Հարավային Ամերիկա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հարավային Ամերիկան աշխարհի քարտեզին

Հարավային Ամերիկա (իսպաներեն՝ América del Sur, Sudamérica, Suramérica, պորտուգալերեն՝ América do Sul, անգլերեն՝ South America, ֆրանսերեն՝ Amérique du Sud), աշխարհի 6 մայրցամաքներից մեկն է։ Մեծությամբ չորրորդ մայրցամաքն է՝ 17.8 մլն կմ²։

  • Տարածքը՝ ներառյալ կղզիները՝ 17.854 հզ. կմ2
  • Կղզիների տարածքը՝ 150 հզ. կմ2
  • Միջին բարձրությունը՝ 590 մ
  • Ամենաբարձր կետը՝ Ակոնկագուա լեռնագագաթ՝ 6.960 մ
  • Ամենացածր կետը՝ Վալդես թերակղզի՝ –40 մ
  • Հյուսիսային ծայրակետը՝ Գալինաս հրվանդան՝ հս. լայն. 12օ28՜
  • Հարավային ծայրակետը՝ Ֆրոուերդ հրվանդան՝ հվ. լայն. 53օ56՜
  • Արևմտյան ծայրակետը՝ Պարինյաս հրվանդան՝ արմ. երկ. 81օ20՜
  • Արևելյան ծայրակետը՝ Կաբու Բրանկու հրվանդան՝ արմ. երկ. 34օ46՜
  • Ամենաերկար գետը՝ Ամազոն՝ 6.437 կմ
  • Ամենամեծ լիճը՝ Մարակաիբո՝ 13,3 հզ. կմ2
  • Ամենամեծ կղզին՝ Հրո Երկիր՝ 47.992 կմ2
  • Ամենամեծ անապատը՝ Ատակամա՝ 181,3 հզ. կմ2
  • Պետությունների թիվը՝ 12
  • Ամենամեծ պետությունը՝ Բրազիլիա՝ 8.514,9 հզ. կմ2
  • Ամենափոքր պետությունը՝ Սուրինամ՝ 163,8 հզ. կմ2
  • Ամենախոշոր քաղաքը՝ Սան Պաուլո՝ 17 մլն
  • Բնակչության ընդհանուր թիվը՝ 350 մլն

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Հարավային Ամերիկան ընկած է արևմտյան կիսագնդում, իսկ հասարակածն անցնում է նրա հյուսիսային մասով։

Ծայրակետերն են. հարավում՝ Ֆրոուերդ (Մագելանի նեղուցում, հվ. լ. 53° 54’, իսկ ամենահարավային՝ Հոռնն է Հրո երկիր կղզում, հարավային լայնություն 55° 59’), հյուսիսում՝ Գալինաս (հս. լ. 12° 28’), արևելքում՝ Կաբու-Բրանկու (արմ. երկ. 34° 47’), արևմուտքում՝ Պարինյաս (արմ. երկ. 81° 20’) հրվանդանները։

Մայրցամաքի առավելագույն լայնությունը 5000 կմ է, իսկ երկարությունը՝ 7000 կմ։

Ափագիծ[խմբագրել]

Հարավային Ամերիկայի ափերը արևելքից և հյուսիսից ողողում են Ատլանտյան, իսկ արևմուտքից՝ Խաղաղ օվկիանոսների ջրերը։ Հյուսիսում Կարիբյան ծովն է, արևելքում՝ Լա-Պլատայի ծոցը, հարավում՝ Մագելանի նեղուցը, որը մայրցամաքը բաժանում է Հրո Երկիր կղզուց։ Սրանից հարավ Դրեյկի լայն նեղուցն է, որով մայրցամաքը բաժանվում է Անտարկտիդայից։

Մայրցամաքի ափագիծը քիչ է կտրատված։ Հարավ-արևելքում գտնվում է Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան), արևմուտքում՝ Խուան-Ֆերնանդեսի, իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ Գալապագոսյան կղզիները։ Հյուսիսում կան փոքր թերակղզիներ (Պարագուանա) և ծոցեր (Վենեսուելայի, Դարենի)։

Ծովային հոսանքներ[խմբագրել]

Հարավային Ամերիկայի հյուսիսով անցնում է Գվիանական, իսկ Բրազիլիայի ափերով դեպի հարավ՝ Բրազիլիական տաք հոսանքները։ Խաղաղօվկիանոսյան ափով դեպի հյուսիս է տարածվում Պերուական, իսկ դեպի հարավ-արևելք՝ Ֆոլկլենդյան սառը հոսանքները։

Մակերևույթ[խմբագրել]

