարածվածությունը աշխարհում կրճատվում է ռուսների և Ռուսաստանի ընդհանուր բնակչության կրճատման հետ։[17][21] Հենց Ռուսաստանում աճում է անգլերենի վարկանիշը,[17] իսկ ռուսերենը կորցնում է իր ժողովրդականությունը ներգաղթածների մոտ։ [22]

«Սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոն»-ի՝ 20-րդ դարում և 21-րդ դարի առաջին քառորդում ռուսերենի տարածվածության միտումների նորացված աղյուսակը ներկայացված է «Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերի եզրագծին» աշխատության 431 էջում։ [18]

Ռուսաստանի 2010 թվականի մարդահամարի արդյունքներով «Տիրապետում ռուսաց լեզվին» բաժնում նշել են 138 մլն մարդ (99,4%), իսկ 2002 թվականի մարդահամարին՝ 142 միլիոն մարդ (99,2%)։ Քաղաքային բնակչության շրջանում ռուսերենով խոսում էր 101 միլիոն մարդ (99,8%), իսկ գյուղական շրջաններում՝ 37 միլիոն մարդ (98,7%)։ [23]

Թարգմանությունների ռեեստրի տվյալների էլեկտրոնային շտեմանարանը՝ «Index Translationum»-ը, հաշվում է ավելի քան երկու միլիոն գրառումներ 148 երկրների 500 000 հեղինակների և 78 000 հրատարակիչների հարաբերությամբ. տվյալները վկայում են, որ ռուսերենը աշխարհում համարվում է ամենաթարգմանվող լեզուներից մեկը։ Լեզուների շարքում, որոնցով թարգմանվում են գրքերի մեծամասնությունը, ռուսերենը յոթերորդ տեղում է։ Լեզուների շարքում, որոնցից ամենահաճախ թարգմանվում են գրքեր, ռուսերենը չորրորդ տեղում է։ [24]

Ռուսերենին տիրապետողների տեսակարար կշռի փոփոխությունը Երկրի ընդհանուր բնակչության թվաքանակի հետ 1900-2010 թվականներին (գնահատական)

Տարիներ Համաշխարհային բնակչության թիվը, մլն. մարդ Ռուսական կայսրության, ԽՍՀՄ, ՌԴ բնակչության թիվը, մլն. մարդ Համաշխարհային բնակչության մեջ մասը, % Ռուսերենին տիրապետողների թիվը, մլն. մարդ Համաշխարհային բնակչության մեջ մասը, %
1900 1 650 138,0 8,4 105 6,4
1914 1 782 182,2 10,2 140 7,9
1940 2 342 205,0 8,8 200 7,6
1980 4 434 265,0 6,0 280 6,3
1990 5 263 286,0 5,4 312 5,9
2004 6 400 146,0 2,3 278 4,3
2010 6 820 142,7 2,1 260 3,8


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Ուզբեկստանի պետական լեզվի մասին»
  2. Ուզբեկստանի ԶԱԳՍ-երին թույլ է տրվել կիրառել ռուսերեն
  3. Ռուսական կրթություն արտասահմանցիների համար
  4. Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States… In addition to sampling error, question wording and practical difficulties in conducting surveys can introduce error or bias into the findings of public opinion polls.
  5. «RUSSIAN: a language of Russia (Europe)»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-07-23-ին։ http://www.webcitation.org/69NKtt6Lx։ Վերցված է 2012-07-23։ 
  6. The World’s Most Widely Spoken Languages
  7. Ամերիկացի տիեզերագնացները պարտադիր պետք է սովորեն ռուսերեն
  8. English Language the Latest Casualty of Space Race
  9. В Британии возмутились «унижением» астронавтов США: «победителей космической гонки» заставляют учить русский язык
  10. Nasa now hiring astronauts again… but applicants must know RUSSIAN
  11. Русский на орбите
  12. Տիեզերքը խոսում է ռուսերեն
  13. Сведения об авторе, Арефьев А. Л.
  14. Ա․ Արեֆև «Ասիայի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի երկրներում ռուսերենը կորցնում է իր դերը
  15. Ա․ Արեֆև «Կլինի՞ արդյոք ռուսերենը համաշխարհային լեզուների շարքում հետագայում»
  16. Ա․ Արեֆև «Ռուսերենի կարգավիճակի ընկնելը հետխորհրդային երկրներում»
  17. 17,0 17,1 17,2 Ա․ Արեֆև «Ավելի քիչ ռուսներ՝ ավելի քիչ ռուսախոսներ»
  18. 18,0 18,1 18,2 Ռուսաց լեզուն 20-21-րդ դարերի եզրագծին, Մոսկվա, 2012, 482 էջ
  19. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named autogenerated2
  20. «Демоскоп» ամսագիր «Ռուսերեն՝ խորհրդայի՞ն լեզու»
  21. «Демоскоп» ամսագիր «Որտե՞ղ կա ռուսերենի հետազոտության անհրաժեշտություն»
  22. «Демоскоп» ամսագիր, Մարիա Գոլուբկովա, «Российская газета — Неделя», «Ներգաղթողների և ռուսերենի մասին»
  23. Демоскоп Weekly. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Сообщение Росстата
  24. «Английский, французский, немецкий и русский языки — самые переводимые в мире»։ Центр новостей ООН։ 2012-04-19։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-07-23-ին։ http://www.webcitation.org/69NNC2des։ Վերցված է 2012-07-23։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

ՄԱԿպաշտոնական լեզուներ Flag of the United Nations.svg

Անգլերեն  · Արաբերեն  · Իսպաներեն  · Չինարեն  · Ռուսերեն  · Ֆրանսերեն