Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Տես նաև Ռուս-թուրքական պատերազմ (այլ կիրառումներ) 
Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)
Ռուս-թուրքական պատերազմներ
The Russo-Turkish War in Caucasia, 1877.gif
Թվական 12 (24) ապրիլի 1877 — 19 փետրվարի (3 մարտի) 1878
Վայր Բալկանյան թերակղզի, Անդրկովկաս
Արդյունք Ռուսաստանի հաղթանակ
Հակառակորդներ
Օսմանյան կայսրություն Ռուսական կայսրություն
Հրամանատարներ
Օսմանյան կայսրություն սուլթան Աբդուլ Համիդ II Ռուսաստան ցար Ալեքսանդր II
Կողմերի ուժեր
Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն
281 000
Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն
737 355
Ռազմական կորուստներ
Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն
30 000 զոհ
90 000 զոհ՝ վերքերից
Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն
15 567 զոհ
56 652 վիրավոր

Ռուս-թուրքական պատերազմ 1877-1878 թվականներին տեղի ունեցած ռազմական հակամարտություն Անդրկովկասում և Բալկանյան թերակղզում՝ Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև։ Տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ սկսվել էր արևելյան ճգնաժամը։

Պատերազմը տևեց տասն ամիս։ Ռազմական գործողություններն ընթանում էին Բալկանյան և Կովկասյան ռազմաճակատներում։ Պատերազմի սկզբի փոփոխական հաջողություններից հետո, Շիպկայի և Պլևնայի համար մղված մարտերում ռուսները վճռական հաղթանակ տարան և 1878 թվականի հունվարի 4-ին մտան Սոֆիա, ապա գրավեցին Պլովդիվն ու Ադրիանապոլիսը և մոտեցան Կոստանդնուպոլսին։

Պատերազմի առիթներն ու պատճառները[խմբագրել]

1870-ականներին թուրքական տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդները ոտքի են կանգնում անկախություն ձեռք բերելու համար։ Այդ ժամանակ Օսմանյան կայսրության կազմում էր գտնվում Բալկանյան թերակղզու մեծ մասը՝ Բուլղարիան, Մակեդոնիան, Բոսնիան և Հերցեգովինան։ Սերբիան և Ռումինիան կիսանկախ իշխանություններ էին և ձգտում էին լրիվ անկախության։

1875 թվականին ապստամբում են Բոսնիան և Հերցեգովինան, 1876 թվականին՝ Բուլղարիան։ Այդ ապստամբությունները Ռուսաստանում առաջացրին լայն շարժում՝ «սլավոն եղբայրներին օգնելու» կարգախոսով։

Իրականում պայքար էր գնում Ռուսաստանի և Անգլիայի միջև: Ղրիմի պատերազմից հետո ռուսական ազդեցությունը Թուրքիայում նվազել էր, իսկ այդ «ազդեցության գլխավոր ուժը Եվրոպական Թուրքիայում եղել են միշտ սլավոնական ազգությունները»[1], որոնց վրա այս շրջանում Ռուսաստանը բևեռել էր ուշադրությունը, որպեսզի ուժեղացնի իր դիրքը Արևելյան հարցում. «Համասլավոնական շարժումը ուժեղացվեց Ղրիմի պատերազմից հետո»՝ խրախուսելով բալկանյան ժողովուրդների հեղափոխական պայքարը։ Ռուսաստանը ձգտում էր բալկանյան ճգնաժամի միջոցով անդամահատել Թուրքիան և դառնալ նեղուցների տիրակալը, իսկ Անգլիան իր հերթին ցանկանում էր խոչընդոտել Ռուսաստանի ռազմավարական ծրագրերին՝ պահպանելով Թուրքիայի ամբողջականությունը՝ որպես «Ռուսաստանի պատնեշ»` վերջինիս հետ պահելով նեղուցներից: Շահարկելով Միդհատ փաշայի եվրոպական կողմնորոշումը՝ անգլիական կառավարությունն իր կողմը գրավեց նրան. վերջինս Թուրքիայի եվրոպականացումը տեսնում էր սահմանադրական կարգերի հաստատման մեջ, ինչը կփրկեր Օսմանյան կայսրությունը անդամահատելուց: Մինչդեռ, խորանում էր բալկանյան ճգնաժամը: Բուլղարական ջարդերը չէին կարող անտարբեր թողնել Ռուսաստանին.

