Բաքու

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բաքու
Bakı
Զինանշան
Զինանշան
Baku Montage 1.jpg
40°21′00″ հս. լ. 49°50′00″ ավ. ե. / 40.35° հս. լ. 49.833333° աե. ե.
Երկիր Ադրբեջան Ադրբեջան
Ներքին բաժանում 11 շրջան
Քաղաքապետ Հաջիբալա Աբութալիբով
Այլ անվանումներ Բագու
Մակերես 2 130 կմ²
ԲԾՄ 12 մ
Խոսվող լեզուներ ադրբեջաներեն
Բնակչություն 2 045 815[1] մարդ (2011)
Խտություն 900 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ ադրբեջանցիներ, ռուսներ, հրեաներ, հայեր
Կրոնական կազմ իսլամ, քրիստոնեություն, հուդայականություն
Տեղաբնականուն բաքվեցի
Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +994 12
Փոստային ինդեքս AZ1000
Ավտոմոբիլային կոդ 10 AZ 90 AZ
Պաշտոնական կայք www.bakucity.az
##Բաքու (Ադրբեջան)
Red pog.png

Բաքու[2] (ադրբ.՝ Bakı), Ադրբեջանի մայրաքաղաքը։ Գտնվում է Ապշերոնյան թերակղզու հարավային մասում։ Ծովային նավահանգիստ է և երկաթուղային հանգույց:

Բնական պաշարներ[խմբագրել]

Բաքվի ընդերքը հարուստ է նավթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նավթի և գազի արդյունահանումը, նավթաքիմիական, քիմիական, շինանյութերի, թեթև և սննդի արդյունաբերությունները, մեքենաշինությունը (նավթասարքավորումների արտադրություն, սարքաշինություն, էլեկտրոնիկա և ռադիոտեխնիկա, նավանորոգում և այլն):

Կրթություն[խմբագրել]

Բաքվում գործում են Ադրբեջանի գիտությունների ակադեմիան, 11 բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ (այդ թվում՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտեն (1967 թվականից), շուրջ 30 թանգարան՝ արվեստի, գորգերի, ժողովրդական կիրառական արվեստի և այլն:

Պատմություն[խմբագրել]

Բաքուն 1540 թվականին գրավել է Սեֆյան Պարսկաստանը, 1580-ական թվականներին՝ Օսմանյան կայսրությունը: 1747 թվականին Բաքուն դարձել է Բաքվի խանության կենտրոնը: Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813 թվականներին) ժամանակ՝ 1806 թվականին, Բաքուն միացվել է Ռուսաստանին: Խորհրդային իշխանության տարիներին՝ Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության, 1991 թվականից Ադրբեջանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է: Բաքվի պատմական մասից պահպանվել են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրվանշահերի պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովյան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կույսի աշտարակը, 13-րդ դար) և այլն:

Մշակույթը[խմբագրել]

Բաքուն անցյալում եղել է նաև հայ մշակույթի կենտրոն: 500 թվականին Արցախի հայոց Վաչագան Բարեպաշտ թագավորը քաղաքում կառուցել է հայկական առաջին եկեղեցին: 19-րդ դարում Բաքվի բնակչության մեկ քառորդը հայ էր, որոնք էլ ակտիվորեն մասնակցել են քաղաքի տնտեսական, հասարակական և մշակութային կյանքին: Բաքվի նավթահանքերի զգալի մասը պատկանում էր հայ նավթարդյունաբերողներին Ալեքսանդր Մանթաշյան, Ստեփան Լիանոզով, Պավել (Պողոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոև և ուրիշներ, ովքեր ունեին նավթի սեփական փոխադրամիջոցներ (այդ թվում՝ ծովային): Հայերը նշանակալի դեր են խաղացել նաև ձկնարդյունաբերության, ծխախոտագործության, գինեգործության բնագավառներում: Բաքվի առաջին բանկերի հիմնադիրները նույնպես հայեր էին:

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

1863–1869 թվականներին հայերը Բաքվում կառուցել են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին: 1895 թվականին օծվել է քաղաքի հայկական գերեզմանատան մատուռ-եկեղեցին, 1911 թվականին՝ Սուրբ Թադեոս և Սուրբ Բարդուղիմեոս եկեղեցին: Առաջին հայկական դպրոցը Բաքվում բացվել է 1860 թվականին, և արդեն 19-րդ դարի վերջին այդտեղ գործում էր 12 դպրոց, իսկ 1930–1950-ական թվականներին հայկական միջնակարգ դպրոցների թիվը հասել էր 80-ի: Այդ տարիներին գործում էին նաև մանկավարժական տեխնիկումը, հայկական ֆակուլտետներ՝ Բաքվի համալսարանում և մանկավարժական ինստիտուտում:Հայ ճարտարապետները (Գաբրիել Տեր-Միքելյան, Վարդան Սարգսյան, Հ. Տեր-Հովհաննիսյան և ուրիշներ) և շինարարները գործուն մասնակցություն են ունեցել Բաքվի կառուցապատմանը: 1980-ական թվականների վերջերին Բաքվում բնակվել է շուրջ 300 հազար հայ: Վերջին հայկական դպրոցը փակվել է 1983 թվականին: 1990 թվականի հունվարի 13–19-ը Բաքվում կազմակերպված հայերի ջարդերից հետո հայերը հարկադրաբար հեռացել են քաղաքից:


Թատրոն[խմբագրել]

Հայ թատերական կյանքը Բաքվում սկզբնավորվել է 1870 թվականին, բացվել է հայկական թատրոն (որպես պետական թատրոն գործել է 1939–1949 թվակններին): Բաքվում գործել են նաև երաժշտական անսամբլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ: Տարբեր տարիների Բաքվի հայ թատերական կյանքը ղեկավարել են Հովհաննես Աբելյանը, Հովհաննես Զարիֆյանը, Հովսեփ Ոսկանյանը, Լևոն Երամյանը, Ժասմենը, Արշակ Հարությունյանը և ուրիշներ: Այստեղ գործել են նաև տպարաններ, հրատարակվել հայերեն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առավոտ», «Թատրոն և երաժշտություն», «Նոր խոսք» և այլն), դասագրքեր, գրականություն: 1890-ական թվականների կեսերին Բաքվում գործել է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917 թվականներին՝ Հայ գրողների ընկերություններ, որոնց աշխատանքներին մասնակցել են Ղազարոս Աղայանը և Հովհաննես Թումանյանը: Բաքվի մշակութային կյանքում նշանակալի դեր են խաղացել հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալյանը, Կոմիտասը, Անտոն Մայիլյանը և ուրիշներ:


Հայերը Բաքվում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերը Բաքվում

Հայկական դպրոցներ[խմբագրել]

Հայկական դպրոցները մինչև ԽՍՀՄ կազմավորումը[խմբագրել]
ԽՍՀՄ շրջանի հայկական դպրոցներ[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Հայկական Հանրագիտարան

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]



Ադրբեջանի քաղաքներ Flag of Azerbaijan.svg

Բաքու

Աղսու  • Աղդաշ  • Աղջաբեդի  • Աղստև  • Առինջ  • Աստարա  • Բաբեկ  • Բալական  • Փայտակարան  • Բիլյասուվար  • Կուտկաշեն  • Գանձակ  • Գետաբեկ  • Գյոկչայ  • Գյոյթեփե  • Գորանբոյ  • Եվլախ  • Զարդաբ  • Զաքաթալա  • Իմիշլի  • Իսմայիլի  • Լենքորան  • Լիման  • Խաչմաս  • Խըրդալան  • Խիզի  • Խուդաթ  • Կախի  • Կուսարի  • Հաջիկաբուլ  • Հորադիզ  • Ղազախ  • Ղուբա  • Մասալի  • Մարազա  • Մինգեչաուր  • Նախիջևան  • Նավթալան  • Նեվթեչալա  • Շաբրան  • Շամախի  • Շամքոր  • Նորաշեն  • Շաքի  • Շիրվան  • Պարտավ  • Ջալիլաբադ  • Ջուղա  • Սաաթլի  • Սաբիրաբադ  • Սալյան  • Սիազան  • Սումգայիթ  • Վարդաշեն  • Տավուշ (Թովուզ)  • Տերտեր  • Ուջարի  • Քարհատ  • Քյուրդամիր  • Որդուար

Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ

Աբու Դաբի · Ամման · Անկարա · Աշխաբադ · Աստանա · Բաղդադ · Բանգկոկ · Բանդար Սերի Բեգավան · Բաքու · Բեյրութ · Բիշկեք · Դամասկոս · Դաքքա · Դիլի · Դոհա · Դուշանբե · Երևան · Էլ Քուվեյթ · Էր Ռիադ · Թբիլիսի · Թեհրան · Թհիմփհու · Իսլամաբադ · Կատմանդու · Կուալա Լումպուր · Հանոյ · Մալե · Մանամա · Մանիլա · Մասկատ · Մոսկվա · Նայպիդո · Նիկոսիա · Նյու Դելի · Շրի Ջայավարդենեպուրա Կոտտե · Պեկին · Պնոմպեն · Ջակարտա · Սանաա · Սեուլ · Սինգապուր · Վյենտյան · Տաշքենդ · Տոկիո · Ուլան Բատոր · Փխենյան · Քաբուլ

Եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ

Հունաստան ԱթենքՆիդերլանդներ ԱմստերդամԱնդորրա Անդորա լա ՎելյաԹուրքիա Անկարա1Ղազախստան Աստանա1Ադրբեջան Բաքու1Սերբիա ԲելգրադՇվեյցարիա ԲեռնԳերմանիա ԲեռլինՀունգարիա ԲուդապեշտՌումինիա ԲուխարեստՍլովակիա ԲրատիսլավաԲելգիա ԲրյուսելԻռլանդիա ԴուբլինՀայաստան Երևան1Խորվաթիա ԶագրեբՎրաստան Թբիլիսի1Պորտուգալիա ԼիսաբոնՍլովենիա ԼյուբլյանաՄեծ Բրիտանիա ԼոնդոնԼյուքսեմբուրգ ԼուքսեմբուրգՈւկրաինա ԿիևԴանիա ԿոպենհագենՖինլանդիա ՀելսինկիԻտալիա ՀռոմԻսպանիա ՄադրիդԲելառուս ՄինսկՄոնակո ՄոնակոՌուսաստան Մոսկվա1Կիպրոսի Հանրապետություն ՆիկոսիաՉեռնոգորիա ՊոդգորիցաՉեխիա ՊրահաԻսլանդիա ՌեյկյավիկԼատվիա ՌիգաՍան Մարինո Սան ՄարինոԲոսնիա և Հերցեգովինա ՍարաևոՄակեդոնիայի Հանրապետություն ՍկոպյեԲուլղարիա ՍոֆիաԼՂՀ Ստեփանակերտ1Շվեդիա ՍտոքհոլմԼիխտենշտայն ՎադուցՄալթա ՎալետաՎատիկան Վատիկան ՔաղաքԼեհաստան ՎարշավաԱվստրիա ՎիեննաԼիտվա ՎիլնյուսԷստոնիա ՏալլինԱլբանիա ՏիրանաՖրանսիա ՓարիզՄոլդովա ՔիշնևՆորվեգիա Օսլո

1 Պետության տարածքի մեծամասնությունը գտնվում է Ասիայում։

  1. Bakı şəhəri - Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
  2. ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե, «Գեոդեզիա եւ քարտեզագրություն» ՊՈԱԿ (2012)։ Աշխարհի պետությունների եւ տարածքների համառոտ տեղեկատու-բառարան։ Երևան: «Գեոդեզիա եւ քարտեզագրություն» ՊՈԱԿ, 5։ ISBN 978-99941-2-663-7։