Ռուս–թուրքական պատերազմ (1877–1878)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878), ավարտվել է եվրոպական տերությունների միջամտությամբ, Բեռլինի վեհաժողովով:

1877[խմբագրել]

1877 թվականի ապրիլին սկսված ռուս-թուրքական պատերազմը օսմանյան տիրապետության դեմ բալկանյան ժողովուրդների ազգագատագրական պայքարի և արևելյան հարցում միջազգային հակասությունների սրման հետևանք էր։ Ռազմական գործողությունները մղվել են Բալկանյան և Կովկասյան ռազմաճակատներում։ Կովկասյան ռազմաճակատում ռուսական բանակի (70 հազար) հիմնական հարվածող ուժը՝ 52-հազարանոց Կովկասյան կորպուսը, գեներալ Միքայել Լոռիս-Մելիքովի հրամանատարությամբ ապրիլի 12-ին անցել է հարձակման Ալեքսանդրապոլ-Կարս, Իգդիր-Բայազետ և Ախալցխա-Արդահան ուղղություններով։ Երևանյան զորամիավորումը գեներալ Արշակ Տեր-Ղուկասովի հրամանատարությամբ ապրիլին գրավել է Բայազետը և Ալաշկերտը։

Ռուսաստանը 1866 թվականին

1877 թվականի հունիսի 9-ին Դահարի բարձունքներում տեղի ունեցած ճակատամարտում գեներալ Գեյմանի զորամասի պարտության պատճառով Տեր-Ղուկասովը նահանջի հրաման է ստացել։ Թշնամին ավելի քան 10-հազարանոց զորքով պաշարել է Բայազետի բերդը։ Քաղաքի կայազորը, որի պետը կապիտան Ֆեոդոր Շտոկվիչն էր, անհավասար մարտերում սպառել է նյութական և ռազմական պաշարները։ Իրենց օրհասական դրության մասին պաշտպանները փորձել են տեղեկացնել Տեր-Ղուկասովին, բայց չի հաջողվել։ Հայ կամավորներից Սամսոն Տեր-Պողոսյանը (Րաֆֆու «Խենթը» վեպի հերոսի՝ Կարդանի նախատիպը) քրդ. տարազով ծպտյալ անցել է թշնամու օղակով և լուր հասցրել Տեր-Ղուկասովին։ Վերջինս հասել է Բայազետ և փրկել 23 օր պաշարվածներին։ Շտոկվիչն այդ մասին հետագայում նշել է. «Եթե պաշարումը երկարեր ևս 5-6 օր, սովից ու ծարավից կամ ամբողջ կայազորը գլխովին կկոտորվեր, կամ միջնաբերդը հօդս կցնդեր՝ ամրոց ներխուժած թուրքերի հետ»։ Այդ մասին Վալենտին Պիկուլը գրել է (1959-1960) «Բայազետ» պատմավեպում։ 1877 թվականի մայիսին ռուսական զորքերը գրոհով վերցրել են Արդահանը, հոկտեմբերին Ալաջայի բարձունքներում ջախջախել են թուրքական բանակի հրամանատար Ահմեդ Մուխտար փաշայի զորքերին, իսկ փաշան փախել է և հազիվ ազատվել գերի ընկնելուց։ Նոյեմբերի 6-ին ռուսները հայ կամավորների հետ, գեներալ Հովհաննես Լազարևի հրամանատարությամբ, գրավել են Կարսը, որը Կովկասյան կորպուսի ամենախոշոր հաղթանակն էր։

1878[խմբագրել]

1878 թվականի փետրվարին ռուսական զորքերը մտել են Կարին (Էրզրում)։ Բալկանյան ռազմաճակատում, երբ ռուսական զորքերը Կոստանդնուպոլիսը գրավելու իրական սպառնալիք են ստեղծել, Թուրքիան հաշտություն է խնդրել։ Պատերազմը մեծ վնաս է հասցրել Արևմտյան Հայաստանին, որտեղ թուրքական իշխանական զորքերին օգնել են պարենով, հանդերձանքով ու փոխադրամիջոցներով։ Հաշտության պայմանագիրը կնքվել է 1878 թվականի փետրվարի 19-ին Սան Ստեֆանոյում (Կոստանդնուպոլսի մոտ), որտեղ առաջին անգամ միջազգային դիվանագիտության մեջ արծարծվել է Հայկական հարցը։ Պայմանագրով՝ Բալկանյան երկրներն ստացել են անկախություն և ինքնավարություն։ Ռուսաստանին են անցել Բեսարաբիան, Կարսը, Արդահանը, Բաթումը, Բայազետը, Ալաշկերտը, Կարինը և Բասենը մնացել են Թուրքիային։ Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը դիմել է ռուսական պատվիրակությանը և խնդրել պայմանագրում համապատասխան կետ մտցնել՝ Ռուսաստանի հովանավորության ներքո Արևմտյան Հայաստանում ինքնավարություն ստեղծելու կամ գրավված շրջանները Ռուսաստանին միացնելու վերաբերյալ։ Չնայած թուրքական կողմի դիմադրությանը՝ ռուսական պատվիրակությանը հաջողվել է պայմանագրում մտցնել առանձին՝ 16-րդ հոդվածը, որտեղ ասված է. «Նկատի ունենալով այն, որ ռուսական զորքերի դուրսբերումը նրանց գրաված Հայաստանի՝ Թուրքիային վերադարձվելիք վայրերից կարող է այնտեղ առիթ տալ բախումների և բարդությունների, որոնք երկու պետությունների բարի հարաբերությունների վրա կունենան վնասակար ազդեցություն, Բարձր դուռը պարտավորվում է անհապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերի տեղական կարիքներից հարուցվող բարելավումներ ու բարենորոգություններ և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից ու չերքեզներից»։ Սակայն այդ հոդվածը չէր կարող գոհացնել հայերին, քանի որ այնտեղ խոսք անգամ չկար նրանց ակնկալած ինքնավարության մասին։ Այդուհանդերձ, 16-րդ հոդվածը պայմանագրի 25-րդ (նախատեսվում էր «Ասիական Թուրքիայից» ռուսական զորքերի դուրսբերման 6-ամսյա ժամկետ, երբ Բարձր դուռը կկատարեր 16-րդ հոդվածով ստանձնած պարտավորությունները) և 27-րդ (արգելում էր ռուսական բանակի հետ համագործակցած թուրքահպատակների, այսինքն՝ հայերի հալածանքը) հոդվածների հետ, ընդհանուր առմամբ, նպաստավոր էր հայերի համար։ Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրն էապես ուժեղացնում էր Ռուսաստանի դիրքերը Բալկաններում, ինչպես նաև Ասիայում՝ Բաթումի և հայկական նահանգների ազատագրմամբ։ Այդ պատճառով էլ պայմանագիրն անընդունելի էր եվրոպական տերությունների, հատկապես Ավստրո-Հունգարիայի և Անգլիայի (վերջինս Թուրքիայից ստացել էր Կիպրոսը) համար, որը և հանգեցրել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերանայմանը 1878 թվականի (հունիսի 13-հուլիսի 13) Բեռլինի վեհաժողովում։

