Վրաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
საქართველო
Սաքարթվելո

Վրաստանի դրոշ
Դրոշ

Վրաստանի զինանշան
Զինանշան

Georgia (orthographic projection with inset).svg

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու վրացերեն
Մայրաքաղաք Թբիլիսի
Պետական կարգ Կիսանախագահական հանրապետություն
Կրոն Ուղղափառ 84%,
Իսլամ 11%
Մակերես 69,700 կմ²
Ազգաբնակչություն. 4.371.535 (2002[1])
4.630.841 (2008[2]) (66,4/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Հիմն Թավիսուփլեբա (Ազատություն)
Կարգախոս Ուժը միասնության մեջն է
Արժույթ լարի (ლ) (GEL)
Ժամային գոտի UTC+4
Ազգային տոն մայիսի 26 (անկախության օր)
Վեբ | ISO | Հեռ. .ge | GEO | 995
ՄԱԿ-ի քարտեզ

Վրաստանը (վրացերեն՝ საქართველო, [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ] Սաքա՛րթվելո) երկիր է Անդրկովկասում, Սև ծովի արևելյան ափին։ Վրաստանը և աշխարհի բոլոր պետությունները բացի Ռուսաստանից և մի քանի այլ պետություններից, մի շարք տարածքներ համարում են օկուպացված և Վրաստանի կազմի մեջ մտնող։ Դրանք են՝ Աբխազիան և Հարավային Օսիան, որոնք Ռուսաստանի և մի շարք այլ պետությունների կողմից ճանաչված են որպես անկախ պետություններ (տես Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի միջազգային ճանաչում)։ Վրացական իշխանությունների կողմից վերահսկվող տարածքը արևմուտքում սահմանակից է Աբխազիային, իսկ հյուսիսում՝ Հարավային Օսիային։ Ինչպես նաև հյուսիսում սահմանակցում է Ռուսաստանին, հարավում՝ Թուրքիային և Հայաստանին, հարավ-արևելքում՝ Ադրբեջանին։ Վրաստանը միջերկրամասային երկիր է, հիմնականում գտնվում է Ասիայում, մասամբ Եվրոպայում։ 1999 թ. ապրիլի 27-ից Եվրախորհրդի անդամ է։

Խոշոր քաղաքներն են Քութայիսը, Ռուսթավին, Բաթումը, Սուխումը։ Մայրաքաղաքն է Թբիլիսին։

Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վրաստանի պատմություն

Տարածաշրջանի և ժամանակակից պետության անվանում է Հարավային Կովկասում, Սև ծովի ափին, Մեծ Կովկասյան լեռնաշղթայի հարավային լանջին։ Վրաստանի հիմնական և բնիկ բնակչությունն են կազմում վրացիները (այլ կերպ՝ քարթվելները), եվրոպոիդ ռասայի ժողովուրդ։ Վրաստանի պատմությունն անխզելիորեն կապված է վրաց ժողովրդի հետ[3]։

Ընդգրկում է երկար ժամանակաշրջան, սկսած Աբևիլյան մշակույթից։ Կովկասի այլ շրջանների հետ, Վրաստանում գտել են մարդկային քաղաքակրթության հնագույն հուշարձաններ և երկիրը, որոշ մասնագետների կողմից, համարվում է մետաղագործության ծագման օջախներից մեկը։ Վրաստանի պատմությունում վրաց ցեղերի առաջին միությունը, իսկ հետագայում առաջին պետությունն է Դիաոհան, որը հիշատակվում է մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակից վերջերից[3]։

Վրաստանի ոսկեդարն է համարվում (վրաց.՝ საქართველოს ოქროს ხანა) 11-րդ դարի սկզբից մինչև 13-րդ դարի սկիզբը զբաղեցնող ժամանակաշրջանը։ Ծաղկման գագաթնակետն էր Թամար թագուհու (1184-1210) ղեկավարության ժամանակը։ Նրա թագավորության ժամանակ Շոթա Ռուսթավելին գրել է վրաց գրականության մարգարիտ «Ընձենավոր» պոեմը[4]։ Ոսկեդարից հետո Վրաստանը երկար ժամանակ եղել է մոնղոլական, պարսկական և թուրքական տիրապետության տակ՝ միայն ժամանակ առ ժամանակ անկախանալով։ Ներխուժումների արդյունքում միացյալ Վրացական թագավորությունը քայքայվել է և առաջացել են Քարթլիի, Կախեթիի և Իմերեթիի թագավորությունները, ինչպես նաև Սամցխե-Սաաթաբագո իշխանությունը։ Ֆեոդալների հզորության աճի պատճառով Իմերեթի թագավորությունը կորցրել է վերահսկողությունը Մեգրելիայի և Գուրիայի իշխանությունների ու Աբխազիայի նկատմամբ [5]։