Aquote1.png Ռուսաստանը վրդովվել և հուզվել էր սաստիկ բուլղարական սարսափներից, սլավոնոֆիլ կոմիտեները գործում էին եռանդով և ավելի հուզում ռուս ժողովրդին և միահամուռ պահանջում էին ցարից պատերազմ հռչակել Թուրքիայի դեմ։
— Լեո. Թուրքահայ հեղափոխության գաղափարախոսությունը
Aquote2.png

Ռուսաստանն օգտագործեց բալկանյան ժողովուրդների պայքարը իր քաղաքական նպատակներն իրականացնելու համար։ Կոստանդնուպոլսում մեծ տերությունների դեսպանները 1876 թվականի դեկտեմբերին Թուրքիային առաջարկեցին մշակել և իրագործել բալկանյան ժողովուրդների դրության բարելավման մի ծրագիր։ Սուլթան Աբդուլ Համիդը, ապահովելով Անգլիայի աջակցությունը, մերժեց դեսպանների առաջարկությունը՝ այն համարելով միջամտություն իր ներքին գործերին։ Դա հանգեցրեց ռուս-թուրքական պատերազմի սանձազերծմանը։

Բալկանյան ապստամբության կայծը խանդավառեց նաև հայ ժողովրդին. 1875 թվականին նորից ապստամբեց Զեյթունը, նաև՝ Վանը, որը մատնվեց հրի։ Բալկանյան թերակղզու ողբերգական իրադարձությունները, նաև Արևմտյան Հայաստանի հուզումները գտնվում էին մեծ տերությունների ուշադրության կենտրոնում, մասնավորապես՝ բրիտանական դիվանագիտության, որը Օսմանյան կայսրության ամբողջականության պահպանման նպատակով աջակցում էր օսմանյան կառավարությանը՝ ջլատելու բալկանյան ժողովուրդների և հայերի ազգային-ազատագրական շարժումը[2]։

Թշնամական էր նաև Ավստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի դիրքորոշումը բալկանյան ու արևմտահայության ազգային-ազատագրական պայքարի նկատմամբ: Աջակցելով օսմանյան կառավարությանը՝ ազատագրական շարժումները Թուրքիայի արևելյան և արևմտյան մասերում ձախողելու հարցում, նրանք խոչընդոտում էին «Ռուսաստանի դիրքերի ամրապնդմանը Բալկաններում և Արևմտյան Հայաստանում»։

Այսպիսով, Անգլիան, Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, կազմելով հակառուսական բլոկ, վարում էին թուրքամետ քաղաքականություն։ Մեկուսացված Ռուսաստանը փորձում էր խաղաղ ճանապարհով լուծել արևելյան ճգնաժամը, մինչդեռ Անգլիան շտապում էր հրահրել ռուս-թուրքական պատերազմ[3]։

1877 թվականի ապրիլին ռուսական ցար Ալեքսանդր II-ը (1855-1881) Ռումինիայի հետ պայմանագիր կնքեց Քիշնևում և, ապահովելով նրա դաշինքը, նույն օրը՝ ապրիլի 12-ին, ստորագրեց պատերազմ սկսելու մանիֆեստը[4]։

Պատերազմի ընթացք[խմբագրել]

1877 թվականի ապրիլին սկսված ռուս-թուրքական պատերազմը օսմանյան տիրապետության դեմ բալկանյան ժողովուրդների ազգագատագրական պայքարի և արևելյան հարցում միջազգային հակասությունների սրման հետևանք էր։ Ռազմական գործողությունները մղվել են Բալկանյան և Կովկասյան ռազմաճակատներում։

