Հարավային Եվրոպա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հարավային Եվրոպան ըստ ՄԱԿ-ի (կանաչ գույնով)՝      Հյուսիսային Եվրոպա      Արևմտյան Եվրոպա      Արևելյան Եվրոպա      Հարավային Եվրոպա

Հարավային Եվրոպան ընդգրկում է Պիրենեյան, Ապենինյան, Բալկանյան թերակղզիների, նախկին Հարավսլավիայի կազմի մեջ մտնող և Միջերկրական ծովի կղզիների վրա գտնվող թվով 16 երկիր։ Միջերկրական ծովի ավազանում գտնվելը Հարավային Եվրոպայի աշխարհագրական դիրքի առավել կարևոր առանձնահատկություններից է։ Այստեղով են անցնում Եվրոպայից դեպի Ասիա, Աֆրիկա, Ավստրալիա, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկա տանող ծովային ուղիները։ Հարավային Եվրոպայի աշխարհագրական դիրքի կարևոր հատկանիշ է նաև այն, որ նա գտնվում է զարգացած Արևմտյան Եվրոպայի և նրա հետ բազմակողմանի կապերի մեջ գտնվող Հյուսիսային Աֆրիկայի միջև։

Քանի որ Հարավային Եվրոպան գտնվում է երկրակեղևի ալպյան ծալքավոր գոտու սահմաններում, այստեղ չեն ավարտվել լեռնակազմական պրոցեսները։ Դրա հետևանքով էլ հաճախակի են երկրաշարժերն ու հրաբխային ժայթքումները։ Առավել ակտիվ հրաբուխներն են Էտնան (Սիցիլիայում) և Վեզուվը (Ապենինյան թերակղզում)։

Դաշտավայրերը ընդարձակ չեն, տարածվում են ափամերձ շրջաններում և գետահովիտներում։ Առանձնանում են Անդալուզյան դաշտավայրը Իսպանիայում և Պադանի դաշտավայրը Իտալիայում։

Տարածաշրջանի ընդերքը հարուստ է անագի, վոլֆրամի, ուրանի, երկաթի, ծծմբի, քրոմիտների, տարբեր տեսակի շինանյութերի պաշարներով (հիմնականում Իսպանիայում)։ Թույլ է վառելիքաէներգետիկ բազան։ Եղածը գլխավորապես ջրաէներգետիկ ռեսուրսներն են՝ հիմնականում Իսպանիայում, Իտալիայում, Սլովենիայում, Մակեդոնիայում։

Հարավային Եվրոպան գտնվում է մերձարևադարձային կլիմայական գոտու սահմաններում։ Կլիմայական այսպիսի պայմանները հնարավորություն են տալիս բնակչությանը համարյա ամբողջ տարին զբաղվելու երկրագործությամբ և աճեցնելու տարբեր տեսակի մերձարևադարձային մշակաբույսեր։ Բացառիկ հարուստ են ռեկրեացիոն ռեսուրսները։ Դրանք Միջերկրական ծովի աղի և տաք ջրերն են, ավազոտ լողափերը, գեղատեսիլ լանդշաֆտները, հանքային ջրերը, առատ արևը։

Միջերկրական ավազանը, լինելով հնագույն քաղաքակրթության օջախներից, բավականին խիտ է բնակեցված եղել։ Հետևաբար բնության վրա մեծ է եղել մարդու ազդեցությունը։ Նախկին բնական լանդշաֆտները խիստ կրճատվել են՝ իրենց տեղը զիջելով մարդկային (կուլտուրական) լանդշաֆտներին։

Հարավային Եվրոպայի բոլոր երկրների, բացառությամբ Իսպանիայի, բնակչությունը միատարր ազգային կազմ ունի։ Այն իր ճնշող մեծամասնությամբ պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական լեզվախմբին, մասամբ սլավոնական, իսկ Մալթայի բնակչությունը՝ սեմական լեզվախմբին։ Հատուկ լեզվախումբ է հունարենը, որով խոսում է Հունաստանի ազգաբնակչությունը։

