Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալբերտո Կանտինոյի` 1502 թվականին ձեռք բերած քարտեզը: Կազմվել է Կոլումբոսի, Պեդրո Կաբրալի, Վասկո դա Գամայի և Կորտե-Ռեալ եղբայրների ճանապարհորդությունների հիմքով

Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջան (Աշխարհագրական հետազոտությունների (hայտնագործությունների) ժամանակաշրջան, Մեծ նավարկությունների ժամանակաշրջան), 15-17-րդ դարերում եվրոպացիների աշխարհով շրջագայությունների ժամանակը, երբ նրանք կապ հաստատեցին Աֆրիկայի, Ամերիկայի, Ասիայի, Օվկիանիայի հետ, քարտեզավորեցին հետազոտված աշխարհը: Հաճախ պորտուգալացիների և իսպանացիների ճանապարհորդությունները` Հնդկաստանին հասնելու, ոսկի, արծաթ, համեմունքներ գտնելու համար, նույնացնում են այդ շրջանի հետ:

Ինչպես Վերածննդի, այդպես էլ Հայտնագործությունների դարաշրջանը կապող օղակ է Միջին և Նոր դարերի միջև: Արևմտյան և Արևելյան կիսագնդերի միջև տեղի ունեցավ մշակույթների, կենդանական ու բուսական փոխանակություն: Եվրոպական էքսպանսիան հանգեցրեց գաղութային տերությունների առաջացման, տարբեր քաղաքակրթությունների հանդիպման ու ճանաչման:

Ընդհանուր պատկեր[խմբագրել]

Պորտուգալացիներn Աֆրիկայի արևմտյան ափերով ծրագրված սկսում են նավարկել 1418 թվականից Արքայազն Հենրիխի հովանավորությամբ: Հիմնական հայտնագործությունները հայտնվում են 1488 թվականից հետո, երբ այդ տարի Բարդուղիմեոս Դիաշը հասնում է Հնդկական օվկիանոս: Դեպի Ասիա տանող ծովային ճանապարհներ գտնելու մրցակցության մեջ Իսպանիայի միապետերը հովանավորում են Քրիստափոր Կոլումբոսին, ով իր առաջին ուղևորությունը կատարում է 1492 թվականին: Նրա գաղափարը միշտ դեպի արևմուտք նավարկելն էր. այդպես նա հասնում է Հյուսիսային Ամերիկայի ափերին, իսկ նոր տարածքները ճանաչվում են որպես Նոր աշխարհ: 1494 թվականին, հետագա քաղաքական առճակատումից խուսափելու համար Իսպանիայի և Պորտուգալիայի միջև կնքվում է Տորդեսիլայի պայմանագիրը, որով աշխարհը բաժանում էին հետազոտությունների երկու շրջանի, իսկ հայտնաբերվող տարածքները յուրաքանչյուրն իրեն կցելու իրավունք էր ունենում:

1498 թվականին Հնդկաստան է հասնում Վասկո դա Գաման: Ավելի հեռուն գնալով` պորտուգալացիները 1513 թվականին հասնում են Չինաստանի ափերին: 1522 թվականին շուրջերկրյա ճանապարհորդություն է կատարում Ֆերնան Մագելանը` ամբողջացնելով արևմուտքի ու արևելքի նավարկությունները: Այդ ժամանակներում իսպանացի կոնկիստադորները հետազոտում են Ամերիկա աշխարհամասն ու Հարավ-խաղաղօվկիանոսյան կղզիները:

1495 թվականից սկսած ֆրանսիացիները, անգլիացիները, ավելի ուշ նաև հոլանդացիները միանում են Հայտնագործությունների շրջանի մրցավազքին: Այդպիսով 1606 թվականին հայտնաբերվում է Ավստրալիան, 1642 թվականին` Նոր Զելանդիան, 1778 թվականին` Հավային: Սիբիրի հետախուզմամբ տարված էին ռուսները 1580-1640-ական թվականները:

Նախադրյալներ (1241—1438)[խմբագրել]

Մետաքսի և համեմունքների ճանապարհները, որոնք 1453 թվականին շրջափակվել էին Օսմանյան կայսրության կողմից, որն էլ առևտրային նոր ծովային ճանապարհների փնտրման պատճառ դարձավ։