Կովկասյան ռազմաճակատում ռուսական բանակի (70 հազար) հիմնական հարվածող ուժը՝ 52-հազարանոց Կովկասյան կորպուսը, գեներալ Միքայել Լոռիս-Մելիքովի հրամանատարությամբ ապրիլի 12-ին անցել է հարձակման Ալեքսանդրապոլ-Կարս, Իգդիր-Բայազետ և Ախալցխա-Արդահան ուղղություններով։ Երևանյան զորամիավորումը գեներալ Արշակ Տեր-Ղուկասովի հրամանատարությամբ ապրիլին գրավել է Բայազետը և Ալաշկերտը։

Բայազետի պաշտպանություն

1877 թվականի հունիսի 9-ին Դահարի բարձունքներում տեղի ունեցած ճակատամարտում գեներալ Գեյմանի զորամասի պարտության պատճառով Տեր-Ղուկասովը նահանջի հրաման է ստացել։ Հունիսին թուրքերը մեծ ուժեր են կենտրոնացնում և պաշարում Բայազետի բերդը։ Թուրքական 10.000-անոց զորքերը կատաղի գրոհներ են սկսում բերդի վրա, որը պաշտպանում էր կայազորի պետ մայոր Ֆեոդոր Շտոկվիչը փոքրաթիվ ռուսական զորաջոկատի և հայ կամավորների ուժերով։ Միակ փրկությունը դրսի օգնությունն էր։ Պաշարվածներն իրենց վիճակի մասին ցանկանում են լուր հասցնել Տեր-Ղուկասովին, սակայն բոլոր լրատարները բռնվում են թուրքերի կողմից։ Հայ կամավոր Սամսոն Տեր-Պողոսյանը, ծպտված, բրդի շորերով, անցնում Է թուրքերի մոտով և լուր է հասցնում Տեր-Ղուկասովին։ Վերջինս մեծ թվով վիրավորներով և հայ գաղթական բնակչության հետ իրականացնում էր իր նշանավոր նահանջը։

Aquote1.png Եղբայրներ,- մերոնք սովամահ են լինում, տանջվում և մեռնում են Բայազետում։ Գնանք նրանց հետ մեռնելու
— Սամսոն Տեր-Պողոսյան (Խենթ)
Aquote2.png

։

Փառքի սյուն, հուշարձան Սանկտ Պետերբուրգում՝ նվիրված Ռուս-թուրքական պատերազմում ռուսական զորքերի հաղթանակին։ Կազմված է թնդանոթների հինգ շարքից, որոնք գրավվել են թուրքերի կողմից՝ պատերազմի ընթացքում

Արշակ Տեր-Ղուկասովը հասնում է Բայազետ և փրկում 23 օրվա պաշարվածներին։ Պատմական այդ փաստն իր գեղարվեստական արտացոլումն է գտել Րաֆֆու «Խենթը» վեպում։

Շտոկվիչն այդ մասին հետագայում նշել է. «Եթե պաշարումը երկարեր ևս 5-6 օր, սովից ու ծարավից կամ ամբողջ կայազորը գլխովին կկոտորվեր, կամ միջնաբերդը հօդս կցնդեր՝ ամրոց ներխուժած թուրքերի հետ»։ Այդ մասին Վալենտին Պիկուլը գրել է (1959-1960) «Բայազետ» պատմավեպում։ 1877 թվականի մայիսին ռուսական զորքերը գրոհով վերցրել են Արդահանը, հոկտեմբերին Ալաջայի բարձունքներում ջախջախել են թուրքական բանակի հրամանատար Ահմեդ Մուխտար փաշայի զորքերին, իսկ փաշան փախել է և հազիվ ազատվել գերի ընկնելուց։

