Կրթություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Երեխաները մանկապարտեզում դասարան Ֆրանսիայում

Կրթությունը գիտելիքների,կարողությունների ու հմտությունների համակարգի ձեռքբերման, յուրացման և դրա հիման վրա գիտական աշխարայացքի, բարոյական, անձնային որակների ձևավորման, ստեղծագործական ընդունակությունների զարգացման գործընթացն է և արդյունք: Ընդհանուր առմամբ դա տեղի է ունենում փորձի միջոցով, որ ազդեցություն է թողնում մարդու մտածելակերպի, զգացողությունների կամ գործողությունների վրա։Իր նեղ տեխնիկական իմաստով կրթությունը ֆորմալ գործընթաց է, որով հասարակությունը գիտակցաբար իր կուտակած գիտելիքները, ունակությունները, ավանդույթները և արժեքները փոխանցում է մի սերնդից մյուսին։

Սկսած 1952թ. Մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայի առաջին արձանագրության 2-րդ հոդվածը բոլոր ստորագրած կողմերին պարտավորեցնում է երաշխավորել կրթության իրավունքը։ Համաշխարհային մակարդակով, կրթության իրավունքը երաշխավորվում է ըստ 1966թ. Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կողմից ընդունած Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագրի 13-րդ հոդվածի։


Կրթություն և մշակույթ[խմբագրել]

Կրթությունը դիտարկվում է որպես սոցիալական ինստիտուտ, որպես հասարակության ենթահամակարգերից մեկը: Կրթության բովանդակությունը արտացոլում է հասարակության վիճակը: Կրթության զարգացումը և գործառնությունը պայմանավորված է հասարակության գոյության գործոններով և պայամաններով՝ տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, մշակութային և այլն: Մշակույթի և կրթության կապը նեղ է, արդեն «կրթական ինստիտուտի ձևավորման ամենավաղ փուլերը կապված են մշակույթի, ծիսակատարության հետ:Մշակույթը մշտական վերարտադրության կարիք ունի»: Ընդ որում կրթությունը դիտարկվում է նախ և առաջ որպես ինստիտուտ, որն ունի մարդու մշակութային վերարտադրության ֆունկցիա կամ հասարակության մեջ մարդկային մշակույթի վերարտադրության ֆունկցիա:

Մշակույթի տիպ հասկացության սահմանումը կարող է հարաբերակցվել ուսուցման, կրթության բնույթի հետ: Սրա հիման վրա Մարգարիթ Միդը առանձնացնում է մշակույթի երեք տիպ՝ պոստֆիգուրատիվ, կոֆիգուրատիվ և պրեֆիգուրատիվ: Պոստֆիգուրատիվի դեպում (օր.՝ պրիմիտիվ հասարակություններ) կրտսեր սերունդը նախ և առաջ սովորում է ավագ սերնդից: Իշխանությունը այս մշակույթներում հիմնվում է անցյալի վրա: Այս մշակույթներում մեծահասակները չեն կարող պատկերացնել ոչ մի փոփոխություն, և այդ պատճառով էլ իրենց սերունդներին փոխանցում են միայն մեծահասակների կողմից ապրված կյանքի անփոփոխ մշտականության զգացում՝ ապագայի սխեմա իրենց երեխաների համար: Պոստֆիգուրատիվ մշակույթի առանձնահատկություններից է կասկածների և գիտակցականության բացակայությունը: Այս մշակույթր տիպի հետքերը դրսևորվում են նաև կրթության մեջ՝ նրա բովանդակության, մեթոդների, կազմակերպման մեջ: Մշակույթի կոֆիգուրատիվ տիպը ենթադրում է, որ և՛ մեծահասակները, և՛ երեխաները սովորում են հասակակիցներից: Սակայն մշակույթի այս տիպը իր մեջ ներառում է նաև պոստֆիգուրատիվ՝ մեծահասակներին հետևելու իմաստով: Կոֆիգուրատիվ մշակույթը կարող է դրսևորվել հասարակությունում, որը մնում է առանց մեծերի:Սա կարող է տեղի ունենալ տարբեր ճանապարհներով՝ որպես աղետի հետևանք, որը վերացնում է ողջ բնակչությունը, հատկապես մեծահասկաներին, ովքեր ղեկավարող դեր ունեն տվյալ հասարակությունում, տենիկյաի նոր ձևերի զարգացման արդյունքում, որոնք մեծահասակներին հայտնի չեն և այլն: Առաջացած ներկա կենսական պայմանները պահանջում են դաստիարակության նոր մեթոդներ: Այս պայմաններում տեղի է ունենում հասկակակիցների միավորման իրավիճակ, հասկակացի հետ իդենտիֆիկացիա, իրավիճակ, երբ դեռահասի համար ռեֆերենտային հանդիսանում են ոչ թե մեծահասկաները, ծնողները, այլ հենց հասակակիցները:

Պրեֆիգուրատիվ մշակույթի դեպում մեծահասկաները նույնպես սովորում են իրենց երեխաներից: Մշակույթի այս տիպը արտացոլում է այն ժամանակշրջանը, որում մենք ենք ապրում: Կրթությունը երեխաներին պետք է պատրաստի նորին՝ պահպանելով և փոխառելով այն արժեքավորը, ինչը եղել է անցյալում: Ասմոլովը, ցույց տալով մշակույթի կապը հասարակա-քաղաքական կառուցվածքի հետ, ներմուծում է «օգտակարության մշակույթ» և «արժանապատվության մշակույթ» հասկացությունները: «Օգտակարության մշակույթի» հիմնական նպատակը առանց որևէ փոփոխության ինքդ քո վերարտադրությունն է, մարդու նախապատրաստումը օգտակար ծառայողական ֆունկցիաների իրականացմանը: «Արժանապատվության մշակույթներում» գլխավոր արժեք հանդիսանում է մարդու անձը՝ անկախ այն հանգամանքից, թե ինչ կարելի է ստանալ տվյալ մարդուց ստանալ այս կամ այն գործողության իրականացման համար:

Կրթությունը որպես համակարգ[խմբագրել]

Կրթությունը՝ որպես մշակույթի վերարտադրություն, ձևավորվել է որպես որոշակի համակարգ, որի ներսում (կախված սովորողների տարքիք, կրթական նպատակից և այլն) տարբերակվում են տարբեր ենթահամակարգեր: Կրթության հոգեբանությունը ուսումնասիրում է սովորեցնողի/սովորողի գործունեությունը այդ համակարգի ներսում այն պայմանների կոնտեքստում, որոնք ստեղծվում են համակարգի ներսում: Կրթությունը որպես սոցիալական ինստիտուտ բարդ համակարգ է, որը ներառում է տարբեր տարրեր և նրանց միջև առկա կապեր՝ ենթահամակարգեր, ղեկավարում, կազմակերում, կադրեր և այլն: Այդ համակարգը բնութագրվում է նպատակով, բովանդակությամբ, կրթական ծրագրերի և պլանների կառուցվածքավորմամբ, որոնցում հաշվի են առնվում կրթության նախորդ մակարդակները և կանխատեսվում են հաջորդները: Յուրաքանչյուր երկրում, սկսած հին ժամանակներից, կրթությունը որպես համակարգ ձևավորվել է այն կոնկրետ հասարակական-պատմական պայմաններին համապատասխան, որոնցով բնութագրվել է նրա զարգացման կոնկրետ ժամանակաշրջանը: Կրթական համակարգի իմաստաստեղծ բաղադրիչը հանդիսանում է կրթության նպատակը, այսինքն այն հարցի պատասխանը, թե ինչ է հասարակությունը պահանջում և սպասում մարդուց պատմական զարգացման տվյալ փուլում: Կրթությունը որպես համակարգ կարող է դիտարկվել 3 ասպեկտներում՝