Վրաստանի աստիճանաբար վերականգնումը սկսվեց Քարթլիի և Կախեթիի թագավորությունների միավորումից հետո։ 1783 թվականին Ռուսաստանի և Արևելյան Վրաստանի միջև կնքվեց Գեորգիևյան դաշնագիրը։ 1801-1864 թթ. վրացական թագավորություններն ու իշխանությունները ընդհանուր առմամբ մտան Ռուսական կայսրության կազմի մեջ, որտեղ մնացին մինչև 1918 թ., երբ առաջացավ վրացական առաջին դեմոկրատական պետությունը՝ Վրաստանի Դեմոկրատականա Հանրապետությունը։ 1921 թ. փետրվարի 25-ին Կարմիր բանակի ներխուժումից հետո Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը դադարեց գոյություն ունենալ և մտավ ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ։ Առաջացավ Վրացական ԽՍՀ-ն։ 1991 թ. մարտին Վրաստանի Գերագույն Խորհուրդն ընդունեց անկախության հռչակագիրը, իսկ 1992 թվականի հուլիսի 31-ին Վրաստանի Հանրապետությունը դարձավ Միացյալ Ազգերի կազմակերպության լիիրավ անդամ[5][6]։

Պետական խորհդանիշեր[խմբագրել]

Դրոշ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վրաստանի դրոշ

Ներկայիս դրոշը ընդունվել է 2004 թվականին, համաձայն «Դրոշի մասին օրենքով»։ Բացի այդ էլ «Դրոշի մասին օրենքի» երկրորդ էջում գրվում է, թե ինչ սխեմայով է կազմվել դրոշը։ Երկարությունը հարաբերվում է լայնության, այնպես ինչպես 3։2։

Օրհներգ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թավիսուփլեբա

Վրաստանի Հանրապետության պետական օրհներգի բառերը վերցված են Զաքարիա Պալիաշվիլու (1871 - 1933) երկու օպերաներից՝ «Դաիսի» և «Աբեսալոմ և Էթերի»։ Խոսքերի հեղինակը ժամանակակից վրաց բանաստեղծ Դավիթ Մեգրլաձեն է, ով օգտագործել է մեջբերումներ վրաց դասական բանաստեղծներ Ակակի Ծերեթելու, Վաժա Փշավելու, Գրիգոլա Օրբելիանիի և Գալակտիոն Տաբիձեի բանաստեղծություններից։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Վրացիները աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից են։ Երկրի բնակչությունը բազմազգ է։ Բնակչության մեծամասնությունը՝ 59%-ը, վրացիներ են։ Հայերը կազմում են Վրաստանի բնակչության 9%-ը՝ հիմնականում բնակվելով Թբիլիսիում (այն եղել է արևելահայության մշակույթի կենտրոնը), Ջավախքում և Աբխազիայում։ Շատերը ուծացել (ասիմիլացվել են) Կախեթում։ Վրաստանում բնակվում են նաև ռուսներ, ադրբեջանցիներ, աբխազներ, աջարներ, հույներ, օսեր, քրդեր և այլ ազգեր։ Վրացիները պատկանում են իբերա–կովկասյան լեզվաընտանիքի քարթվելական լեզվախմբին։ Հավատացյալները հիմնականում ուղղափառ քրիստոնյաններ են, մասամբ՝ մահմեդականներ(Աջարիա)։ Կան նաև կաթոլիկության հետևորդներ։ Բնակչության բնական աճը ցածր է՝ տարեկան 0.4%, միջին խտությունը բարձր չէ՝ 67 մարդ /կմ²։ Թույ; են բնակեցված Կոլխիդայի ճահճապատ դաշտավայրը և բարձր լեռնային գոտին։ Խտաբնակ են զարգացած երկրագործության շրջանները և ծովափնյա նեղ շերտը։ Ուրբանիզացման մակարդակով աշխարհում միջին տեղ է գրավում։ Քազաքներում բնակվում են բնակչության 58%–ը։

