Բուլղարիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բուլղարիա
България

Flag of Bulgaria.svg
Դրոշ

Coat of arms of Bulgaria.svg
Զինանշան

Eu location bulgaria.svg

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու բուլղարերեն
Մայրաքաղաք Սոֆիա
Պետական կարգ խորհրդարանական հանրապետություն
Մակերես 110 993,6 կմ²
Ազգաբնակչություն. 7 364 570 (66,4/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Արժույթ Բուլղարական լև (BGN)
Ժամային գոտի +3
Վեբ | ISO | Հեռ. .bg | BUL | +359
KaartBulgarije.png


Բուլղարիա[1](բուլղարերեն՝ България, Bălgariya, ՄՀԱ՝ [bɤlˈgarijə]), պաշտոնապես Բուլղարիայի Հանրապետություն (բուլղ.՝ Република България, Republika Bălgariya, ՄՀԱ՝ [rɛˈpubliˌkə bɤlˈgarijə]), երկիր Հարավային Եվրոպայում՝ Բալկանյան թերակղզու արևելքում՝ Սև ծովի ափին։ Սահմանակից է Ռումինիային՝ հյուսիսում, Սերբիային և Մակեդոնիային՝ արևմտքում, Հունաստանին և Թուրքիային՝ հարավում, և Սև ծովին՝ արևելքում։ Բուլղարիան գտնվում է նախկին Թրակիայի տարածքում։

Հինգ դարվա Օսմանյան տիրապետությունից հետո Բուլղարիայում ստեղծվել է սահմանադրական միապետություն՝ 1878 թվին։ Բուլղարիան այժմ ժողովրդավարական և սահմանադրական հանրապետություն է։ Եվրամիության ու ՆԱՏՕ-ի անդամ է։

Պատմություն[խմբագրել]

Բուլղարները հարավային սլավոններ են։ Հնուց ի վեր նրանք բնակվում են Բալկանյան թերակղզու հյուսիս-արևելքում։ Բայց իրենց ամբողջ պատմության ընթացքում նրանք ստիպված են եղել պայքարել անկախության համար՝ նախ` Բյուզանդիայի, ապա՝ Օսմանյան կայսրության դեմ։ Եվ չնայած թուրքական 500-ամյա լծին՝ բուլղարները կարողացել են պահպանել իրենց ազգային ինքնությունն ու ուրույն մշակույթը, որը շատ մոտ է արևելյան սլավոնների՝ ռուսների, ուկրաինացիների, բելառուսների մշակույթին։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Մակերևույթը բազմազան է։ Բալկանյան լեռները (կամ Ստարա Պլանինա) երկիրը բաժանում են 2 հավասար մասերի. հյուսիսում Ստորինդանուբյան հարթավայրն է, հարավում՝ Կազանլիկի գոգավորությունը։ Երկրի հարավն ու հարավ-արևմուտքը գրավում են Ռիլա Մուսալա լեռնագագաթը (բարձրությունը՝ 2925 մ, Բալկանյան թերակղզու ամենաբարձր կետն է), Պիրին և Ռոդոպյան լեռները։ Մարիցա գետի հովտում գտնվում է Վերին Թրակյան արգավանդ դաշտավայրը։

Ընդերքը համեմատաբար հարուստ է բազմամետաղների, պղնձի, մանգանի պաշարներով։ Քիչ են նավթն ու գազը, իսկ ածխի առավել նշանակալի պաշարները լիգնիտներն են։

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման բարեխառն է, հարավում՝ անցումային` միջերկրածովային։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Բուլղարիայում առավել զարգացած են գունավոր մետաղաձուլությունը (կապար, ցինկ, պղինձ), մեքենաշինությունը (ամբարձիչ-տրանսպորտային, էլեկտրատեխնիկական, հաստոցային, արտադրվում են տրակտորներ, նավեր), սննդի (պահածոներ, գինի, ծխախոտ), քիմիական արդյունաբերությունը։

Գյուղատնտեսության ճյուղերից գերակշռում է բուսաբուծությունը: Մշակում են ցորեն, եգիպտացորեն, ծխախոտ, մրգեղեն, բանջարեղեն, խաղող, եթերայուղային մշակաբույսեր: Բուլղարիան վարդի յուղի արտադրությամբ և արտահանությամբ աշխարհում գրավում է առաջին տեղը:

Բնակչություն[խմբագրել]

Երկրի բնակչությունը համեմատաբար միատարր է. բուլղարները կազմում են բնակչության մոտ 90 %-ը: Ազգային փոքրամասնություններից գերակշռում են թուրքերը, կան նաև հայեր, հույներ և այլք:

Մշակույթ[խմբագրել]

Բուլղար ժողովուրդն ունի ազգային շատ տոներ: Բայց առանձնահատուկ շուքով նշում է մայիսի 24-ը՝ սլավոնական դպրության և մշակույթի տոնը. ավելի քան 1000 տարի առաջ այդ օրը Կիրիլ և Մեֆոդի եղբայրները ստեղծել են հին սլավոնական կիրիլիցա կոչված այբուբենը:

Բուլղարիայում պահպանվել են հին սլավոնական շատ սովորույթներ. օրինակ՝ պատվավոր հյուրին աղ ու հացով դիմավորելու արարողությունը կամ հանդիսավոր ու շքեղ հարսանյաց հանդեսները, որոնց մասնակցում են պես-պես հագնված ազգային երգի-պարի անսամբլները: Աշնանը մեծ հանդիսավորությամբ է նշվում բերքի տոնը՝ սոբորը:

Հայերը Բուլղարիայում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերը Բուլղարիայում

Բուլղար և հայ ժողովուրդների միջև փոխհարաբերություններ եղել են տակավին 5-րդ դարում, երբ 451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտից հետո որոշ հայ իշխաններ, խույս տալով պարսիկների հետապնդումներից, իրենց զորքերով հեռացան Հայաստանից և հաստատվեցին Բալկանյան թերակղզում։

13-17-րդ դարերում մոնղոլական ու թուրքական արշավանքների հետևանքով հայերի նոր գաղթ տեղի ունեցավ դեպի Բուլղարիա։ 1800 թվականին Բուլղարիայի քաղաքային հայ բնակչությունը շուրջ 10 հազար էր, արդեն դարավերջին՝ մոտ 15 հազար։

Հայերի թիվը Բուլղարիայում զգալիորեն ավելացավ 1890-ական թվականներին՝ Օսմանյան Թուրքիայում հայերի զանգվածային կոտորածներից հետո։ Հանրահայտ են բուլղար հայտնի բանաստեղծ Պեյս Յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներին և նրա «Հայեր» բանաստեղծությունը։ Հայերը մեծ մասամբ արհեստավորներ էին, կային նաև բժիշկներ, իրավաբաններ, ճարտարագետներ, պետական պաշտոնյաներ։

Բուլղարահայերն անմասն չէին նաև թուրքական լծի դեմ բուլղար ժողովրդի մղած դարավոր պայքարին, իսկ 1912–1913 թվականների Բալկանյան պատերազմներում Գարեգին Նժդեհի և Անդրանիկի հայ կամավորների մի հատուկ վաշտ մասնակցում էր Թուրքիայի դեմ մարտերին։ Բուլղարահայերից շատերն աչքի ընկան նաև բուլղար ժողովրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարում։

Բուլղարիայում գործել են հայկական դպրոցներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպություններ, մշակութային միություններ, լույս են ընծայվել բազմաթիվ թերթեր։

1946 թվականին մոտ 6 հազար բուլղարահայեր հայրենադարձվեցին։

1990 թվականին կոմունիստական վարչակարգի տապալումից հետո ազգային զարթոնքի ժամանակաշրջան է սկսվել նաև բուլղարահայ համայնքի կյանքում։ 1990 թվականից հիմնվել են նոր միություններ ու կազմակերպություններ, վերաբացվել են հայկական վարժարանները, լույս են տեսնում հայերեն-բուլղարերեն շաբաթաթերթեր։

Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Բուլղարիայի թեմը կազմավորվել է 19-րդ դարում։ Առաջնորդանիստը Սոֆիայի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։

Ներկայումս Բուլղարիայում բնակվում է 15–20 հազար հայ, հիմնականում Պլովդիվ, Սոֆիա, Վառնա, Բուրգաս և Ռուսե քաղաքներում։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 47։ ISBN 99941-56-03-9։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png