Կովկասյան ռազմաճակատի կարևոր հաղթանակներից էր Կարսի գրավումը։ Պատերազմի սկզբին ռուսներն այնտեղ անհաջողության մատնվեցին։ Երկրորդ անգամ այդ գործը հանձնարարվեց Հովհաննես Լազարևին, որը վճռականորեն կազմակերպեց գրոհը, հայտարարելով. «Եթե գրոհը չավարտեմ ցերեկը, կշարունակեմ գիշերը»։ Իսկապես, գիշերային գրոհով գրավվեց Կարսը։ Նոյեմբերի 6-ին ռուսները հայ կամավորների հետ, գեներալ Հովհաննես Լազարևի հրամանատարությամբ, գրավել են Կարսը, որը Կովկասյան կորպուսի ամենախոշոր հաղթանակն էր։

Մեծ էր պատերազմին մասնակցող հայ զորավարների թիվը՝ 7 գեներալ և ավելի քան 500 բարձրաստիճան սպա։ Այդ պատերազմը ոգևորել էր և' արևմտահայերին, և' արևելահայերին։ Անդրկովկասի տարբեր վայրերում ձևավորվել էին ութ զորամիավորումներ՝ բաղկացած մեծ մասամբ հայերից։ Արևելահայերը Ախուրյանի վրա կամուրջ կառուցեցին ռուսական զորքերի անցումն Արևմտյան Հայաստան ապահովելու համար։

Երևանի նահանգի հայությունը ռուսական զորքերին տրամադրեց հազարավոր սայլեր, ձիեր և ուղտեր։ Երևանում և Ղարաքիլիսայում հայերն իրենց տները տրամադրում էին ռուսական զորքերին իբրև հոսպիտալներ, ստանձնում վիրավոր ռուս զինվորների բժշկական օգնության գործը։ Արևմտահայերը ստույգ տեղեկություններ էին հաղորդում ռուսական զորամասերին թուրքական ռազմական ուժերի վերաբերյալ, կատարում էին ուղեկցորդի դեր, ստեղծում էին կամավորական ջոկատներ։

Պատերազմի ավարտ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր
Պայմանագրի ստորագրում

Պատերազմի երկրորդ փուլում ռուսական զորքերի հաղթանակն ակնհայտ էր։ 1878 թվականի հունվարի սկզբներին ռուսներն առանց մարտերի գրավեցին Ադրիանապոլիսը։ Փետրվարին ռուսական զորքերը մտել են Կարին (Էրզրում)։ Բալկանյան ռազմաճակատում, երբ ռուսական զորքերը Կոստանդնուպոլիսը գրավելու իրական սպառնալիք են ստեղծել, Թուրքիան հաշտություն է խնդրել։ Պատերազմը մեծ վնաս է հասցրել Արևմտյան Հայաստանին, որտեղ թուրքական իշխանական զորքերին օգնել են պարենով, հանդերձանքով ու փոխադրամիջոցներով։ Կոստանդնուպոլսից ընդամենը 12 կմ հեռավորության վրա գտնվող Սան-Ստեֆանո ավանում էլ հունվարի 19-ին կնքվեց զինադադար[5]։

Առաջին անգամ միջազգային դիվանագիտության մեջ արծարծվել է Հայկական հարցը։ Պայմանագրով Բալկանյան երկրներն ստացել են անկախություն և ինքնավարություն։ Ռուսաստանին են անցել Բեսարաբիան, Կարսը, Արդահանը, Բաթումը, Բայազետը, Ալաշկերտը, Կարինը և Բասենը մնացել են Թուրքիային։ Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը դիմել է ռուսական պատվիրակությանը և խնդրել պայմանագրում համապատասխան կետ մտցնել՝ Ռուսաստանի հովանավորության ներքո Արևմտյան Հայաստանում ինքնավարություն ստեղծելու կամ գրավված շրջանները Ռուսաստանին միացնելու վերաբերյալ։ Չնայած թուրքական կողմի դիմադրությանը՝ ռուսական պատվիրակությանը հաջողվել է պայմանագրում մտցնել առանձին՝ 16-րդ հոդվածը։