Զբախվածություն[խմբագրել]

Վրաստանն ունի աշխատանքային ռեսուրսների ավելցուկ։ Գործազրկությունը մեծ տոկոս է կազմում հաստկապես հայաբնակ Ջավախքում։

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Վրաստանը ինդուստրալ-ագրարային երկիր է։ Այն ունի զարգացման միջին մակարդակ։ Տնտեսությունը բազմաճյուղ է։ Դրա գլխավոր նախադրյալը բնակլիմայական պայմանների և ռեսուրսների բազմազանությունն է։ Արդյունաբերական արտադրանքի արժեքն զգալիորեն գերազանցում է գյուղատնտեսականին։ Զարգացած են նաև առևտուրն ու սպասարկման ոլորտը։ ԽՍՀՄ կազմում Վրաստանը հայտնի էր սև մետաղների, մեքենաների, քիմիական նյութերի, շինանյութի և մերձարևադարձային գյուղատնտեսության մթերքներ արտադրող երկիր։ Մեծ է երկրի տնտեսության կախվածությունը արտաքին առևտրից։ Վրաստանի համար տնտեսական զարգացման հզոր գործոն է Սև ծովը։ Վրաստանում նաև զարգացած է առողջարանային տնտեսությունը- Սև ծովի ափի, Բորժոմ, Ծղալտուբո և այլ լեռնային տարածքներում։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վրաստանի վարչական բաժանում


Մխարե (վրացերեն՝ მხარე), Վրաստանի վարչական բաժանման միավոր։ Թարգմանվում է որպես «տարածք»։ Ըստ Վրաստանի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլու, 1994 մինչև 1996 թվականները Վրաստանը ժամանակավորապես բաժանված է ռեգիոնների մինչև սեպարատիստական հակամարտությունները Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում չլուծվեն։

Թբիլիսի

Տարածքային պետը «պետության կոմիսարն» է (სახელმწიფო რწმუნებული, սախելմծիփո ռծմունեբուլի), ոչ պաշտոնապես «գուբերնատոր», որին նշանակում է հանրապետության նախագահը։

Գույություն ունի 9 մխարե, փակագծերում կենտրոնն է՝

Վրաստանի քաղաքները ըստ բնակչության

Թբիլիսի
Թբիլիսի
Քութայիս
Քութայիս
Բաթում
Բաթում

Քաղաք Երկրամաս Բնակչություն Քաղաք Երկրամաս Բնակչություն

Ռուսթավի
Ռուսթավի
Զուգդիդի
Զուգդիդի
Գորի
Գորի

1 Թբիլիսի Թբիլիսի 1,270,800 10 Խաշուր Շիդա Քարթլի 28.560
2 Քութայիս Իմերեթ 186,300 11 Սենակ Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի 28,082
3 Բաթում Աջարիա 121,806 12 Զեստաֆոն Իմերեթ 24.200
4 Ռուսթավի Քվեմո Քարթլի 116,384 13 Թելավ Կախեթ 21.800
5 Զուգդիդ Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի 75,550 14 Մառնեուլ Քվեմո Քարթլի 20.100
6 Գորի Շիդա Քարթլի 49,500 15 Օզուրգեթ Գուրիա 18.700
7 Փոթի Սամեգրելո-Զեմո Սվանեթի 47,150 16 Քոբուլեթ Աջարիա 18.600
8 Սուխում Աբխազիա 43,700 17 Ախալցխա Սամցխե-Ջավախք 18.500
9 Սամտրեդիա Իմերեթ 29,700 18 Ծղալտուբո Իմերեթ 16.800


Տրանսպորտը[խմբագրել]

