Հարավային Ամերիկա

Հարավային Ամերիկան աշխարհի քարտեզին

Հարավային Ամերիկա (իսպ.` América del Sur, Sudamérica, Suramérica, պորտ.` América do Sul, անգլ.` South America, ֆր.` Amérique du Sud), աշխարհի 6 մայրցամաքներից մեկն է։ Մեծությամբ չորրորդ մայրցամաքն է` 17.8 մլն կմ²։

• Տարածքը՝ ներառյալ կղզիները՝ 17.854 հզ. կմ2
• Կղզիների տարածքը՝ 150 հզ. կմ2
• Միջին բարձրությունը՝ 590 մ
• Ամենաբարձր կետը՝ Ակոնկագուա լեռնագագաթ՝ 6.960 մ
• Ամենացածր կետը՝ Վալդես թերակղզի՝ –40 մ
• Հյուսիսային ծայրակետը՝ Գալինաս հրվանդան՝ հս. լայն. 12օ28՜
• Հարավային ծայրակետը՝ Ֆրոուերդ հրվանդան՝ հվ. լայն. 53օ56՜
• Արևմտյան ծայրակետը՝ Պարինյաս հրվանդան՝ արմ. երկ. 81օ20՜
• Արևելյան ծայրակետը՝ Կաբու Բրանկու հրվանդան՝ արմ. երկ. 34օ46՜
• Ամենաերկար գետը՝ Ամազոն՝ 6.437 կմ
• Ամենամեծ լիճը՝ Մարակաիբո՝ 13,3 հզ. կմ2
• Ամենամեծ կղզին՝ Հրո Երկիր՝ 47.992 կմ2
• Ամենամեծ անապատը՝ Ատակամա՝ 181,3 հզ. կմ2
• Պետությունների թիվը՝ 12
• Ամենամեծ պետությունը՝ Բրազիլիա՝ 8.514,9 հզ. կմ2
• Ամենափոքր պետությունը՝ Սուրինամ՝ 163,8 հզ. կմ2
• Ամենախոշոր քաղաքը՝ Սան Պաուլո՝ 17 մլն
• Բնակչության ընդհանուր թիվը՝ 350 մլն

Աշխարհագրական դիրք

Հարավային Ամերիկան ընկած է արևմտյան կիսագնդում, իսկ հասարակածը անցնում է նրա հյուսիսային մասով։

Ծայրակետերն են. հարավում` Ֆրոուերդ (Մագելանի նեղուցում, հվ. լ. 53° 54’, իսկ ամենահարավային` Հոռնն է Հրո երկիր կղզում, հվ. լ. 55° 59’), հյուսիսում` Գալինաս (հս. լ. 12° 28’), արևելքում` Կաբու-Բրանկա (արմ. երկ. 34° 47’), արևմուտքում` Պարինյաս (արմ. երկ. 81° 20’) հրվանդանները։

Մայրցամաքի առավելագույն լայնությունը 5000 կմ. է, իսկ երկարությունը` 7000 կմ.։

Ափագիծ

Հարավային Ամերիկայի ափերը արևելքից և հյուսիսից ողողում են Ատլանտյան, իսկ արևմուտքից` Խաղաղ օվկիանոսների ջրերը։ Հյուսիսում Կարիբյան ծովն է, արևելքում` Լա-Պլատայի ծոցը, հարավում` Մագելանի նեղուցը, որը մայրցամաքը բաժանում է Հրո երկիր արշիպելագից: Սրանից հարավ Դրեյկի լայն նեղուցն է, որով մայրցամաքը բաժանվում է Անտարկտիդայից։

Մայրցամաքի ափագիծը քիչ է կտրատված։ Հարավ-արևելքում գտնվում է Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան), արևմուտքում` Խուան-Ֆերնանդեսի, իսկ հյուսիս-արևմուտքում` Գալապագոսյան կղզիները: Հյուսիսում կան փոքր թերակղզիներ (Պարագուանա) և ծոցեր (Վենեսուելայի, Դարենի)։

Ծովային հոսանքներ

Հարավային Ամերիկայի հյուսիսով անցնում է Գվիանական, իսկ Բրազիլիայի ափերով դեպի հարավ` Բրազիլիական տաք հոսանքները: Խաղաղօվկիանոսյան ափով դեպի հյուսիս է տարածվում Պերուական, իսկ դեպի հարավ-արևելք` Ֆոլկլենդյան սառը հոսանքները։

Մակերևույթ

Հարավային Ամերիկան տիեզերքից

Մայրցամաքի մակերևույթն ունի պարզ կառուցվածք։ Նրա հիմքում ընկած է Հարավ-Ամերիկյան պլատֆորմը, որի հիմքի իջած տեղամասերը լցվելով ծովային ու գետային նստվածքներով` վերածվել են կուտակումային դաշտավայրերի։ Այդպես են ձևաորվել Ամազոնի (ավելի քան 5 մլն. կմ²), Օրինոկոյի և Լա-Պլատայի դաշտավայրերը։

Պլատֆորմի հիմքի վեր բարձրացած տեղամասերում ձևաորվել են սարահարթեր, որոնցից են Բրազիլիական ու Գվինեական սարահարթերը, որոնք համարվում են հին, քայքայված լեռների մնացորդները։

Հարավ-Ամերիկյան պլատֆորմը արևմուտքից եզրավորված է Անդերի երիտասարդ ծալքավոր լեռներով, որոնք համարվում են Կորդիլիերների հարավային շարունակությունը։ Անդերը ձգվում է մինչև 5000 - 6000 մ. երկարությամբ։ Ամենաբարձր գագաթը Ակոնկագուա լեռն է (6960 մ.), իսկ ամենացածր կետը գտնվում է Վալդես թերակղզում (Արգենտինա, -40 մ.)։ Անդերում լեռնակազմական պրոցեսները չեն ավարտվել, որի ապացույցն են ուժեղ երկրաշարժերը և գործող հրաբուխները (Չիմբորասո, Քոթոպախի)։

Ջրագրություն

     Հիմնական հոդված ՝ Հարավային Ամերիկայի ներքին ջրեր

Կլիմա

     Հիմնական հոդված ՝ Հարավային Ամերիկայի կլիման ձևավորող գործոններ

Քաղաքական բաժանում

Հարավային Ամերիկայի քաղաքական պատմություն 1700-1975 թվականներին

Երկրներ և տարածքներ	Տարածք (կմ²)	Բնակչություն (2008 հուլիսի 1)	Բնակչության խտություն (կմ²)
Արգենտինա	2 766 890	40 677 348	14,3
Բոլիվիա	1 098 580	8 857 870	8,1
Բրազիլիա	8 514 877	191 908 598	22,0
Վենեսուելա	912 050	26 414 815	27,8
Գայանա	214 970	770 794	3,6
Կոլումբիա	1 138 910	45 013 674	37,7
Պարագվայ	406 750	6 347 884	15,6
Պերու	1 285 220	27 925 628	21,7
Սուրինամ	163 270	438 144	2,7
Ուրուգվայ	176 220	3 477 778	19,4
Ֆոլկլենդյան կղզիներ (վիճարկելի Արգենտինայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև)	12 173	2 967	0,24
Ֆրանսիական Գվիանա (Ֆրանսիա)	91 000	209 000	2,1
Չիլի	756 950	16 454 143	21,1
Էկվադոր	283 560	13 927 650	47,1
Հարավային Ջորջիա և Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ	3 093	20	0
Ընդհանուր	17 824 513	382 426 293	21,5

Տես նաև

• Հյուսիսային Ամերիկա

Մեդիաֆայլեր այստեղ՝ Հարավային Ամերիկա