Ժողովրդագրական իրավիճակն բնորոշ է բնակչության թվաքանակի ավելացումը գլխավորապես բնական աճի միջոցով։ Ներգաղթն աննշան է։

Բնակչությունը խիստ անհավասարաչափ է տեղաբաշխված։ Այն խիտ է արդյունաբերական զարգացած շրջաններում, գետահովիտներում և ծովափնյա գոտում։ Թույլ են բնակեցված լեռնային շրջանները։

Ինչպես երևում է քարտեզից, Հարավային Եվրոպայի պետություններից տարածքով համեմատաբար խոշոր են Իսպանիան, Պորտուգալիան, Իտալիան և Հունաստանը։

Իսպանիան և Պորտուգալիան գտնվում են Եվրոպա աշխարհամասի ծայր հարավ-արևմուտքում՝ Պիրենեյան թերակղզու վրա։ Միջին դարերում նրանք եղել են աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ակտիվ կազմակերպիչներ ու մասնակիցներ, դարձել են աշխարհակալ ծովային տերություններ, ունեցել են ընդարձակ գաղութներ աշխարհի տարբեր մասերում։ Սակայն հետագայում, աստիճանաբար զրկվելով գաղութներից, կորցրել են իրենց նախկին շուքն ու նշանակությունը և վերածվել միջին հզորության պետությունների։

Հարավային Եվրոպային որոշ պետություններ առանձնահատուկ են նրանով, որ քաղաք-պետություններ են, չունեն գյուղական բնակավայրեր։ Դրանք են Սան Մարինոն, Անդորրան, Մոնակոն, Վատիկանը։ Ընդունված է դրանք կոչել նաև «գաճաճ պետություններ»։ Յուրաքանչյուրի բնակչության թիվը կազմում է 2-3 տասնյակ հազար, իսկ Վատիկանինը՝ մոտ հազար մարդ։