  • Դիտարկման սոցիալական մասշտաբ, այսնիքն՝ կրթություն աշխարհում, որոշակի երկրում, հասարակություում, մարզում և այլն,
  • Կրթության աստիճանը- Նախադպրոցական, դպրոցական, բուհական
  1. Նախադպրոցական կրթություն-Տարրական կրթությունը համարվում է պրակտիկորեն ընդունելի կրթության առաջին մի քանի տարիներին։ Տարբեր երկրներում այն սկսվում է հինգից յոթ տարեկան հասակում և տևում մինչև յոթ տարի։ Ներկա ժամանակ աշխարհի երեխաների 70%-ից ոչ պակասը ստանում են տարրական կրթություն։[1] ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ջանքերով նախատեսվում է մինչև 2015 թ.-ը աշխարհի երկրների մեծամասնության մեջ մտցնել համընդհանուր տարրական կրթություն։
    Նախադպրոցական դասարան բաց երկնքի տակ։ Ուսուցիչը (քահանան) իր աշակերտների հետ Բուխարեստի մոտ, մոտ 1842թ
    Տարրական կրթության ավարտական տարիքը տարբերվում է տարբեր երկրներում, բայց միջինում այն տատանվում է 11-ից 12 տարեկան։ Երկրների մեծամասնությունում տարրական և միջին կրթական հաստատությունները բաժանված են։
  2. Միջնակարգ կրթություն-Զարգացած երկրներում սկսած 20-րդ դարից միջնակարգ կրթությունը համարվում է պարտադիր և ընդհանուր։ Միջնակարգ կրթության ավարտի տարիքը հիմնականում մոտենում է չափահասության տարիքին, որից հետո կրթությունը կա՛մ ավարտվում է, կա՛մ շարունակվում բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում, արհեստագործական ուսումնարաններում և այլն։
  3. Բարձրագույն կրթություն-Ի տարբերություն տարրական և միջնակարգ կրթության, բարձրագույն կրթությունը նույնիսկ զարգացած երկրներում չի համարվում համընդհանուր։ Առավել զարգացած երկրներում բարձրագույն կրթություն է ստանում բնակչության մոտ կեսը։ Այն ինքնին համարվում է նշանակալից տնտեսության ոլորտ, ինչպես նաև գիտական իմացության և այլ ոլորտների համար կրթված աշխատողների աղբյուր։
Բնակչության կրթական մակարդակը աշխարհի տարբեր երկրներում[2]

Ավանդական բարձրագույն կրթությունը (բացառությամբ ոչ բժշկական բարձրագույն կրթության գերմանական մոդելի, փոխառված ցարական Ռուսաստանի և ժառանգված՝ ԽՍՀՄ-ի կողմից) բաժանվում է երկու փուլի` բակալավր և մագիստրատուրա, օրդինատուրա կամ ինտերնատուրա։ Մագիստրոսները համարվում են բարձրագույն կրթության երկրորդ աստիճանի շրջանավարտներ,նրանք ստանում են բարձրագույն առանձնահատուկ մասնագիտական կրթություն։ Բարձրագույն կրթության հիմնական հաստատություները համարվում են համալսարանները, ակադեմիաները, ռազմական դպրոցները, իսկ արտասահմանում՝ նաև քոլեջները։ Բուհերի շրջանավարտները սովորաբար ստանում են դիպլոմ, իսկ ասպիրանտները և ադյունկտները՝ գիտությունների թեկնածուի թեզ պաշտպանելու հիման վրա, կարող են պարգևատրվել գիտական աստիճանով։ Կրթության վերջին փուլում մասնագետները, մագիստրատները, ասպիրանտները, ադյունկտները պարտավոր են ոչ միայն ստանալ կրթություն՝ այս բառի սովորական իմաստով, այլև անմիջական մասնակցություն ունենալ գիտական հետազոտություններում, իսկ դիպլոմի կամ գիտական աստիճանի ստացումը կախված է գիտական աշխատանքի արդյունքներից։ Բուհում լավ կրթության համար ոչ պակաս կարևոր գործոն է համարվում շարժառիթը։