Հարավային Ամերիկան տիեզերքից

Մայրցամաքի մակերևույթն ունի պարզ կառուցվածք։ Նրա հիմքում ընկած է Հարավ-Ամերիկյան պլատֆորմը, որի հիմքի իջած տեղամասերը լցվելով ծովային ու գետային նստվածքներով՝ վերածվել են կուտակումային դաշտավայրերի։ Այդպես են ձևաորվել Ամազոնի (ավելի քան 5 մլն. կմ²), Օրինոկոյի և Լա-Պլատայի դաշտավայրերը։

Պլատֆորմի հիմքի վեր բարձրացած տեղամասերում ձևաորվել են սարահարթեր, որոնցից են Բրազիլիական ու Գվինեական սարահարթերը, որոնք համարվում են հին, քայքայված լեռների մնացորդները։

Հարավամերիկյան պլատֆորմը արևմուտքից եզրավորված է Անդերի երիտասարդ ծալքավոր լեռներով, որոնք համարվում են Կորդիլերների հարավային շարունակությունը։ Անդերը ձգվում է մինչև 5000 - 6000 մ. երկարությամբ։ Ամենաբարձր գագաթը Ակոնկագուա լեռն է (6960 մ.), իսկ ամենացածր կետը գտնվում է Վալդես թերակղզում (Արգենտինա, -40 մ.)։ Անդերում լեռնակազմական պրոցեսները չեն ավարտվել, որի ապացույցն են ուժեղ երկրաշարժերը և գործող հրաբուխները (Չիմբորասո, Քոթոպախի)։

Ջրագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հարավային Ամերիկայի ներքին ջրեր

Հարավային Ամերիկայում ջրագրական ցանցը զարգացած է։ Կլիմայական պայմանները և ռելիեֆը նպաստում են մեծ և ջրառատ գետերի առաջացմանը։ Ծայր-արևմուտքով ձգվող Անդեր լեռնաշղթան ջրբաժան է հանդիսանում Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսների ավազանների միջև։ Այդ պատճառով դեպի Ատլանտյան օվկիանոս հոսող գետերը երկար ու ջրառատ են, իսկ դեպի Խաղաղ օվկիանոս հոսողները՝ կարճ ու սակավաջուր։

Բացառությամբ ծայր հարավում հոսող գետերից, որոց մեջ կան ձնասառցադաշտային սնման, մնացած գետերը հիմնականում ունեն անձրևային սնում։ Հասարակածային գոտում գետերը ջրառատ են ամբողջ տարվա ընթացքում, իսկ այն գետերը, որոնք հոսում են մերձհասարակածային գոտիներում՝ հորդանում են ամռանը, ծանծաղանում՝ ձմռանը։

Կլիմա[խմբագրել]

Հարավային Ամերիկան հիշեցնում է եռանկյունի, որի ընդհարձակ հիմքը ուղված է դեպի հյուսիս, իսկ գագաթը՝ հարավ։ Տարածքի մեծ մասը ընկած է տաք գոտում, իսկ ծայր հարավը՝ բարեխառն։ Տարածքի մեծ մասում արեգակնային գումարային ճառագայթման մեծությունը կազմում է 140 - 160 կկալ/սմ², չհաշված ծայր հարավը, որտեղ այն կազմում է 80 - 120 կկալ/սմ²։

Քաղաքական բաժանում[խմբագրել]

Հարավային Ամերիկայի քաղաքական պատմություն 1700-1975 թվականներին
Երկրներ և տարածքներ Տարածք (կմ²) Բնակչություն
(2008 հուլիսի 1)
Բնակչության խտություն
(կմ²)
Արգենտինա Արգենտինա 2 766 890 40 677 348 14,3
Բոլիվիա Բոլիվիա 1 098 580 8 857 870 8,1
Բրազիլիա Բրազիլիա 8 514 877 191 908 598 22,0
Վենեսուելա Վենեսուելա 912 050 26 414 815 27,8
Գայանա Գայանա 214 970 770 794 3,6
Կոլումբիա Կոլումբիա 1 138 910 45 013 674 37,7
Պարագվայ Պարագվայ 406 750 6 347 884 15,6
Պերու Պերու 1 285 220 27 925 628 21,7
Սուրինամ Սուրինամ 163 270 438 144 2,7
Ուրուգվայ Ուրուգվայ 176 220 3 477 778 19,4
Ֆոլկլենդյան կղզիներ Ֆոլկլենդյան կղզիներ (վիճարկելի Արգենտինայի և Մեծ Բրիտանիայի միջև) 12 173 2 967 0,24
Ֆրանսիական Գվիանա Ֆրանսիական Գվիանա (Ֆրանսիա) 91 000 209 000 2,1
Չիլի Չիլի 756 950 16 454 143 21,1
Էկվադոր Էկվադոր 283 560 13 927 650 47,1
Հարավային Ջորջիա և Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ Հարավային Ջորջիա և Հարավային Սանդվիչյան կղզիներ 3 093 20 0
Ընդհանուր 17 824 513 382 426 293 21,5

Տես նաև[խմբագրել]