Վրաստանում կարևոր նշանակություն ունի երկաթուղային տրանսպորտը։ ԽՍՀՄ տարիներին երկաթուղիների երկարությունը 881 կմ-ից (1920) հասել է 1470 կմ (1985Հայրենական մեծ պատերազմի (1941 - 1945) տարիներին Սև ծովի ափի երկայնքով կառուցվել է Ցխակայա - Սուխում-Տուապսե երկաթուղին։ Բաքու-Բաթում հիմնական երկաթուղին ունի ճյուղավորումներ՝ Թբիլիսի - Թելավ, Գորի-Ցխինվալի, Խաշուրի-Վալե, Զեստաֆոն-ճիաթուրա, Սամտրեդիա-Փոթի, Օչամչիրա-Տղվարչելի, Ռիոն - Քութայիս-Տղիբուլի են։ Երկաթուղիներն ամբողշապես էլեկտրիֆիկացված են։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 22,3 հազար կմ է, որից 19,1 հզ․ կմ կոշտ ծածկով։ Առավել կարևորներն են Ռազմավարականը (Թբիլիսի-Օրջոնիկիձե), Սևծովյանը (Բաթում-Նովոռոսիսկ), Սամտրեդիա - Թբիլիսի - Բաքու մայրուղիները։ Խողովակ աշարային տրանսպորտը ներկայացված է Բաքու - Բաթում նավթամուղով, գազամուղներով՝ Ադրբեջանից և Հյուսիսային Կովկասից։ Տրանսպորտը զարգացած է ամենուր։ Ավտոմոբիլային և երկաթուղային տրանսպորտի շնորհիվ Վրաստանը կապվում է Հարավկովկասյան երկրների և Ռուսաստանի հետ։

Խոշոր նավահանգիստներ[խմբագրել]

Ծովային գլխավոր նավահանգիստներն են Բաթումը, Փոթին, Սուխումը։

Խոշոր օդանավակայններ[խմբագրել]

Երկրի գլխավոր օդանավակայաններն են Թբիլիսին, Քութաիսը, Սուխումը։

Արդյունաբերությունը[խմբագրել]

Բազմաճյուղ է ու հենվում է սեփական օգտակար հանածոմերի, աշխատանքային ռեսուրսների վրա և հարմար աշխարհագրական դիրքի վրա։ Վերջինիս մեջ առաջնային տեղը պատկանում է գյուղատնտեսական հումքի մշակման ճյուղերին։ Սննդի ու թեթև արդյունաբերությանը բաժին է ընկնում արդյունաբերական արտադրանքի 2/3-ը։

Սննդի արդյունաբերություն[խմբագրել]

Սննդի արդյունաբերության կարևոր արտադրատեսակներից են թեյը, գինին և պտղաբանջարեղային պահածոները, հանքային ջրերը, որոնց զգալի մասը արտահանվում է։ Թեյի արտադրության հիմնական շրջանը Արևմտյան Վրաստանն է։ Գինեգործությունը զարգացած է Կախեթում և Ռիոնի գետի հովտում։ Պահածոների արդյունաբերությունը տեղաբաշխված է ամենուր։

Թեթև արդյունաբերություն[խմբագրել]

Թեթև արդյունաբերության խոշորագույն ձեռնարկությունները՝ բամբակյա, բրդյա, մետաքսյա գործվածքների, կոշիկի, տեղաբաշխված են Թբիլիսի, Գորի, Քութայիս քաղաքներում։

Մեքենաշինություն[խմբագրել]

Մեքենաշինության ճյուղերից հատկապես զարգացած է տրանսպորտի մեքենաշինությունը։ Թբիլիսիում թողարկվում են էլեկտրաքարշեր, ուղղաթիռներ, Քութայիսում՝ բեռնատար ավտոմեքենաներ, Փոթիում ու Բաթումում՝ նավեր։ Առաջատար ճյուղեր են նաև հաստոցաշինությունն ու գյուղատնտեսական մեքենաշինությունը։ Ավտոմոբիլաշինության ու տրակտորաշինության կենտրոն է Քութաիսը, նավաշինական՝ Բաթումն ու Փոթին։ Մեքենաշինությանը մետաղով ապահովելու նպատակով Ռուսթավիում գործում էր մինչև 2000 թ. սև մետաղաձուլական կոմբինատ, որն աշխատում է սեփական ածխի ու մանգանի, ինչպես նաև Ադրբեջանի Դաշքեսանի հանքավայրից ներկրվող երկաթի հանքաքարի հիմքի վրա։

Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերություն[խմբագրել]

