Հարավային Ամերիկա
Հարավային Ամերիկա (իսպ.` América del Sur, Sudamérica, Suramérica, պորտ.` América do Sul, անգլ.` South America, ֆր.` Amérique du Sud), աշխարհի 6 մայրցամաքներից մեկն է։ Մեծությամբ չորրորդ մայրցամաքն է` 17.8 մլն կմ²։
- Տարածքը՝ ներառյալ կղզիները՝ 17.854 հզ. կմ2
- Կղզիների տարածքը՝ 150 հզ. կմ2
- Միջին բարձրությունը՝ 590 մ
- Ամենաբարձր կետը՝ Ակոնկագուա լեռնագագաթ՝ 6.960 մ
- Ամենացածր կետը՝ Վալդես թերակղզի՝ –40 մ
- Հյուսիսային ծայրակետը՝ Գալինաս հրվանդան՝ հս. լայն. 12օ28՜
- Հարավային ծայրակետը՝ Ֆրոուերդ հրվանդան՝ հվ. լայն. 53օ56՜
- Արևմտյան ծայրակետը՝ Պարինյաս հրվանդան՝ արմ. երկ. 81օ20՜
- Արևելյան ծայրակետը՝ Կաբու Բրանկու հրվանդան՝ արմ. երկ. 34օ46՜
- Ամենաերկար գետը՝ Ամազոն՝ 6.437 կմ
- Ամենամեծ լիճը՝ Մարակաիբո՝ 13,3 հզ. կմ2
- Ամենամեծ կղզին՝ Հրո Երկիր՝ 47.992 կմ2
- Ամենամեծ անապատը՝ Ատակամա՝ 181,3 հզ. կմ2
- Պետությունների թիվը՝ 12
- Ամենամեծ պետությունը՝ Բրազիլիա՝ 8.514,9 հզ. կմ2
- Ամենափոքր պետությունը՝ Սուրինամ՝ 163,8 հզ. կմ2
- Ամենախոշոր քաղաքը՝ Սան Պաուլո՝ 17 մլն
- Բնակչության ընդհանուր թիվը՝ 350 մլն
Բովանդակություն |
Աշխարհագրական դիրք [խմբագրել]
Հարավային Ամերիկան ընկած է արևմտյան կիսագնդում, իսկ հասարակածը անցնում է նրա հյուսիսային մասով։
Ծայրակետերն են. հարավում` Ֆրոուերդ (Մագելանի նեղուցում, հվ. լ. 53° 54’, իսկ ամենահարավային` Հոռնն է Հրո երկիր կղզում, հվ. լ. 55° 59’), հյուսիսում` Գալինաս (հս. լ. 12° 28’), արևելքում` Կաբու-Բրանկա (արմ. երկ. 34° 47’), արևմուտքում` Պարինյաս (արմ. երկ. 81° 20’) հրվանդանները։
Մայրցամաքի առավելագույն լայնությունը 5000 կմ. է, իսկ երկարությունը` 7000 կմ.։
Ափագիծ [խմբագրել]
Հարավային Ամերիկայի ափերը արևելքից և հյուսիսից ողողում են Ատլանտյան, իսկ արևմուտքից` Խաղաղ օվկիանոսների ջրերը։ Հյուսիսում Կարիբյան ծովն է, արևելքում` Լա-Պլատայի ծոցը, հարավում` Մագելանի նեղուցը, որը մայրցամաքը բաժանում է Հրո երկիր արշիպելագից: Սրանից հարավ Դրեյկի լայն նեղուցն է, որով մայրցամաքը բաժանվում է Անտարկտիդայից։
Մայրցամաքի ափագիծը քիչ է կտրատված։ Հարավ-արևելքում գտնվում է Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան), արևմուտքում` Խուան-Ֆերնանդեսի, իսկ հյուսիս-արևմուտքում` Գալապագոսյան կղզիները: Հյուսիսում կան փոքր թերակղզիներ (Պարագուանա) և ծոցեր (Վենեսուելայի, Դարենի)։
Ծովային հոսանքներ [խմբագրել]
Հարավային Ամերիկայի հյուսիսով անցնում է Գվիանական, իսկ Բրազիլիայի ափերով դեպի հարավ` Բրազիլիական տաք հոսանքները: Խաղաղօվկիանոսյան ափով դեպի հյուսիս է տարածվում Պերուական, իսկ դեպի հարավ-արևելք` Ֆոլկլենդյան սառը հոսանքները։
Մակերևույթ [խմբագրել]
Մայրցամաքի մակերևույթն ունի պարզ կառուցվածք։ Նրա հիմքում ընկած է Հարավ-Ամերիկյան պլատֆորմը, որի հիմքի իջած տեղամասերը լցվելով ծովային ու գետային նստվածքներով` վերածվել են կուտակումային դաշտավայրերի։ Այդպես են ձևաորվել Ամազոնի (ավելի քան 5 մլն. կմ²), Օրինոկոյի և Լա-Պլատայի դաշտավայրերը։
Պլատֆորմի հիմքի վեր բարձրացած տեղամասերում ձևաորվել են սարահարթեր, որոնցից են Բրազիլիական ու Գվինեական սարահարթերը, որոնք համարվում են հին, քայքայված լեռների մնացորդները։
Հարավ-Ամերիկյան պլատֆորմը արևմուտքից եզրավորված է Անդերի երիտասարդ ծալքավոր լեռներով, որոնք համարվում են Կորդիլիերների հարավային շարունակությունը։ Անդերը ձգվում է մինչև 5000 - 6000 մ. երկարությամբ։ Ամենաբարձր գագաթը Ակոնկագուա լեռն է (6960 մ.), իսկ ամենացածր կետը գտնվում է Վալդես թերակղզում (Արգենտինա, -40 մ.)։ Անդերում լեռնակազմական պրոցեսները չեն ավարտվել, որի ապացույցն են ուժեղ երկրաշարժերը և գործող հրաբուխները (Չիմբորասո, Քոթոպախի)։
Ջրագրություն [խմբագրել]
Կլիմա [խմբագրել]
Քաղաքական բաժանում [խմբագրել]
| Երկրներ և տարածքներ | Տարածք (կմ²) | Բնակչություն (2008 հուլիսի 1) |
Բնակչության խտություն (կմ²) |
|---|---|---|---|
| 2 766 890 | 40 677 348 | 14,3 | |
| 1 098 580 | 8 857 870 | 8,1 | |
| 8 514 877 | 191 908 598 | 22,0 | |
| 912 050 | 26 414 815 | 27,8 | |
| 214 970 | 770 794 | 3,6 | |
| 1 138 910 | 45 013 674 | 37,7 | |
| 406 750 | 6 347 884 | 15,6 | |
| 1 285 220 | 27 925 628 | 21,7 | |
| 163 270 | 438 144 | 2,7 | |
| 176 220 | 3 477 778 | 19,4 | |
| 12 173 | 2 967 | 0,24 | |
| 91 000 | 209 000 | 2,1 | |
| 756 950 | 16 454 143 | 21,1 | |
| 283 560 | 13 927 650 | 47,1 | |
| 3 093 | 20 | 0 | |
| Ընդհանուր | 17 824 513 | 382 426 293 | 21,5 |
Տես նաև [խմբագրել]
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||
|---|---|---|
| Անկախ պետություններ | ||
| Կախյալ տարածքներ | ||