Ղազախստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Ղազախստանի Հանրապետություն
Қазақстан Республикасы
Ղազախստանի դրոշ Ղազախստանի զինանշանը
Դրոշ
Ազգային հիմն՝
Իմ Ղազախստանը
Ղազախստանի դիրքը
Մայրաքաղաք Աստանա
Ամենամեծ քաղաք Ալմաթա
Պետական լեզու(ներ) ղազախերեն
ռուսերեն
Անկախություն
Տարածք
 -  Ընդհանուր 2,724,900 կմ² 
 մղոն² 
 -  Ջրային (%) 1.7
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 15,217,700 
 -  1999 մարդահամարը 14,953,100 
 -  Խտություն 5.4 /կմ² 
14.0 /մղոն²
Դրամական միավոր տենգե (KZT)
Ժամային գոտի (UTC+5/+6)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+5/+6)
Ինտերնետ .kz
Հեռախոսային կոդ +7

Ղազախստանը[1] Եվրասիական պետություն է։ Նախկինում մի տևական ժամանակ, Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից (1917 թ) հետո, մինչև 1936 թ, Ղազախստանը եղել է Ռուսաստանի Սովետական Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության կազմում որպես ինքնավար հանրապետություն։ Հետագայում, մինչև անկախացումը (1991 թ) ունեցել է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետության կարգավիճակ և մյուս 14 հանրապետությունների հետ միասին ուղղակիորեն ենթարկվել է միութենական կենտրոնական կառավարությանը։ Այդ ընթացքում մայրաքաղաքը եղել է Ալմա Աթան, անկախացումից հետո տեղափոխվել է Աստանա։
Ղազախստանը ընդարձակ, բերրի հողերով ծածկված տափաստանների, ինչպես նաև անջուր անապատների երկիր է։ Նրա ընդերքում հայտնաբերված են մարդկությանը հայտնի գրեթե բոլոր օգտակար հանածոները։
Ղազախստանին բնորոշ է տարածքի յուրացվածության ցածր մակարդակը, նոսր բնակեցվածությունը։ Ներկայումս տնտեսական զարգացման գլխավոր ուղղվածությունը հումքային բնույթից հրաժարումն է, մշակող ճյուղերի զարգացման խրախուսումը, տեխնոլոգիական հետամնացության հաղթահարումը և ժամանակակից ենթակառուցվածքների ստեղծումը։

Զարգացման գլխավոր նախադրյալները[խմբագրել]

Ղազախստանը դասական հարթավայրային երկիր է, թույլ բլրապատ մակերևույթով։ Միայն հարավարևելյան սահմանների երկայնքով է, որ ձգվում են մինչև 5000 մ բարձրության լեռներ։ Մանղշլաղ թերակղզու մակերևույթը համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից ցածր է։
Կլիման ցամաքային է, միջին հուլիսյան ջերմաստիճանը +190 +260 է, հունվարյանը՝ -40 -190։ Մթնոլորտային տեղումները 200-400մմ է։ Գետային ցանցը նոսր է, համեմատաբար խիտ է հյուսիսում և արևելքում։ Ամենամեծ գետը Իրտիշն է, որը նավարկելի է։ Սիրդարյան և Նարին գետերը համեմատաբար սակավաջուր են և օգտագործվում են ոռոգման համար, ամռանը ստորին հոսանքում մինչև Արալի ծովը հասնելը հաճախ ցամաքում են։ Ամենախոշոր լիճը Բալխաշն է։ Լանդշաֆտները հերթափոխվում են հյուսիսից հարավ՝ անտառատափաստաններից մինչև կիսաանապատներն ու անապատները։ Միջին և հարավային գոտու շատ շրջաններում ձյան շերտի փոքր հաստությունը հնարավորություն է տալիս նույնիսկ ձմռանը դրանք օգտագործել որպես արոտավայրեր։ Հարավային շրջաններում գյուղատնտեսությունը կարիք ունի արհեստական ոռոգման։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Ղազախստանը բազմազգ պետություն է: Բնակչության 1/3-ից քիչ ավելին ղազախներ, 30%-ը ռուսներ, 3,7%-ը՝ ուկրաինացիներ, մնացածը ուզբեկներ, գերմանացիներ, թաթարներ և տասնյակ այլ ազգերի ներկայացուցիչներ: Այժմ հետխորհրդային տարիներին փոխվում է բնակվության ազգային կազմը: Երկրից հեռանում է ռուսախոս բնակչությունը( ռուսներ,ուկրաինացիներ,գերմանացիներ)՝ հիմնականում որակյալ աշխատույժը: Խոշոր քաղաքներն են Ալմա Աթան, Պավլոդարը, Կարագանդան, նոր մայրաքաղաք Աստանան: Հայտնի է նաև Բայկանուրը, որը եղել է ԽՍՀՄ խոշորագույն տիեզերանավակայաններից մեկը( գործում է նաև այժմ): Այստեղից է արձակվել աշխարհում առաջին արհեստական արբանյակը, տիեզերք է թռել Յու.Գագարինը: Առավել խտաբնակ են Կարագանդայի և Ալմա Աթայի մարզերը, թույլ են բնակեցված արևմտյան Կասպից ծովին հարող, ինչպես նաև կենտրոնական շրջանները:

Հայերը Ղազախստանում[խմբագրել]

Հայերը ղազախստանում բնակչություն են հաստատել հիմնականում խորհրդայնացումից հետո: աստատվել են քաղաքներում և զբաղվել են արդյունաբերության և շինարարության բնագավառներում: Եղել են նաև ղեկավար աշխատանքներում: 30-ական թվականներին Ղազախական ԽՍՀ կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղարի՝ հանրապետությունում ամենաբարձր պաշտոնը զբաղեցրել է հայ ազգի Լևոն Միրզոյանը: 1940-ական թվականներին հայերի թիվը ավելացավ ի հաշիվ հայաստանից, վրաստանից, ղրիմից աքսորվածների: 1980 թվականի վերջին հայերի մի մասը հեռացել էր Ղազախստանից, իսկ 1990 թվականից սկսած հայեի արտագաղթը աշխուժացավ: Հիմա Ղազախստանում ապրում է 25000 հայ:

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Ղազախստանը ունի հզոր տնտեսական ներուժ: Հետ խորհրդային տարիների տնտեսական անկմանը փոխարինել է դանդաղ բայց կայուն աճը: Նկատվում է արտասահմանյան կապիտալի ներհոսք: Հիմնական ներդրողները եվրոպական և ճապոնական ընկերություններն են: Տնտեսության առաջատար ճյուղը արդյունաբերությունն է, որը տալիսէ համախառն ներքին արդյունքի գրեթե 40%-ը: Զարգացած են լեռնահանքային, վառելիքաէներգետիկ, մետաղաձուլական, մեքենաշինական, քիմիական, սննդի ճյուղերը:

Վառելիքաէներգետիկ ճյուղ[խմբագրել]

Վառելիքաէներգետիկ ճյուղում առաջատարը քարածխի հանույթն է: Գլխավոր հանքավայրերն են Կարագանդան և Էքիբաստուզը: Մանղշլաղ և Բուզոնչի թերակղզիներում արդյունահանում են նավթ և այրվող գազ, որոնք խողովակաշարերով ուղակվում են երկրի արդյուաբերական կենտրոններ և արտասահման:

ԿազՄունայԳազ ընկերության շենքը

Սև մետաղաձուլություն[խմբագրել]

Սև մետաղաձուլությանը զարգանում է սեփական հումքի և վառելիքի բազայի վրա: Ամենախոշոր ձեռնարկությունը Կարագանդայի հարևանությամբ գտնվող Տեմիրթաուի մետաղաձուլական կոմբինատն է: Զարգացած է նաև պղնձաձուլությունը, կապարի, ցինկի, ազնիվ և հազվագյուտ մետաղների ձուլումը:

Բեռնատարների արդադրություն Ղազախստանում

Քիմիական արդյունաբերություն[խմբագրել]

Քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններն աշխատում են նավթ, ֆոսֆորիտների, սև և գունավոր մետաղաձուլության թափոնների բազայի վրա: Արտադրում են նավթամթերքներ, ֆոսֆորական պարարտանյութեր, թթուներ, դեղորայք:

Մեքենաշինություն[խմբագրել]

Մեքենաշինությունը արդյունաբերության ամենաարագ զարգացող ճյուղերից է: Արտադրում են մեքենաներ և սարքավորումներ լեռնահանքային ու մետաղաձուլական ձեռնրկությունների համար, տրակտորներ, գյուղատնտեսական այլ մեքենաներ:

Թեթև արդյունաբերություն[խմբագրել]