Serio-comic war map for 1877.jpg
Aquote1.png Նկատի ունենալով այն, որ ռուսական զորքերի դուրսբերումը նրանց գրաված Հայաստանի՝ Թուրքիային վերադարձվելիք վայրերից կարող է այնտեղ առիթ տալ բախումների և բարդությունների, որոնք երկու պետությունների բարի հարաբերությունների վրա կունենան վնասակար ազդեցություն, Բարձր դուռը պարտավորվում է անհապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերի տեղական կարիքներից հարուցվող բարելավումներ ու բարենորոգություններ և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից ու չերքեզներից։
— Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիր, 16-րդ հոդված
Aquote2.png


Սակայն այդ հոդվածը չէր կարող գոհացնել հայերին, քանի որ այնտեղ խոսք անգամ չկար նրանց ակնկալած ինքնավարության մասին։ Այդուհանդերձ, 16-րդ հոդվածը պայմանագրի 25-րդ (նախատեսվում էր «Ասիական Թուրքիայից» ռուսական զորքերի դուրսբերման 6-ամսյա ժամկետ, երբ Բարձր դուռը կկատարեր 16-րդ հոդվածով ստանձնած պարտավորությունները) և 27-րդ (արգելում էր ռուսական բանակի հետ համագործակցած թուրքահպատակների, այսինքն՝ հայերի հալածանքը) հոդվածների հետ, ընդհանուր առմամբ, նպաստավոր էր հայերի համար։ Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրն էապես ուժեղացնում էր Ռուսաստանի դիրքերը Բալկաններում, ինչպես նաև Ասիայում՝ Բաթումի և հայկական նահանգների ազատագրմամբ։ Այդ պատճառով էլ պայմանագիրն անընդունելի էր եվրոպական տերությունների, հատկապես Ավստրո-Հունգարիայի և Անգլիայի (վերջինս Թուրքիայից ստացել էր Կիպրոսը) համար, որը և հանգեցրել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերանայմանը 1878 թվականի (հունիսի 13-հուլիսի 13) Բեռլինի վեհաժողովում։

Բեռլինի վեհաժողով[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բեռլինի կոնգրես (1878)

Բեռլինի վեհաժողովը տեղի է ունեցել 1878 թվականի հունիսի 13-ից հուլիսի 13-ը, որտեղ առաջին անգամ միջազգային դիվանագիտության խնդիր է դարձել Հայկական հարցը՝ որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս։ Բեռլինում Ռուսաստանը դիվանագիտորեն մեկուսացվել է։ Մասնակից պետությունները (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա, Իտալիա) պաշտպանել են Թուրքիային՝ ընդդեմ Ռուսաստանի։ Ձգտելով եվրոպական տերությունների ուշադրությունը հրավիրել Հայկական հարցի և Օսմանյան կայսրությունում հայերի ծանր կացության վրա ու հասնել Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով նախատեսված բարենորոգումների իրականացմանը՝ Կոստանդնուպոլսի հայ քաղաքական շրջանակները Բեռլին են ուղարկել ազգային պատվիրակություն՝ հոգևորական, հասարակական գործիչ Մկրտիչ (Հայրիկ) Խրիմյանի ղեկավարությամբ (անդամակցել են Մինաս Չերազը, Խորեն Նարբեյը, Ստեփան Փափազյանը), որին, սակայն, թույլ չեն տվել մասնակցել վեհաժողովի աշխատանքներին։ Պատվիրակությունը վեհաժողովին ներկայացրել է Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության նախագիծն ու պետություններին հասցեագրված հուշագիր, որոնք նույնպես անուշադրության են մատնվել։

Բեռլինում Հայկական հարցի շուրջ բախվել են 2 տեսակետներ. ռուսական պատվիրակությունը պահանջել է բարենորոգումներն անցկացնել մինչև ռուսական զորքերի դուրսբերումը Արևմտյան Հայաստանից, իսկ անգլիական պատվիրակությունն աշխատել է այդ հարցը չպայմանավորել ռուսական զորքի ներկայությամբ։ Ի վերջո, վեհաժողովն ընդունել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի անգլերեն խմբագրության տարբերակը, որը, որպես 61-րդ հոդված, մտել է Բեռլինի պայմանագրի մեջ հետևյալ ձևակերպմամբ՝

