Եվրասիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Եվրասիան աշխարհի քարտեզին

Եվրասիան Երկրագնդի ամենամեծ աշխարհամասն է, որի մակերեսը 53,893 մլն կմ² է, որը կազմում է ընդհանուր ցամաքի 36%։ Բնակչությունը՝ 4,947 (2010) միլիարդից ավել է, որը կազմում է ընդհանուր բնակչության ¾ մասը։

«Եվրասիա» տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է աշխարհաբան Էդուարդ Զյուսը 1883 թ.-ին։

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Եվրասիան տիեզերքից

Մայրցամաքը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում,միայն ծայր հարավարևելյան կղզիների մի հատվածն է գտնվում Հարավային կիսագնդում:Եվրասիայի առավել զանգվածային մասը գտնվում է Արևելյան կիսագնդում, իսկ եզրային արևմտյան և արևելյան մասերը գտնվում են Արևմտյան կիսագնդում։ Մայրցամաքը արևմուտքից արևելք ձգվում է 16 հազ. կմ, հյուսիսից հարավ՝ 8 հազ. կմ։

Եվրասիան բաժանվում է 2 աշխարհամասերի՝ Եվրոպայի և Ասիայի:Ասիային բաժին է ընկնում մայրցամաքի ընդհանուր տարածքի 80﹪-ը/44,3մլն.քառ.կմ/, իսկ Եվրոպային 20﹪/10.5լմն.քառ.կմ/:Ասիան Եվրոպայից պայմանականորեն բաժանող սահմանն անցնում է Ուրալյան լեռների արևելյան ստորոտներով, Ուրալ կամ Էմբա գետով, Կասպից ծովի հյուսիսային ափով, Կումա-Մանիչի իջվածքով, Ազովի ծովով, Կերչի նեղուցով, Սև ծովով, Բոսֆորի նեղուցով, Մարմարա ծովով, Դարդանելի նեղուցով, Էգեյան ծով: Եվրասիան միակ մայրցամաքն է, որի ափերը ողողում են երկրագնդի բոլոր չորս օվկիանոսների ջրերը. հարավում՝ Հնդկական, հյուսիսում՝ Հյուսիսային Սառուցյալ, արևմուտքում՝ Ատլանտյան և արևելքում՝ Խաղաղ։

Եվրասիայի կղզիների մակերեսը մոտ 2.75 մլն. կմ է։

Ափերի գծագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Եվրասիայի ափերի գծագրություն

Եվրասիա մայրցամաքը Հյուսիսային Ամերիկայից բաժանվում է Բերինգի նեղուցով, իսկ արևմուտքից՝ Ատլանտյան օվկիանոսով։ Աֆրիկայից՝ Ջիբրալթարի նեղուցով, Միջերկրական ծովով, Սուեզի ջրանցքով, Կարմիր ծովով, Բաբ-էլ-Մանդեբի նեղուցով և Ադենի ծոցով, Ավստրալիայից՝ Արաֆուրյան և Թիմորի ծովերով։

Եվրասիայի ծայրակետերն են. հյուսիսում՝ Չելյուսկին (Թիմորի կղզում, հս. լ. 77°43’), հարավում՝ Պիայ (Մալակա թերակղզում, հս. լ. 1°16’), արևմուտքում՝ Ռոկա (Պիրենեյան թերակղզում, արմ. երկ. 9°34’), արևելքում՝ Դեժնյովի (Չուկոտյան թերակղզում, արմ. երկ. 169°40’) հրվանդանները։

Մակերևույթ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Եվրոպայի մակերևույթ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ասիայի մակերևույթ


Ի տարբերություն մյուս մայրցամաքների՝ Եվրասիայի մակերևույթը ավելի բազմազան է։ Այստեղ կան և ընդարձակ հարթավայրեր և երկար ձգվող բարձրաբերձ լեռներ և վիթխարի բարձրավանդակներ ու սարահարթեր։ Ընդ որում, հարթավայրերը գերակշռում են մայրցամաքի հյուսիսային մասում, իսկ լեռներն ու բարձրավանդակները՝ հարավային ու արևելյան շրջաններում։

Ջոմոլունգմա (Էվերեստ) լեռը

Եվրասիայի մակերևույթի առանձնահատկություններից է նաև այն, որ այստեղ են գտնվում երկրագնդի ինչպես ամենաբարձր (Ջոմոլունգմա կամ Էվերեստ՝ 8848 մ.), այնպես էլ ամենացածր (Մեռյալ ծովի ափը՝ -400 մ.) կետերը։ Մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ Եվրասիան մյուս մայրցամաքներից զգալիորեն բարձր է։ Հատկապես աչքի է ընկնում Ասիան (միջին բարձրությունը մոտ 900 մ. է)։