== == Հարավային Եվրոպայի բնական ռեկրեացիոն ռեսուրսները Հարավային Եվրոպայի երկրները գտնվում են Միջերկրական ծովի ափին՝ թերակզղիներում և կղզիներում։ Այն ներառում է 17 անկախ պետություն,որոնց մեջ են մտնում Իսպանիայի թագավորությունը, Ւտալիայի հանրապետությունը, բալկանյան երկրները, որնցից առավել խոշոր են Հունաստանը, Խորվաթիան և այլն, ունի մոտ 150 մլն. մարդ բնակչություն։ Տնտեսաաշխարհագրական տեսակետից ունի մի շարք առանձնահատկություններ՝ Այն գտնվում է Եվրոպայից Ասիա, Աֆրիկա և Ավստրալիա, իսկ Իսպանիան և Պորտուգալիան՝ նաև Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկա ձգվող գլխավոր ծովային ճանապարհների վրա։ Դեռևս հնագույն ժամանակներից այս երկրներում կյանքն սերտորեն կապված է եղել ծովի հետ։ Տարածաշրջանի երկրները գտնվում են Արևմտյան, Արևելյան Եվրոպայի և Հյուսիսային Աֆրիկայի արաբական երկրների միջև, որոնք բազմակողմանիորեն կապված են Եվրոպայի հետ։ հենց դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ այս տարածաշրջանից սկիզբ առավ Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունները, և այս երկրները հանդես եկան որպես հզոր գաղութատերեր։ Հարավային Եվրոպայի երկրները ունեն նաև հարմար քաղաքաաշխարհագրական դիրք, որն պայմանավորված է Միջերկրական ծովի մոտիկությամբ և Միջին Արևելքի երկրների մոտկությամբ։ Հարավային Եվրոպայի որոշ պետություններ առանձնահատուկ են նրանով, որ դրանք քաղաք- պետություններ են, չունեն գյուղական շրջաններ։ Դրանք հարուստ չեն բնական ռեսուրսներով և արդյունաբերությամբ, բայց բարձր կենսամակարդակ։ Դրանցից է օրինակ Սան Մարինոն, Մոնակոն, Վատիկանը, Անդորան։ Հարավային Եվրոպայի երկրերը աղքատ են անտառային ռեսուրսներով։ Անտառները հիմնականում տարածված են Ալպերում, Պիրենեյներում, Ստարա Պլանինայում, Դինարյան լեռներում։ Այս տարածաշրջանը հանդես է գալիս իր գեղատեսիլ լանդշաֆտով, հատկապես Իսպանիան, Իտալիան, Հունաստանը։ Հարավային Եվրոպայի երկրների հանգստի և զբոսաշրջության ռեսուրսները բացառիկ հարուստ են։ Դրանք աղի և տաք ծովերն են, հազարավոր կիլոմետրերով ձգվող ավազոտ լողափերը, բնական գեղատեսիլ լանդշաֆտները, հանքային ջրերը, ծովային և լեռնային բազմաթիվ առողջարանները, ալպինիզմի և դահուկային սպորտի տեղանքները։ Իտալիայում անտառներով և թփուտներով ծածկված է տարածքի միայն 1/5-ը, այն էլ հիմնականում Ալպերում։ Ծովային նավահանգիստներում կառուցված են ամենախոշոր և ժամանակակից պողպատաձուլական կոմբինատը, որն գտնվում է Տարանտոյում։ Այն ունի 10 մլն.տ. հզորություն։ Ինչ վերաբերում է օդային և ծովային ճանապարհներին, ապա այս առումով աչքի է ընկնում իսպանիան, որն գտնվում է աշխարհի կարևորագույն ծովային և օդային ճանապարհների խաչմերուկում։ Հատուկ նշանակություն ունի միջերկրածովյան դիրքը, որի շնորհիվ համեմատաբար մոտիկ է գտնվում Հյուսիսային Աֆրիկային և Միջին Արևելքի՝ տնտեսական նշանակություն ունեցող երկրներին, նաև մեծ դեր է կատարում Ջիբրալթարի նեղուցը, որն կապող օղակ է, հիմնական ծովային ելք դեպի բաց օվկիանոս։ դա նպաստում է մերձափնյա խոշոր արդյունաբերական համալիրների ձևավորմանը և զարգացմանը՝ ներմուծող հումքի, և հատկապես՝ նավթի բազայի վրա։ Տրանսպորտի առաջընթացի շնորհիվ թուլացել է Պիրենեյան լեռների նախկին դժվարամատչելի դերը արևմտաեվրոպական երկրների հետ ցամաքային կապերի տեսակետից։ Հարավային Իսպանիան ունի յուրահատուկ գեղատեսիլ լանդշաֆտներ։ Այստեղ աճեցնում են զանազան պտուղներ և ցիտրուսներ։ Տարածքի մեծ մասում ցամաքային կլիման և տեղումների սեզոնային բաշխումն անհրաժեշտ են դարձնում արհեստական ոռոգումը։ Վիթխարի և բազմատեսակ են ռեկրեացիոն ռեսուրսները՝ ավազոտ, աղի ջրով պերճաշուք լողափեր, արևափայլի երկար տևողություն, գեղատեսիլ լանդշաֆտներ և այլն։