Aquote1.png Բարձր դուռը պարտավորվում է առանց հետագա հապաղման իրագործել հայաբնակ մարզերում տեղական կարիքներից հարուցված բարելավումներն ու բարենորոգումները և ապահովել հայերի անվտանգությունը չերքեզներից ու քրդերից։ Բարձր դուռը տերություններին պարբերաբար կհաղորդի այն միջոցների մասին, որոնք ինքը ձեռք է առել այդ նպատակի համար, իսկ տերությունները կհսկեն դրանց կիրառմանը։
— Բեռլինի պայմանագիր, 61-րդ հոդված
Aquote2.png

Այսինքն՝ հայերի դրության բարելավման հարցը վերցվում էր Ռուսաստանից (որն ավելի իրական էր) և տրվում եվրոպական 6 տերություններին (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ռուսաստան, Ավստրո-Հունգարիա, Իտալիա)։ Այդպես Արևմտյան Հայաստանի հարցը հայտնվեց մեծ պետությունների հակասությունների ոլորտում։

Բեռլինի վեհաժողովը շրջադարձային էր Հայկական հարցի պատմության մեջ և խթանել է հայ ազգային-ազատագրական շարժումը Թուրքիայում։ Եվրոպական դիվանագիտությունից հուսախաբ հայ հասարակական-քաղաքական շրջանակները որդեգրել են Արևմտյան Հայաստանը թուրքական լծից զինված պայքարով ազատագրելու գաղափարը։ Բեռլինի պայմանագրով՝ Թուրքիային են վերադարձվել Ալաշկերտի հովիտը և Բայազետը։ Բաթումը հայտարարվել է ազատ նավահանգիստ։ Ռուսաստանը դիվանագիտական պարտություն է կրել։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով Ռուսական կայսրությանն են միացվել Հայաստանի մի շարք շրջաններ, որոնցից 1878 թվականին կազմվել է Կարսի մարզը, որն իբրև առանձին վարչական միավոր մտել է Կովկասի փոխարքայության մեջ։

Հայ պատվիրակությունը Բեռլինից վերադարձավ հուսախաբ։ Մկրտիչ Խրիմյանն զգաց, որ աղերսաթղթերը և խնդրագրերը չեն կարող օգնել հայությանը, որ ժողովուրդը կարող է փրկվել միայն պայքարով։ Հայկական հարցը 61-րդ հոդվածով միջազգայնացվեց։ Մեծ տերություններն իրենց քաղաքականությունը դարձրին Թուրքիայից որևէ պահանջ ունենալու պարագայում բարձրացնել հայկական հարցը՝ 61-րդ հոդվածի իրագործումը, արևմտահայության համար բարենորոգումներ կատարելու խնդիրը։ Սուլթան Աբդուլ Համիդն զգաց այդ վտանգը և ծրագրեց հայկական հարցը վճռել յուրովի՝ զանգվածային կոտորածների միջոցով։ Այդ չարիքը կանխազգացին հայ իրատես գործիչները՝ Գրիգոր Օտյանը, նաև Գարեգին Սրվանձտյանը, որոնք քարոզում էին, որ հայության ազատության խնդիրը հայ ժողովրդի ձեռքին է. «Հայաստանի մեջն է բուն հայկական խնդիրը, իսկ մենք Պեռլինի մեջ կորոնենք զայն»[6]։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Լեո. Թուրքահայ հեղափոխության գաղափարախոսությունը, հ. Ա, Փարիզ, 1934, էջ 54
  2. Խ. Բադալյան. Հայաստանը ռուս-թուրքական պատերազմում (1877-1878), Երևան, 1959, էջ 17
  3. Գևորգ Հարությունյան, 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը և հայկական հարցը Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում
  4. Պատերազմի պատճառները
  5. Պատերազմի ընթացքը
  6. Հայկական հարցի առաջացումը
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png