Կիրիլիցա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կիրիլիցայի տարածվածությունն աշխարհում: Կանաչով նշված են այն պետությունները, որտեղ կիրիլիցան պաշտոնական այբուբենն է, իսկ բաց կանաչով` որտեղ այբուբեններից մեկն է:

Կիրիլիցա, այբուբեն, որն օգտագործվում է սլավոնական ազգերի մեծամասնության և որոշ ոչ սլավոնական ազգերի կողմից։ 2011 թ-ի տվյաներով Եվրոպայում և Ասիայում շուրջ 252 միլլիոն մարդ օգտագործում է կիրիլիցան։

Կիրիլիցան ստեղծվել է բյուզանդացի քարոզիչներ Կիրիլի և Մեթոդիուսի կողմից հունական այբուբենի հիման վրա։ 2007 թ-ին Բուլղարիայի Եվրոմիություն մտնելով, կիրիլիցան դարձավ Եվրոպայի երրորդ պաշտոնական այբուբենը` լատինականից և հունականից հետո։

Ստեղծման և զարգացման պատմություն[խմբագրել]

Մոտ 863 թվականին եղբայրներ՝ Կիրիլ և Մեֆոդի (Կոնստանտին (Կիրիլ) Փիլիսոփան և Մեֆոդին Սոլունիից (Սալոնիկի)) բյուզանդական կայսր Միխայիլ ΙΙΙ-ի հրամանով հին-սլավոնական լեզվի համար կարգավորեցին գրագրությունը և օգտագործեցին նոր այբուբեն՝ հունական կրոնական տեքստերը սլավոներեն թարգմանելու համար։ [1] Երկար ժամանակ վիճելի էր մնում այն հարցը, արդյոք դա կիրիլիցա էր (ու այդ դեպքում գլագոլիցան համարվում է ծածկագրություն, որը առաջացել է կիրիլիցայի արգելումից հետո) թե գլագոլիցա՝ այբուբենները տարբերվում են բացառապես գծագրությամբ։ Արդի ժամանակներում գիտության մեջ գերակշռում է այն կարծիքը, ըստ որի գլագոլիցան առաջնային է, իսկ կիրիլիցան՝ երկրորդական (այստեղ գլագոլական տառերը փոխարինված են հայտնի հունականներով)։ Գլագոլիցան երկար ժամանակ որոշակիորեն փոփոխված տեսքով օգտագործվել է խորվաթների կողմից մինչև 17-րդ դարը։

Կիրիլիցայի հայտնվելը, որը հիմնված է պաշտոնական հունարեն նամակի՝ ունցիալեի մեջ,[1] կապում են բուլղարական «գրիչների» դպրոցի գործունեության հետ (Կիրիլից և Մեֆոդիից հետո)։ Հատկապես Սբ. Կլիմենտ Օխրիդացու ասքում բացեբաց գրվում է իր կողմից սլավոնական գրագրության ստեղծման մասին արդեն Կիրիլից և Մեֆոդիից հետո։ Երբայրների նախորդ գործունեության շնորհիվ այբուբենը լայն տարածում գտավ հարավ-սլավոնական տարածաշրջաններում, ինչը հանգեցրեց Հռոմի պապի կողմից 885 թ. դրա օգտագործման արգելմանը եկեղեցական ծեսերի մեջ, ով պայքարում էր Կոնստանտին-Կիրիլի և Մեֆոդիի առաքելության արդյունքների դեմ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Վ․ Իվանովա «Ժամանակակից ռուսերեն․ Գրաֆիկա և Ուղղագրություն», 2-րդ հրատարակչություն, ք․ Մոսկվա, Պրոսվեշչենիե հրատարակչություն, 1976թ, էջ 288