Ներկայիս Եվրասիա մայրցամաքը ձևավորվել է հնագույն ցամաքների, պլատֆորմների շուրջը։ Եվրասիայի հյուսիսային մասը կազմում է հնագույն Լավրասիա մայրցամաքի մի կտորը։ Նրա ձևավորման գործում կարևոր դեր են խաղացել Արևելաեվրոպական (Ռուսական), Սիբիրական, Չինական, Հնդկական և Արաբական պլատֆորմները։ Վերջին երկուսը հնագույն Գոնդվանա մայրցամաքի մասերն են։ Լավրասիայի և Գոնդվանայի միջև տարածվում էր ընդարձակ Ալպ-Հիմալայան, իսկ Եվրասիայի արևելյան ափերով՝ Խաղաղօվկիանոսյան գեոսինկլինալը։ Այս գեոսինկլինալներում լեռնակազմական պրոցեսների հետևանքով առաջացան լեռներ, լեռնային համակարգեր։ Այսիպիսով՝ Եվրասիա մայրցամաքը կազմավորվել է մի քանի պլատֆորմների և ծալքավորված գեոսինկլինալների միացման հետևանքով։

Աշխարհամասի աշխարհագրական ռեկորդներ[խմբագրել]

Եվրասիայում է գտնվում

Աշխարհամասում է գտնվում նաև հյուսիսային կիսագնդի ցրտի բևեռը։ Կամչատկայում կա 150 հրաբուխ, որոնցից 25 գործող։ Կամչատկայում է գտնվում ամենաբարձր հեյզերը՝ Վիլիկանը, որը ժայթքում է 4 ժամը մեկ։ Ջրի ջերմաստիճանը՝ 100 աստիճան. գեյզերի շիթի բարձրությունը՝ 40 մ։

Պատմա-աշխարհագրական շրջաններ[խմբագրել]

Եվրասիան հանդիսանում է Շումերական և Չինական հնագույն քաղաքակրթությունների հայրենիքը, և տեղ, որտեղ ձևավորվել են Երկրագնդի գրեթե բոլոր քաղաքակրթությունները։

Եվրասիան պայմանականորեն բաժանված է երկու մասի՝ Եվրոպա և Ասիա։ Ասիան մեծ չափսերի պատճառով ստորաբաժանվում է ավելի փոքր շրջանների՝ Սիբիր, Հեռավոր Արևելք, Մերձամուրյան, Ծովամերձ, Մանչժուրիա, Չինաստան, Հնդկաստան, Տիբեթ, Ույգուրիա/ արվ. Տուրկեստան, այժմ Սինցզյան Կորեայի կազմում/, Միջին Ասիա, Մերձավոր Արևելք, Կովկաս, Պարսկաստան, Հնդչինաստան, Արավիա և այլն։

Ջրագրություն[խմբագրել]

Բայկալ լիճը տիեզերքից
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Եվրասիայի գետերը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Եվրասիայի լճերը


Եվրասիան շատ հարուստ է ներքին ջրերով։ Այստեղ են գտնվում նշանակալից մի շարք ջրառատ և երկար գետեր, մեծ և խորը լճեր։ Գետերի տեղաբաշխումը կախում ունի ռելիեֆից և մայրցամաքում տեղումների բաշխումից։ Եվրասիային բնորոշ է նեիքրին հոսքի ավազանների մեծ տարածքը։

Կլիմա[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Եվրասիայի կլիմայական գոտիներ


Շնորհիվ իր հսկայական չափերի՝ Եվրասիայի կլիման շատ բազմազան է, քան մյուս մայրցամաքներինը։ Մայրցամաքի ամենացուրտ վայրը (հյուսիսային կիսագնդի ցրտի բևեռը) գտնվում է հյուսիս-արևելքում՝ Վերխոյանսկ-Օյմյակոնի շրջանում։ Այստեղ հունվարի միջին ջերմաստիճանը -50°C է, իսկ բացարձակ նվազագույնը՝ -71°C։

Մայրցամաքի ամենատաք և ամենաչոր շրջանը հարավ-արևմուտքն է՝ Արաբական թերակղզին, որտեղ հուլիսի միջին ջերմաստիճանը +30°C-ից բարձր է, իսկ առավելագույնը՝ +58°C։ Ավազը տաքանում է մինչև +80°C։ Այստեղ տեղումների տարեկան քանակը 50 մմ.-ից չի անցնում։

Եվրասիայում է գտնվում երկրագնդի ամենախոնավ շրջանը։ Հիմալայների հարավային ստորոտում՝ Չերապունջիում տարեկան տեղումների քանակը կազմում է 12.000 մմ., իսկ առավելագույնը՝ 23.000 մմ.։ Այստեղ մեկ օրում (ամռանը) լինում են այնքան տեղումներ (500 մմ.), որքան երկու տարվա ընթացքում Երևանում։

Եվրասիայի պետություններ[խմբագրել]