== == Հարավային Եվրոպայի մարդածին ռեսուրսներ Մարդածին են կոչվում այն բոլոր ռեսուսրները, որնք ստեղծվել են մարդու կողմից։ Դրանց մեջ են մտնում պատմամշակութային հուշարձանները, ճարտարապետական և արվեստի կառույցները, հնությունները, պատկերասրահները, թանգարանները, տեսարժան վայրերը և այլն։ Հարավային Եվրոպայի երկրները դեռևս հին ժամանակներից մեծ կապ են հաստատել այլ երկրների և տարածաշրջանների հետ։ Այն հնուց ենթարկվել է մարդու ակտիվ ներգործունեությանը։ Մեծ վնաս են հասցնում անտառների հաճախակի հրդեհները, Միջերկրական ծովի աղտոտումը զանազան թափոններով։ Ամենուրեք գերակշռում են մարդածին լանդշաֆտները։ Հարավային Եվրոպայի երկրներից առավել խոշոր մարդածին ռեսուսրներով աչքի են ընկնում Հունաստանը, Իսպանիան, Իտալիան, Պորտուգալիան։ Դեռևս 12-րդ դարում միջերկրածովյան ծայր արևմտյան երկրում՝ Պորտուգալիայում, հիմնվում էին համալսարաններ։ Դրանցից առավել խոշորը Լիսաբոնի համալսարանն է՝1290թ. պահպանված։ Վերածննդի դարաշրջանում զարգացան քարտեզագրությունը, աստղագիտությունը, կատարելագործվեց նավագնացության տեխնիկան։ Պորտուգալիան վիթխարի ներդրում ունի աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների բնագավառում։ Իտալիան որպես քաղաքակրթության ակունքներին մոտ կանգնած երկիր, ունի մեծ մարդածին ռեսուսրներ, որոնք այդ երկրին համբավ են բերել։ Իտալայում դեռևս վաղ ժամանակներից զարգացել են կրթությունն ու գիտությունը։ Ներկայումս այստեղ են գտնվում ոչ միայն Իտալիայի, այլև աշխարհի հնագույն համալսարաններից մի քանիսը՝ Բոլոնիայի, Պարամայի՝ 11-րդ դար, Պադուայի, Նեապոլի ևայլն։ Իտալիայում յուրահատուկ են արվեստը և մշակույթը։ Այստեղից է սկիզբ առել օպերային արվեստը, և հենց դրանով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ այս երկրիրը որպես տեսարժան վայր ներկայացնում է նաև իր բազնաթիվ և հետաքրքիր օպերային թատրոնները։ Դրանցից առավել հայտնի են “Լա Սկալա” թատրոնը Միլանում, “Սան Կառլոն” Նեապոլում, “Ֆենիչեն” Վենետիկում։ Իտալիայում է հիմնվել աշխարհում առաջին բուսաբանական այգին՝ Վենետիկում, Սալեռնո, 14-րդ դար, այն համարվում է վերմիշելի, մակարոնի, մոտոռոլերի, դաշնամուրի, ակնոցի հայրենիքը։ Յուրահատուկ է նաև իտալական ճարտարապետությունը և կերպարվեստը։ Այստեղ դեռևս պահպանվել են Հռոմեական կայսրության ժամանակներից մնացած և հելլենական մշակույթին պատկանող կառույցներ։ Իտալական քաղաքներն աչքի են ընկնում բազմաթիվ պալատներով, կաթոլիկական տաճարներով և վանքերով։ Հնագույն կառույցներից են Կոլիզեումը և Պանթեոնը Հռոմում։ Վերջինս էլ ստացել է “Հավերժական քաղաք” անվանումը, որն պատահական չէ։ Այն իր մեջ կրում է հավերժության խորհրդանիշ, և ինճպես ասում են՝ “բոլոր ճանապարհները տանում են դեպի Հռոմ”։ Հռոմի արևմտյան մասում՝ յոթ բլուրներից մեկի վրա է գտնվում Վատիկանի կրոնապետությունը, որն կաթոլիկական եկեղեցու կենտրոնն է և Հռոմի պապի նստավայրը։ Այստեղ ճարտարապետական հուշարձաններից աչքի են ընկնում հեթանոսական քրմերի գուշակությունների վայր Մոնտե Վատիկանոն, և համանուն հրապարակում գտնվող Սուրբ Պետրոս եկեղեցին, մի շարք թանգարաններ ու