Քաղաք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Քաղաք, որպես կանոն՝ գյուղի համեմատությամբ ավելի մարդաշատ ու խոշոր բնակավայր, որի բնակչությունը գերազանցապես զբաղված է ոչ գյուղատնտեսական բնագավառներում։

Քաղաքները երկրի տնտեսական, մշակութային ու գիտական կյանքի կենտրոններն են։ Առաջին քաղաքներն առաջացել են III հազարամյակի վերջում՝ աշխատանքի հասարակական բաժանման հետևանքով, երբ սկսվեց արհեստների, առևտրի տարանջատումը գյուղատնտեսական աշխատանքից։ Այս բնագավառներում զբաղված մարդիկ հիմնեցին նոր, ավելի խոշոր բնակավայրեր՝ քաղաքներ։

Քաղաքների աճն զարգացել է 20-րդ դարի ընթացքում տեղի ունեցած արդյունաբերական բուռն զարգացման շնորհիվ։ Դրանց աճին զուգընթաց մեծանում է քաղաքային բնակչության տեսակարար կշիռն ընդհանուր բնակչության մեջ։ Եթե 1800 թվականին աշխարհի քաղաքային բնակչության բաժինը կազմել է 3%, ապա ներկայումս այն գնահատվում է շուրջ 45%։

Բնակավայրի վերաբերումը քաղաքների կատեգորիաներին ձևավորվում է օրենսդրական կարգով։ Ընդ որում, քաղաքի չափանիշները տարբերվում են՝ սկսած 250 մարդուց Դանիայում և վերջացնելով մինչև 30 միլիոն մարդ Ճապոնիայում։

Քաղաքներն առանձնացվում են՝ ըստ մարդաշատության (բնակիչների թվի), գործառույթների, աշխարհագրական դիրքի, հիմնադրման ժամանակի և այլն։

Քաղաքների տիպեր[խմբագրել]

Քաղաքների տիպերը քաղաքները երկրի «հրամանատարական կազմն» են, տարածքի կազմակերպման կենտրոնները, տնտեսական, մշակութային և գիտական կյանքի գլխավոր կենտրոնները, հաղորդակցության ուղիների հանգուցակետերը։ Հետևաբար քաղաքների դասակարգումը և խմբավորումը անհրաժեշտ է տարբեր տիպի քաղաքների զարգացման ռազմավարության մշակման, տարածաշրջանային քաղաքականության իրականացման համար։ քաղաքների դասակարգման հիմքում ընկած են որակական (գործառույթները, ծագումնաբանությունը, տնտեսաշխարհագրական դիրքը, հատակագծային կառուցվածքը), իսկ խմբավորման հիմքում` քանակական հատկանիշները (մարդաշատությունը, տարածքը)։ քաղաքի անէական հատկանիշը նրա արտադրական կամ այլ գործառույթներն են, որոնցով որոշվում է քաղաքի մասնագիտացումը և մասնակցությունը աշխատանքի աշխարհագրական բաժանմանը։ քաղաքի զարգացման համար առավել կարևոր նշանակություն ունեն այն գործառույթները, որոնք քաղաքը կապում են այլ բնակավայրերի հետ։ Այդ գործառույթները կոչվում են հիմնային կամ քաղաքաստեղծ գործառույթներ։ Բացի հիմնային ճյուղերից` արդյունաբերություն, շինարարություն, արտաքին տրանսպորտ, գիտություն, բարձրագույն կրթություն և այլն, յուրաքանչյուր քաղաքում կան քաղաքին սպասարկող ճյուղեր կամ ոլորտներ։ Դրանցից են մանրածախ առևտուրը, դպրոցական կրթությունը, կենցաղային սպասարկումը, առողջապահությունը, ներքաղաքային տրանսպորտը և այլն։ Այս ոլորտները չեն որոշում քաղաքի գոյության իմաստը, չնայած որ դրանցում կարող է զբաղված լինել բնակչության մեծ մասը։ Ըստ կատարած գործառույթների բնույթի` քաղաքները կարելի է բաժանել երկու խմբի` տնտեսական և ոչ տնտեսական։ Առաջին խմբի մեջ մտնում են արդյունաբերական, տրանսպորտային, առևտրական, երկրորդի մեջ` վարչական, ռազմական, գիտական, մշակութային գործառույթների կատարող քաղաքները։

