Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալբերտո Կանտինոյի՝ 1502 թվականին ձեռք բերած քարտեզը: Կազմվել է Կոլումբոսի, Պեդրո Կաբրալի, Վասկո դա Գամայի և Կորտե-Ռեալ եղբայրների ճանապարհորդությունների հիմքով

Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջան (Աշխարհագրական հետազոտությունների (hայտնագործությունների) ժամանակաշրջան, Մեծ նավարկությունների ժամանակաշրջան), 15-17-րդ դարերում եվրոպացիների աշխարհով շրջագայությունների ժամանակը, երբ նրանք կապ հաստատեցին Աֆրիկայի, Ամերիկայի, Ասիայի, Օվկիանիայի հետ, քարտեզավորեցին հետազոտված աշխարհը։ Հաճախ պորտուգալացիների և իսպանացիների ճանապարհորդությունները՝ Հնդկաստանին հասնելու, ոսկի, արծաթ, համեմունքներ գտնելու համար, նույնացնում են այդ շրջանի հետ։

Ինչպես Վերածննդի, այդպես էլ Հայտնագործությունների դարաշրջանը կապող օղակ է Միջին և Նոր դարերի միջև։ Արևմտյան և Արևելյան կիսագնդերի միջև տեղի ունեցավ մշակույթների, կենդանական ու բուսական փոխանակություն։ Եվրոպական էքսպանսիան հանգեցրեց գաղութային տերությունների առաջացման, տարբեր քաղաքակրթությունների հանդիպման ու ճանաչման։

Ընդհանուր պատկեր[խմբագրել]

Պորտուգալացիներn Աֆրիկայի արևմտյան ափերով ծրագրված սկսում են նավարկել 1418 թվականից Արքայազն Հենրիխի հովանավորությամբ։ Հիմնական հայտնագործությունները հայտնվում են 1488 թվականից հետո, երբ այդ տարի Բարդուղիմեոս Դիաշը հասնում է Հնդկական օվկիանոս։ Դեպի Ասիա տանող ծովային ճանապարհներ գտնելու մրցակցության մեջ Իսպանիայի միապետերը հովանավորում են Քրիստափոր Կոլումբոսին, ով իր առաջին ուղևորությունը կատարում է 1492 թվականին։ Նրա գաղափարը միշտ դեպի արևմուտք նավարկելն էր. այդպես նա հասնում է Հյուսիսային Ամերիկայի ափերին, իսկ նոր տարածքները ճանաչվում են որպես Նոր աշխարհ։ 1494 թվականին, հետագա քաղաքական առճակատումից խուսափելու համար Իսպանիայի և Պորտուգալիայի միջև կնքվում է Տորդեսիլայի պայմանագիրը, որով աշխարհը բաժանում էին հետազոտությունների երկու շրջանի, իսկ հայտնաբերվող տարածքները յուրաքանչյուրն իրեն կցելու իրավունք էր ունենում։

1498 թվականին Հնդկաստան է հասնում Վասկո դա Գաման։ Ավելի հեռուն գնալով՝ պորտուգալացիները 1513 թվականին հասնում են Չինաստանի ափերին։ 1522 թվականին շուրջերկրյա ճանապարհորդություն է կատարում Ֆերնան Մագելանը՝ ամբողջացնելով արևմուտքի ու արևելքի նավարկությունները։ Այդ ժամանակներում իսպանացի կոնկիստադորները հետազոտում են Ամերիկա աշխարհամասն ու Հարավ-խաղաղօվկիանոսյան կղզիները։

1495 թվականից սկսած ֆրանսիացիները, անգլիացիները, ավելի ուշ նաև հոլանդացիները միանում են Հայտնագործությունների շրջանի մրցավազքին։ Այդպիսով 1606 թվականին հայտնաբերվում է Ավստրալիան, 1642 թվականին՝ Նոր Զելանդիան, 1778 թվականին՝ Հավային։ Սիբիրի հետախուզմամբ տարված էին ռուսները 1580-1640-ական թվականները։

Նախադրյալներ (1241—1438)[խմբագրել]

Մետաքսի և համեմունքների ճանապարհները, որոնք 1453 թվականին շրջափակվել էին Օսմանյան կայսրության կողմից, որն էլ առևտրային նոր ծովային ճանապարհների փնտրման պատճառ դարձավ։