Միջնադարում եվրոպացիների` Բյուզանդական կայսրությունից սահմաններից այն կողմ գտնվող Ասիայի մասին պատկերացումները հիմնված էին առանձին լուրերով, որոնք հաճախ վերածված էին լեգենդների, որ գալիս էին Ալեքսանդր Մակեդոնացու ու նրա հաջորդների նվաճողական արշավանքների ժամանակներից: Տեղեկությունների աղբյուր էին ծառայում նաև եվրոպացի վաճառականները, որ խաչակիրների ժամանակներից սկսած առևտուր էին կատարում եվրոպացիների ու մահմեդական ժողովուրդների մեջ: 1154 թվականին արաբ աշխարհագրագետ Ալ-Ինդրիսին, ով աշխատում էր Սիցիլիայի արքա Ռոջեր II-ի արքունիքում, գրեց այդ ժամանակ հայտնի աշխարհի քարտեզի` մեկնաբանությունը` Ռոջերի գիրքը,[1][2] սակայն Աֆրիկան մասամբ էր հայտնի քրիստոնյա, ինչպես նաև արաբ ծովագնացներին, իսկ երկրագնդի հարավային մասը մնում էր չուսումնասիրված: Չնայած այն հանգամանքին, որ Եվրոպայում պատմում էին Սահարայից այն կողմ գտնվող հսկա տերությունների մասին, եվրոպացիների գործնական գիտելիքները սահմանափակվում էին սոսկ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքներով: Իսկ արաբների` հյուսիսային Աֆրիկան գրավելուց հետո վերջինիս ցամաքային ուսումնասիրությունը դարձավ անհնար: Աֆրիկայի` Ատլանտյան օվկիանոսի ափամերձ տարածքների մասին տեղեկությունները լիարժեք չէին, իսկ դրանց աղբյուրները գլխավորապես հին հունական ու հռոմեական քարտեզներն էին, որ հիմնված էին կարթագենացիների գիտելիքների, ինչպես նաև` հռոմեացիների կողմից Մավրիտանիայի գրավման ժամանակ ձեռք բերված տեղեկությունների վրա: Կարմիր ծովի մասին եվրոպացիներին հայտնի էր շատ քիչ, և միայն ծովամերձ պետությունների, հատկապես Վենետիկի առևտրականների շնորհիվ էր պատկերացում կազմվում ծովային ճանապարհների վերաբերյալ: [3]

15-րդ դարում Եվրոպայի քաղաքային բնակչության թիվը բավական աճեց, որ նպաստեց արհեստների ու առևտրի զարգացմանը: Մեծ թափ ստացավ միջազգային առևտուրը: Խաչակրաց արշավանքների արդյունքում առևտրական կայում կապեր ձևավորվեցին Արևելքի երկրների հետ, որտեղից Եվրոպա էին բերում շքեղության պարագաներ ու համեմունքներ: Այդ ժամանակ ոսկու հայտնի հանքավայրերը գրեթե սպառվել էին, և եվրոպական ղեկավարները մետաղադրամներ ձուլելու համար ոսկու պակասություն ունեին: Բացի այդ` Միջերկրական ծովի ափերը գերբնակեցված էին այդ ժամանակի համար:

15-րդ դարում կատարված տպագրության գյուտը խթանեց տեխնիկական ու փիլիսոփայական գիտելիքների տարածումը, ավելի ու ավելի շատ էին օգտագործվում պարզ մեխանիզմներն ու էներգիայի նոր աղբյուրները: Տարածում գտան Արիստոտելի ու Էրատոսֆենի հայացքներն այն մասին, թե Հնդկաստան կարելի է հասնել` նավարկելով արևմուտք:

Գնդացիրների ու հրաձգային զենքերի ի հայտ գալը թույլ տվեց զգալիորեն անվտանգ դարձնել հեռավոր ճանապարհորդությունները: 15-րդ դարում ստեղծվեց առագաստանավի նոր տիպ` կարավելա: Այս նավերը շատ հարմար էին ծովային երկարատև նավարկությունների համար. դրանք ոչ մեծ չափերի էին, ունեին ոչ մեծ անձնակազմ, բայց տարողունակ էին: Բացի այդ` արագ էին մանևրում, ինչը հարմար էր անծանոթ ափերն ուսումնասիրելու համար:

Նոր ձեռքբերումներ կային նաև քարտեզագրության բնագավառում: Քարտեզները դարձան ավելի ճշգրիտ, դրանցում նշվում էին լայնությունները, ափերի գծերը, նավահանգիստների տեղադրությունը (այդպիսի քարտեզներն ստացան պորտուլան անվանումը): Նավարկությունների ժամանակ օգտագործվում էր կողմնացույց, որի որակը նշանակալիորեն կատարելագործվեց մինչ 16-րդ դարը:

Օսմանների կողմից Բալկանների ու Փոքր Ասիայի (ներկայում` Թուրքիա) գրավումից հետո եվրոպացինների համար դժվարացավ նախկին առևտրական ճանապարհներով (ցամաքային ու ծովային) երթևեկելը: Սակայն Արևելքի հետ առևտուրը մեծ եկամուտ էր բերում (700—800% շահույթ), այդ պատճառով էլ ավելի էր մեծանում դեպի Հնդկաստան ու Չինաստան տանող ծովային նոր ճանապարհ (արևելյան ու արևմտյան) գտնելու անհրաժեշտությունը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Houben, 2002, pp. 102—104.
  2. Harley & Woodward, 1992, pp. 156—161.
  3. Abu-Lughod, 1991, p. 121.