պատկերասրահներ։ Վատիկանը տպագրում է աշխարհի տարբեր երկրներում ավելի քան 50 լեզուներով 1600 ամսագիր և թերթ։ Նրան է պատկանում աշխարհի ամենահզոր ռադիոկայաններից մեկը։ Կենտրոնական Իտալիայի խոշոր քաղաքներից է Ֆլորենցիան՝ Տոսկանիայի մայրաքաղաքը, որն հռչակված է ճարտարապետական կոթողներով, հուշարձաններով։ Ներդաշնակ համամասնություններով, դեկորի նրբագեղությամբ է օժտված Պիզա քաղաքի կաթողիկե համալիրը։ Պիզայի թեք աշտարակը, կամ ինչպես հաճախ անվանում են, “վայր ընկնող հրաշալիքը” ութհարկանի մարմարակերտ և սյունազարդ շինություն է։ այն դեպի իրեն է գրավում բազմաթիվ ճանապարհորդների։ Հյուսիսային Իտալիայի խոշորագույն քաղաքներից է Միլանը՝ “հովտի կենտրոնում գտնվող տեղ”։ Միլանն արվեստների քաղաք է, որտեղ գտնվում է Լա Սկալա օպերային թատրոնը։ Յուրահատուկ քաղաք է Վենետիկը՝ 118 կղզիների վրա, որոնք իրար են միացած բազմաթիվ կամուրջներով և իրարից բաժանվում են փողոց- ջրանցքներով։ Սուրբ Ղազար կղզում է գտնվում հայ Մխիթարյան միաբանության կենտրոնը՝ Մուրադ- Ռաֆայելյան վարժարանը։ Նշանավեր կամուրջներից մեկը Ռեալտոն է, որը հիշատակել է իր բանաստեղծություններից մեկու հայ բանաստեղծ Ավ. Իսահակյանը։ Վենետիկում է գտնվում “Ֆենիչե” օպերային թատրոնը։ Վատիկանի կենտրոնական մասում Պիացցա սան Մարկո հրապարակն է՝ Սան Մարկո հնգագմբեթ տաճարով։ Հրապարակին հարում է Պիացետան՝ Սան Մարկոյի հին գրադարանով և դոժերի պալատով։ Ամեն տարի Վենետիկում անց են կացվում միջազգային կինոփառատոններ, այստեղ է գտնվում ամենահին բուսաբանական այգին։ Վենետիկի ծովալճակն աղտոտող թափոնները, հաճախակի ջրհեղեղներն ու քաղաքի տարածքի աստիճանական իջեցումը քաղաքի ճարտարապետության աշխարհահռչակ հուշարձանները կործանումից փրկելու հիմնախնդիրներ են ստեղծում։ Հարավային Իտալիայի մշակութային կարևորագույն կենտրոնը Նեապոլն է, որն սփռված է Նեապոլիտանական ծոցի ափին։ Հարավային ավազոտ և արևոտ լողափներով, լազուր երկնակամարով, գեղատեսիլ լանդշաֆտներով և ծխացող Վեզուվի համայնապատկերը անկրկնելի է։ Եվ դրանով դեպի իրեն է ձգում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների։ Նեապոլում է գտնվում համաշխարհային համբավ ունեցող Սան Կառլո օպերային թատրոնը։ Հարավային Եվրոպայում յուրահատուկ մարդածին ռեսուրսներով աչքի է ընկնում Իսպանիան։ Այն համարվում է հարուստ մշակութային անցյալ ունեցող երկիր, որտեղ մինչ օրս պահպանվել են ճարտարապտեական հուշարձաններ, համալսարաններ, պատկերասրահներ, թանգարաններ և այլն։ Իսպանիան հայտնի է իր պատկերասրահներով, թանգարններով, տեսարժան վայրերով։ Աշխարհում խոշորագույններից մեկը Պրադոյի գեղանկարչության և քանդակագործության ազգային թանգարանն է Մադրիդում, որտեղ պահպանվում են Վերածննդի դարաշրջանի արվեստի գլուխգործոցները։ Հայտնի է Ազգային հնագիտական թանգարանը Մադրիդում։ Տեսարժան վայրերից հայտնի է Էսկորիալ պալատը Մադրիդում, զինապահեստը Տոլեդոյում, ծովային թանգարանը և տաճարը Բարսլոնում, Լա- Կորունում “Հերկուլեսի աշտարակը”, 12- 13-րդ դարերի կեղեցիներ, միջնադարյան տաճարներ Սարագոսայում, մավրիտանական կառույցներ Գրանադայում, թագավորական պալատը և տաճարը Սևիլիայում։