Այն քաղաքները, որոնք շրջակա տարածք]նկատմամբ կատարում են մի քանի գործառույթներ, կոչվում են բազմագործառույթ քաղաքներ։ Սովորաբար բոլոր քաղաքները բազմագործառույթ են և միաժամանակ կատարում են վարչական, արդյունաբերական, տրանսպորտային, կրթամշակութային և այլ գործառւոյթներ։ Միագործառույթ են սովորաբար փոքր քաղաքները։ Օրինակ` Վիշին (Ֆրանսիա), Կիսլովոդոսկը (Ռուսաստան), Ջերմուկը (Հայաստան)` առողջարանային, Քեմբրիջը (Մեծ Բրիտանիա), Փրինսթոնը (ԱՄՆ) բուհական կենտրոններ են:

Քաղաների խմբավորում[խմբագրել]

Քաղաների խմբավորման կարևորագույն հատկանիշներից է մարդաշատությունը: Ըստ մարդաշատության` առանձացնում են փոքր (մինչև 50 հազար), միջին (50-100 հազար), մեծ (100-250 հազար), խոշոր (250-500 հազար), խոշորագույն (500 հազար և ավելի մարդ) քաղաքներ։

Եվրոպական տիպի քաղաքներ[խմբագրել]

Եվրոպական տիպի քաղաքներն ունեն հոծ կառուցապատում, կենտրոնն աչքի է ընկնում միջնադարյան, իսկ ծայրամասերը` ժամանակակից շենքերով։ Ունեն բարդ հատակագիծ, որն առաջացել է պատմական երկարատև զարգացման ընթացքում։

Ամերիկյան տիպի քաղաքներ[խմբագրել]

Ամերիկյան տիպի քաղաքները կառուցապատված են ավելի ցրիվ կերպով, հիմնականում առանձնատներով։ Միայն մեծ քաղաքների կենտրոնը` գործարար շրջանը, առանձնանում է բարձրահարկ շենքերով, բանկերի, հյուրանոցների և այլ շենքերի կուտակմամբ։

Ասիական տիպերի քաղաքներ[խմբագրել]

Ասիական տիպերի քաղաքները ձևավորվել է զարգացող երկրներում, առանձնանում է անսովոր խիտ, առավելապես ցածրահարկ կառուցապատմամբ, բարեկարգման ցածր մակարդակով։

Արաբական տիպի քաղաքներ[խմբագրել]

Արաբական տիպի քաղաքները տարածվաց են Հարավարևմտյան Ասիայում և Հյուսիսային Ամերիկայուն։ Այս տիպի քաղաքներն ունեն բավական խիտ կառուցապատված հին միջուկ (կենտրոն), վերջին տասնամյակներին կառուցապաված ու եվրոպական քաղաքներ հիշեցնող թաղամասեր, ծայրամասային գոտի, որտեղ չքավորական թաղամասերն են։

Աֆրիկյան տիպի քաղաքներ[խմբագրել]

Աֆրիկյան տիպի քաղաքներ են Կենտրոնական և Հարավային Աֆրիկայի քաղաքները, որոնք իսկական գյուղեր են` հաճախ մերձակա հողամասերով, բարեկարգման ցածր աստիճանով։ Սակայն կենտրոնները լրիվ հակառակ են` լավ բարեկարգված և բարձրահարկ շենքերով կառուցապատված։

Լատինաամերիկյան տիպի քաղաքներ[խմբագրել]

Լատինաամերիկյան տիպի քաղաքներում գաղութային տիրապետության ժամանակ կառուցված հին թաղամասերի հարևանությամբ կան լավ հատակագծված ու բարեկարգ նոր թաղամասեր` բազմահարկ շենքերով։ Այս քաղաքների ծայրամասերը, ինչպես արաբականներինը, զբաղեցնում են չքավորների թաղամասերը։քաղաք

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • «Աշխարհագրություն, 10-րդ դասարանի դասագիրք», Մ. Մանասյան, Թ. Վարդանյան, Ա. Հովսեփյան, Ա. Գրիգորյան, Գ. Հովհաննիսյան, Ա. Պոտոսյան, էջ 206։