Թեթև արդյունաբերության կարևոր ճյուղերն են կաշվի, մորթու, կարի, մետաքսի արդյունաբերությունը: Զարգացած է բամբակյա գործվածքների և կահույքի արտադրությունը:

Սննդի արդյունաբերություն[խմբագրել]

Սննդի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղը մսի արտադրությունն է, որի խոշոր կենտրոններն են Պետրոպավլովսկը, Ալմա Աթան: Զբաղվում են նաև բոուսական հումքի վերամշակմամբ: Շաքարի գործարաններ կան Ալմա Աթայի, Տալդի Կուրգանի մարզերում: Կասպից և Արալի ծովերում, Բալխաշ լճում զբաղվում են ձկնորսությամբ: Ղազախստանի ընդհանուր առմամբ թույլ բնակեցված տարածքում ձևավորվել են մի քանի արդյունաբերական շրջաններ և հանգույցներ:

Կենտրոնական շրջան[խմբագրել]

Կենտրոնական շրջանը աչքի է ընկնում ծանր արդյունաբերության ճյուղերով՝ածխարդյունաբերություն, սև և գունավոր մետաղաձուլություն, քիմիական արդյունաբերություն: Խոշոր կենտրոններն են Կարագանդան և Տեմիրթաուն:

Արևեկյան արդյունաբերական շրջան[խմբագրել]

Արևեկյան արդյունաբերական շրջանի գլխավոր ճյուղերն են մետաղաձուլությունը և ՝լեկտրաէներգետիկան: Խոշոր Ուստ-Կամենոգորսկը Պավլոդարը:

Հյուսիսային Ղազախստան[խմբագրել]

Հյուսիսային Ղազախստանում նույնպես ձևավորվել է բազմաճյուղ արդյունաբերություն: Արդյունահանվում է երկաթաքար, որն արտահանվում է Ռուսաստան, Հարավային Ուրալի մետաղաձուլական գործարաններ: Պետրոպավլովսկում զարգացած է բազմաճյուղ մեքենաշինությանը, Կուստանայում՝ ավտոմոբիլաշինությունը:

Արևմտյան Ղազախստան[խմբագրել]

Արևմտյան Ղազախստանում՝ կասպից ծովին հարող շրջաններում ձևավորվքւմ են արդյունաբերական հանգույցներ նավթի և գազի հանույթի վերամշակման բազայի վրա: Արդյունահանում են նաև քրոմիտ, նիկել, կոբալտ, ֆոսֆորիտներ: Ղազախստանի գյուղատնտեսության համախառն ներքին արդյունքի կեսից ավելին տալիս է անասնաբուծությունըմ, որի համար կերային բազա են հանդիսանում ատապատային և կիսաանապատային գոտիների ընդարձակ արոտավայրերը: Գլխավոր ճյուղը ոչխարաբուծությունն է: Բուսաբուծության ոլորտում գլխավորը հացահատիկի մշակումն է: Այդպիսին այն դարձավ անցյալ դարի 60-ական թվականներից: ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետւթյունների միասնական ջանքերով հիմնադրվեցին բազմաթիվ խոշոր տնտեսություններ, որոնք մասնագիտացան ցորենի մշակության մեջ: Հարավային շրջաններում մշակում են նաև բրինձ, կորեկ, շաքարի ճակնդեղ, բամբակ, արևածաղիկ, կարտոֆիլ: Ոռոգովի (7,3 մլն հեկտար) հողահանդերում ստանում են կայուն բերք:

Տրանսպորտ[խմբագրել]

Երկաթուղային ցանցի երկարությունը գերազանցում է 13 հազար կմ-ը,սակայն դա երկրի հսկայական մակերեսի համար բավարար չէ: Երկաթուղիների ոչ մեծ խտությունը լռացվում է ավտոճանապարհներով, որոնց մեծ մասը երկրի տարածքը հատող ավտոմայրուղիներն են: Ավտոճանապարհների ընդանուր երկարությունը 260 հազար կմ է:

Արտաքին տնտեսական կապերը[խմբագրել]

Ղազախստանը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման համակարգում ավելի հայտնի է արտահանումով, քան ներմուծումով: Արտահանում է նավթ ու նավթամթերքներ, մետաղներ, քիմիկատներ, հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ: Ներմուծում է մեքենաներ ու սարքավորումներ: Գլխավոր գործընկերներն են Ռուսաստանը,Գերմանիան, Չինաստանը:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 51։ ISBN 99941-56-03-9։