Բեռլինի վեհաժողով[խմբագրել]

Բեռլինում Ռուսաստանը դիվանագիտորեն մեկուս ացվել է։ Մասնակից պետությունները (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա, Իտալիա) պաշտպանել են Թուրքիային՝ ընդդեմ Ռուսաստանի։ Ձգտելով եվրոպական տերությունների ուշադրությունը հրավիրել Հայկական հարցի և Օսմանյան կայսրությունում հայերի ծանր կացության վրա ու հասնել Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով նախատեսված բարենորոգումների իրականացմանը՝ Կոստանդնուպոլսի հայ քաղաքական շրջանակները Բեռլին են ուղարկել ազգային պատվիրակություն՝ հոգևորական, հասարակական գործիչ Մկրտիչ (Հայրիկ) Խրիմյանի ղեկավարությամբ (անդամակցել են Մինաս Չերազը, Խորեն Նարբեյը, Ստեփան Փափազյանը), որին, սակայն, թույլ չեն տվել մասնակցել վեհաժողովի աշխատանքներին։ Պատվիրակությունը վեհաժողովին ներկայացրել է Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության նախագիծն ու պետություններին հասցեագրված հուշագիր, որոնք նույնպես անուշադրության են մատնվել։ Բեռլինում Հայկական հարցի շուրջ բախվել են 2 տեսակետներ. ռուսական պատվիրակությունը պահանջել է բարենորոգումներն անցկացնել մինչև ռուսական զորքերի դուրսբերումը Արևմտյան Հայաստանից, իսկ անգլիական պատվիրակությունն աշխատել է այդ հարցը չպայմանավորել ռուսական զորքի ներկայությամբ։ Ի վերջո, վեհաժողովն ընդունել է Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի անգլերեն խմբագրության տարբերակը, որը, որպես 61-րդ հոդված, մտել է Բեռլինի պայմանագրի մեջ հետևյալ ձևակերպմամբ. «Բարձր դուռը պարտավորվում է առանց հետագա հապաղման իրագործել հայաբնակ մարզերում տեղական կարիքներից հարուցված բարելավումներն ու բարենորոգումները և ապահովել հայերի անվտանգությունը չերքեզներից ու քրդերից։ Բարձր դուռը տերություններին պարբերաբար կհաղորդի այն միջոցների մասին, որոնք ինքը ձեռք է առել այդ նպատակի համար, իսկ տերությունները կհսկեն դրանց կիրառմանը»։ Այսինքն՝ հայերի դրության բարելավման հարցը վերցվում էր Ռուսաստանից (որն ավելի իրական էր) և տրվում եվրոպական 6 տերություններին (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ռուսաստան, Ավստրո-Հունգարիա, Իտալիա)։ Այդպես Արևմտյան Հայաստանի հարցը հայտնվեց մեծ պետությունների հակասությունների ոլորտում։ Միաժամանակ, Բեռլինի վեհաժողովը շրջադարձային էր Հայկական հարցի պատմության մեջ և խթանել է հայ ազգային-ազատագրական շարժումը Թուրքիայում։ Եվրոպական դիվանագիտությունից հուսախաբ հայ հասարակական-քաղաքական շրջանակները որդեգրել են Արևմտյան Հայաստանը թուրքական լծից զինված պայքարով ազատագրելու գաղափարը։ Բեռլինի պայմանագրով՝ Թուրքիային են վերադարձվել Ալաշկերտի հովիտը և Բայազետը։ Բաթումը հայտարարվել է ազատ նավահանգիստ։ Ռուսաստանը դիվանագիտական պարտություն է կրել։ 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով Ռուսական կայսրությանն են միացվել Հայաստանի մի շարք շրջաններ, որոնցից 1878 թվականին կազմվել է Կարսի մարզը, որն իբրև առանձին վարչական միավոր մտել է Կովկասի փոխարքայության մեջ։

Տես նաև[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png