Վառելիքաէներգետիկական արդյունաբերությունը հենվում է սեփական քարածխի, նավթի ու գետերի ջրաէներգետիկական պաշարների վրա։ Խոշոր ՋրԷԿ-ն է Ինգուրիինն է։ Արդյունաբերության խոցելի տեղն այն է, որ ցածր է վառելիքաէներգետիկ ապահովվածությունը․ անհրաժեշտ նավթի և բնական գազի հիմնական մասը ստիպված է լինում ներմուծել։ Տեղական մանգանի, ներմուծվող երկաթի և քարածխի բազայի վրա աշխատում է Ռուսթավիի լրիվ ցիկլի մետալուրգիական կոմբինատը։

Քիմիական արդյունաբերություն[խմբագրել]

Քիմիական արդյունաբերությունը զարգացած է Ռուսթավիում, որտեղ սև մետաղաձուլական կոմբինատներից ստացված արտադրական թափոններից արտադրում են ազոտային պարարտանյութեր։ Արտադրվում է արհեստական մանրաթել, ներկեր, կենցաղային քիմիական իրեր։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսական արտադրանքի գերակշիռ մասն ապահովում է հողագործությունը, որի զարգացման կարևոր նախադրյալներն են մերձարևադարձային կլիման ու բերրի հողերը։ Դրա շնորհիվ այստեղ աճում են մերձարևադարձային մշակաբույսեր։

Թեյի մշակում[խմբագրել]

Թեյը Վրաստանի արևմտյան մասում մշակում են XIX դարի վերջից։ Այն դարձել է երկրի կարևորագույն մշակաբույսը։ Թեյի մշակման արագ աճը պայմանավորված է նախկին ԽՍՀՄ-ի ներքին շուկայի մեծ պահանջարկով։

Մրգերի մշակում[խմբագրել]

Արևմտյան Վրաստանում մշակում են ցիտրուսային պտուղներ (առավելապես՝ մանդարին)։ Պտղատու այգեգործությունը տարածված է հանրապետության մեծ մասում։ Խաղողագործությունը զարգացած է ծովի մակարդակից 300-600 մ բարձրությունների վրա։ Արևելյան մասում մշակում են խնձոր ու տանձ։ Շատ են դափնու և տունգի տնկարկները։ Տունգը օգտագործում են մետաղները ժանգոտվելուց պաշտպանելու համար իսկ փայտը փտումից։

Հացահատիկներ[խմբագրել]

Հացահատիկային բույսերից Վրաստանի արևմտյան՝ խոնավ մասում գերակշռում է եգիպտացորենը, իսկ արևելյան՝ չորային մասում՝ ցորենն ու գարին։

Կարտոֆիլի մշակում[խմբագրել]

Պալարապտղային բույսերից մշակում են կարտոֆիլ, սակայն դրա համախառն բերքը լրիվ չի բավարարում երկրի բնակչության պահանջարկը։ Կարտոֆիլի մշակության գլխավոր շրջանը Ջավախքն է։

Անաասնապահություն[խմբագրել]

Անասնապահությունը համեմատապար թույլ է զարգացած։ Խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ զբաղվում են ամենուր։ Արևմտյան մասում գերակշում են խոզաբուծությունն ու թռչնաբուծությունը, արևելյանում՝ ոչխարաբուծությունը։

Առևտրային գործնկերներ[խմբագրել]

Վրաստանի առևտրական հիմնական գործընկերներն են Թուրքիան, Ռուսաստանը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ուկրաինան։

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. 2002 թ. փետրվարի մարդահամարի տվյալներ
  2. 2008 թ. հուլիսի 1-ի CIA Factbook-ի պաշտոնական հաշվարկում
  3. 3,0 3,1 Դեվիդ Մ. Լենգ // "Վրացիների ընդհանուր բնութագիրը և ծագումը" // Վրացիները (The Georgians) // {{}}, 2008. — ISBN 978-5-9524-3813-2.
  4. Encyclopaedia Britannica
  5. 5,0 5,1 Դեվիդ Մ. Լենգ // "Նախաբան" // Վրացիները (The Georgians) {{}}. — ISBN 978-5-9524-3813-2.
  6. ՄԱԿ-ի պաշտոնական կայք

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]