  • Կրթության պրոֆիլը-Մասնագիտական և ընդհանուր, հիմնական և լրացուցիչ

Այս տեսանկյունից կրթությունը որպես համակարգ կարելի է դիտարկել հետևյալ ձևով՝

  1. Կրթությունը որպես համակարգ կարող է լինել աշխարհիկ կամ եկեղեցական, պետական կամ մասնավոր,
  2. Կրթությունը որպես համակարգ բնութագրվում է աստիճանավորմամբ, որի հիմքում առավելապես ընկած են տարիքային կրիտերիաները: Այնուամենայնիվ բոլոր երկրներում կա նախադպրոցական կրթություն, դպրոց՝ 3 աստիճաններով, բարձրագույն կրթություն: Յուրաքանչյուր աստիճանը ունի ուսուցանման կազմակերպման իր ձևերը՝ դաս, դասախոսություն, սեմինար և այլն, և վերահսկման հատուկ ձևերը՝ հարցում, ստուգարք, քննություն և այլն:
  3. Կրթությունը որպես համակարգ կարելի է բնութագրել մակարդակների անընդհատությամբ, արդյունավետությամբ, ուղղորդվածությամբ,
  4. Կրթական համակարգն ունի որակական և քանակական բնութագիր, որն հատուկ է իր ենթահամակարգերի համար:


Կրթության բովանդակություն[խմբագրել]

Գոյություն ունի կրթության բովանդակության մի քանի մակարդակ՝

  1. մշակված բովանդակություն (չափորոշիչներ, ծրագրեր, դասագրքեր)
  2. հաղորդվող բովանդակություն (ուսումնական գործընթաց)
  3. յուրացվող բովանդակություն (գիտելիքներ, կարողություններ, հմտություններ, արժեքներ):

Կրթությունը որպես գործընթաց և արդյունք[խմբագրել]

Կրթական համակարգը գործառնում և զարգանում է մարդու ուսուցման և դաստիարակության կրթական գործընթացում՝ ուսումնադաստիարակչական գործընթացում: Կրթական գործընթացը ուղղակի ինչ-որ բանի փոխանցումը չէ մեկից մյուսին, այն սերունդների միջև միայն միջնորդ չէ: Կրթության մեջ որպես ներքին գործընթաց հանդես է գալիս օրգանիզմի ինքնազարգացումը: Կարևոր մշակութային ձեռքբերումների փախանցումը և ավագ սերնդի կողմից կրտսեր սերնդի ուսուցանումը միայն այդ գործընթացի արտաքին կողմն է: Կրթության խնդիրն է մարդու զարգացումը և ինքնազարգացումը ուսուցման գործընթացում: Կրթությունը որպես գործընթաց չի դադարում մինչև մարդու գիտակցական կյանքի վերջ: Այն մշտապես փոփոխվում է ըստ նպատակի, բովանդակության, ձևի: Կրթության անընդհատությունը, բնութագրելով նրա պրոցեսուալ կողմը, հանդես է գալիս որպես նրա հիմնական գիծ: Կրթության դիտարկումը որպես գործընթաց ենթադրում է՝

  • Նախ և առաջ նրա 2 կողմերի տարբերակում՝ ուսուցանում և ուսուցում,
  • Կրթությունը ներկայացնում է ուսուցման և դաստիարակության միասնություն,
  • Կրթությունը ներառում է գիտելիքների, հմտությունների ձեռքբերում, ուսումնա-գործնական գործողությունների յուրացում:

Կրթությունը որպես արդյունք կարող է դիտարկվել 2 ասպեկտներում՝

  1. Այն արդյունքի պատկեր, որը պետք է ձեռք բերվի կոնկրետ կրթական համակրգի միջոցով՝ ֆիքսված կրթական ստանդարտի ձևով: Ժամանակակից կրթական ստանդարտները ենթադրում են պահանջներ մարդկանց որակների, գիտելիքների և հմտությունների հանդեպ, ովքեր ավարտում են կրթական որոշակի կուրս:
  2. Կրթական արդյունքի գոյության երկրորդ ասպեկտ հենց մարդն է, ով անցել է ուսուցում որոշակի կրթական համակրգում: Նրա կրթական կոմպետենցիան, փորձը՝ որպես ձևավորված ինտելեկտուալ, անձնային, վարքային որակների ամբողջականություն, հնարավորություն է տալիս նրան ադեկվատորեն գործել համապատասխան իրադրություններում: Այսպես, դպրոցը ձևավորում է շրջանավարտի ընդհանուր կրթվածությունը: Ցանկացած բարձրագույն կրթական հաստատության շրջանավարտը այս հիմքի վրա բնութագրվում է հատուկ մասնագիտական կրթվածությամբ: Կրթական վերջնարդյունքը կրթական կոմպետենցիան է:

Ուսուցման և ուսումնառության միասնությունը կրթական գործընթացում[խմբագրել]

Կրթության հոգեբանությունում տարբերում են կրթական գործընթացի երկու փոխկապակցված գործընթացներ՝ ուսուցանում, որն իրականացվում է սովորեցնողի կողմից, և ուսուցում, որն իրականանում է սովորողի կողմից:Ուսուցանումը իր լայն իմաստով հասարակական-պատմակական, սոցիոմշակութային փորձի նպատակաուղղված, աստիճանական փոխանցումն է այլ մարդու կամ մարդկանց հատուկ կազմակերպված պայմաններում:Ուսուցանման գործունեությունը սովորեցնողի գործունեությունն է: Այս գործունեության դիտարկման ժամանակ առաջանում են մի շարք հոգեբանական հարցեր. Ինչն է հանդիսանում ուսուցանման բովանդակություն, ինչպես են հարաբերակցվում ուսուցանման ծրագիրը, նրա բովանդակությունը և մեթոդները, ինչպես է ուսուցանման ժամանակ իրացվում նրա հիմնական նպատակը, ինչպես են միավորվում զարգացումը, ուսուցանումը, դաստիարակությունը: Ուսումնառության գործընթացը հանդիսանում է միջգիտական և դիտարկվում է ամենատարբեր ասպեկտներից: Կենսաբանության տեսանկյունից ուսուցումը իրենից ներկայացնում է ադապտացիոն գործընթաց, ֆիզիոլոգիայի տեսանկյունից ուսուցումը դիտարկվում է պայմանական ռեֆլեքսների մշակման նեյրոհումորալ մեխանիզմների պլանում, գլխուղեղի վերլուծահամադրական գործունեության ասպեկտներում, հոգեբանության տեսանկյունից ուսուցումը դիտարկվում է որպես սուբյեկտի ակտիվություն, որպես գործունեություն, հոգեկան զարգացման գործոն, սոցիոլոգիայի տեսանկյունից այն դիտարկվումէ որպես սոցիալիզացիայի գործոն, որպես անհատական և հասարակակն գիտակցության կապի պայման, կիբերնետիկայի տեսանկյունից ուսուցումը կարող է դիտարկվել որպես ինֆորմացիոն գործընթաց, որը բնութագրվում է ուղիղ և հակադարձ կապերի ուղիների ղեկավարմամբ, ռազմավարությունների, ծրագրերի և ալգորիթմների մշակմամբ և փոփոխությամբ, փիլիսոփայության տեսանկյունից ուսուցումը իրենից ներկայացնում է ճանաչողության հատուկ ձև և այլն: Վիգոտսկու, Լեոնտևի, Ռուբինշտեյնի աշխատանքներում ուսումնառությունը դիտարկվում է որպես գիտելիքների, հմտությունների, կարողությունների ձեռքբերում: Գալպերինը ուսումնառությունը սահամանումէ որպես գիտելիքների յուրացում՝ սուբյեկտի կողմից իրականացվող գործողությունների հիման վրա: Դավիդովն ու Էլկոնինը գտնում են որ ուսումնառությունը հանդիսանում է ուսումնական գործունեության յուրահատուկ տեսակ, իսկ ըստ Լեոնտևի աշխատանքների ուսումնառությունը իրենից ներկայացնում է առաջատար գործունեության տեսակ, որը զբաղեցնում է մեծ ժամանակահատված և որի հունում ձևավորվում է աշակերտի անձը, նրա ինետելկետը, գործունեության մասնավոր ձևերը:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Педагогическая психология: Учеб. для студ. высш учеб заведений / Под ред. Н.В. Клюевой. - М.: П24 Изд-во ВЛАДОС-ПРЕСС, 2003. - 400 с.
  • Зимняя И. А. Педагогическая психология. – 2002.


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. UNESCO, Education For All Monitoring Report 2008, Net Enrollment Rate in primary education
  2. «History of the Human Development Report»։ United Nations Development Programme։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-23-ին։ http://www.webcitation.org/6190qINaR։ Վերցված է 2008-05-15։