Միջնադարում եվրոպացիների՝ Բյուզանդական կայսրությունից սահմաններից այն կողմ գտնվող Ասիայի մասին պատկերացումները հիմնված էին առանձին լուրերով, որոնք հաճախ վերածված էին լեգենդների, որ գալիս էին Ալեքսանդր Մակեդոնացու ու նրա հաջորդների նվաճողական արշավանքների ժամանակներից։ Տեղեկությունների աղբյուր էին ծառայում նաև եվրոպացի վաճառականները, որ խաչակիրների ժամանակներից սկսած առևտուր էին կատարում եվրոպացիների ու իսլամադավան ժողովուրդների մեջ։ 1154 թվականին արաբ աշխարհագրագետ Ալ-Ինդրիսին, ով աշխատում էր Սիցիլիայի արքա Ռոջեր II-ի արքունիքում, գրեց այդ ժամանակ հայտնի աշխարհի քարտեզի՝ մեկնաբանությունը՝ Ռոջերի գիրքը,[1][2] սակայն Աֆրիկան մասամբ էր հայտնի քրիստոնյա, ինչպես նաև արաբ ծովագնացներին, իսկ երկրագնդի հարավային մասը մնում էր չուսումնասիրված։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Եվրոպայում պատմում էին Սահարայից այն կողմ գտնվող հսկա տերությունների մասին, եվրոպացիների գործնական գիտելիքները սահմանափակվում էին սոսկ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքներով։ Իսկ արաբների՝ հյուսիսային Աֆրիկան գրավելուց հետո վերջինիս ցամաքային ուսումնասիրությունը դարձավ անհնար։ Աֆրիկայի՝ Ատլանտյան օվկիանոսի ափամերձ տարածքների մասին տեղեկությունները լիարժեք չէին, իսկ դրանց աղբյուրները գլխավորապես հին հունական ու հռոմեական քարտեզներն էին, որ հիմնված էին կարթագենացիների գիտելիքների, ինչպես նաև՝ հռոմեացիների կողմից Մավրիտանիայի գրավման ժամանակ ձեռք բերված տեղեկությունների վրա։ Կարմիր ծովի մասին եվրոպացիներին հայտնի էր շատ քիչ, և միայն ծովամերձ պետությունների, հատկապես Վենետիկի առևտրականների շնորհիվ էր պատկերացում կազմվում ծովային ճանապարհների վերաբերյալ։ [3]

15-րդ դարում Եվրոպայի քաղաքային բնակչության թիվը բավական աճեց, որ նպաստեց արհեստների ու առևտրի զարգացմանը։ Մեծ թափ ստացավ միջազգային առևտուրը։ Խաչակրաց արշավանքների արդյունքում առևտրական կայում կապեր ձևավորվեցին Արևելքի երկրների հետ, որտեղից Եվրոպա էին բերում շքեղության պարագաներ ու համեմունքներ։ Այդ ժամանակ ոսկու հայտնի հանքավայրերը գրեթե սպառվել էին, և եվրոպական ղեկավարները մետաղադրամներ ձուլելու համար ոսկու պակասություն ունեին։ Բացի այդ՝ Միջերկրական ծովի ափերը գերբնակեցված էին այդ ժամանակի համար։

15-րդ դարում կատարված տպագրության գյուտը խթանեց տեխնիկական ու փիլիսոփայական գիտելիքների տարածումը, ավելի ու ավելի շատ էին օգտագործվում պարզ մեխանիզմներն ու էներգիայի նոր աղբյուրները։ Տարածում գտան Արիստոտելի ու Էրատոսֆենի հայացքներն այն մասին, թե Հնդկաստան կարելի է հասնել՝ նավարկելով արևմուտք։

Գնդացիրների ու հրաձգային զենքերի ի հայտ գալը թույլ տվեց զգալիորեն անվտանգ դարձնել հեռավոր ճանապարհորդությունները։ 15-րդ դարում ստեղծվեց առագաստանավի նոր տիպ՝ կարավելա։ Այս նավերը շատ հարմար էին ծովային երկարատև նավարկությունների համար. դրանք ոչ մեծ չափերի էին, ունեին ոչ մեծ անձնակազմ, բայց տարողունակ էին։ Բացի այդ՝ արագ էին մանևրում, ինչը հարմար էր անծանոթ ափերն ուսումնասիրելու համար։

Նոր ձեռքբերումներ կային նաև քարտեզագրության բնագավառում։ Քարտեզները դարձան ավելի ճշգրիտ, դրանցում նշվում էին լայնությունները, ափերի գծերը, նավահանգիստների տեղադրությունը (այդպիսի քարտեզներն ստացան պորտուլան անվանումը)։ Նավարկությունների ժամանակ օգտագործվում էր կողմնացույց, որի որակը նշանակալիորեն կատարելագործվեց մինչ 16-րդ դարը։

Օսմանների կողմից Բալկանների ու Փոքր Ասիայի (ներկայում՝ Թուրքիա) գրավումից հետո եվրոպացինների համար դժվարացավ նախկին առևտրական ճանապարհներով (ցամաքային ու ծովային) երթևեկելը։ Սակայն Արևելքի հետ առևտուրը մեծ եկամուտ էր բերում (700—800% շահույթ), այդ պատճառով էլ ավելի էր մեծանում դեպի Հնդկաստան ու Չինաստան տանող ծովային նոր ճանապարհ (արևելյան ու արևմտյան) գտնելու անհրաժեշտությունը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Houben, 2002, pp. 102—104.
  2. Harley & Woodward, 1992, pp. 156—161.
  3. Abu-Lughod, 1991, p. 121.