Իոսիֆ Ստալին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Իոսիֆ Ստալին
Иосиф Виссарионович Джугашвили
იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი
Իոսիֆ Ստալին
ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ
մարտի 19, 1946 - մարտի 5, 1953
 
Ծննդյան օր 1879 թ․ դեկտեմբերի 21
Ծննդավայր Ռուսական կայսրություն Գորի, Թիֆլիսի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն
Վախճանի օր 1953 թ. մարտի 5
Վախճանի վայր Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն Կունցևո, ՌՍՖՍՀ, ԽՍՀՄ
Հայր Վիսարիոն Իվանի Ջուղաշվիլի
Մայր Եկատերինա Գեորգիևնա Ջուղաշվիլի
Իոսիֆ Ստալինի դիմանկարը
Լենինը և Ստալինը
Ստալինը

Իոսիֆ Ստալին (իսկական ազգանունը՝ Ջուղաշվիլի (վրաց.՝ იოსებ ჯუღაშვილი), 1879թ՞ դեկտեմբերի 21, Գորի, Թիֆլիսի գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - 1953թ. մարտի 5, Կունցևո, ՌՍՖՍՀ, ԽՍՀՄ), նշանավոր խորհրդային կուսակցական քաղաքական գործիչ, կոմունիստական կուսակցության առաջնորդ։

1920-ական թթ. դարձել է երկրի (Ռուսաստանի), նաև ամբողջ խորհրդային (Սովետական) միության առաջնորդ։ Իր ձեռքում կենտրոնացրել է երկրի կառավարման բոլոր լծակները։ Հաշվեհարդար է տեսել բոլոր ներկա և նախկին քաղաքական հակառակորդների հետ։ Բռնաճնշումները 1930-ական թթ. դարձել են զանգվածային։ Պետանվտանգությունը հետևում էր քաղաքացիների պահվածքին ու գործերին։ Նույնիսկ մեկ փոքր օրենք խախտելու դեպքում, քաղաքացուն կարող էին ձերբակալել և Ստալինյան ճամբարներ ուղարկել, ուր տառապում էին բազում անհիմն դատապարտված մարդիկ։

Ծայրահեղ բռնի միջոցներվ Ստալինը անցկացրել է ԽՍՀՄ-ում ինդուստրացումն ու կոլեկտիվացումը։ Նրա անունով է կոչվել Ստալինգրադ (ներկայումս՝ Վոլգոգրադ) քաղաքը։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ կարողացել է միավորել ժողովրդի ուժերը և փոխել պատերազմի ընթացքը։ Ակտիվ մասնակցել է հակահիտլերյան միության ստեղծմանը։ Դրա շնորհիվ Սովետական Միությանը հաջողվեց հաղթել ֆաշիստների իշխանությունը։ Ստալինին նաև շնորհվել է "Գեներալիմուս" կոչումը։

Հետպատերազմյան տարիներին նրա նախաձեռնությամբ կրկին ծայր են առել բռնությունները։

Ստալինը վախճանվել է 74 տարեկան հասակում։ Նրա թաղմանը մասնակցում էին Մոսկվայի համարյա բոլոր բնակիչները։ Թաղման երկար արարողության ժամանակ մարդկանց մահվան դեպքեր են արձանագրվել։ Սկզբում Ստալինի մարմինը չէին հանձնել հողին, այլ ամփոփել էին Կարմիր հրապարակի Լենինի դամբարանում (այն սկսվեց կոչվել Վ. Լենինի և Ի. Ստալինի դամբարան )։ Սակայն Նիկիտա Խրուշչովի կառավարման տարիներին՝ 1961 թ. հոկտեմբերի 31-ի լույս նոյեմբերի 1-ի գիշերը նրա դին գաղտնի հանվեց դամբարանից և թաղվեց Կրեմլի պատի մոտ։

Ծագում[խմբագրել]

Իոսիֆ Ջուղաշվիլին ծնվել է վրացու ընտանիքում (մի շարք աղբյուրներում հնչում է Ստալինի նախնիների օսեթական ծագման մասին վարկածը) Թիֆլիսի նահանգի Գորի գյուղում և պատկանում էր հասարակության ամենացածր խավին։[1]

Ստալինի կենդանության տարիներին և նրա մահից երկար ժամանակ հետո համարվում էր, որ նա ծնվել է 1879 թ. դեկտեմբերի 9 (21)-ին, սակայն ուշ հետազոտությունները [2][3] հաստատել են ծննդյան այլ ամսաթիվ՝ 1878 թ. դեկտեմբերի 6 (18) և կնքման ամսաթիվը՝ 1878 թ. դեկտեմբերի 17 (29)։

Ստալինն ուներ մարմնական թերություններ՝ ձախ ոտքի երկրորդ և երրորդ մատների սերտաճում, դեմքը մաշկային թերություններով։ [1] 1885 թ.-ին նրան վրաերթի է ենթարկում մի կառք,[4] որի հետևանքով տղան ստանում է ձեռքի լուրջ վնասվածք և հետագայում նրա ձեռքը մինչև վերջ չէր բացվում արմունկի մասում, այդ պատճառով էլ թվում էր, թե աջ ձեռքից կարճ է։ Ստալինը ցածրահասակ էր՝ 160 սմ։ [5][6] Սրա հետ կապված՝ Ռանկուր-Լաֆելյերի կարծիքով Ստալինը մանուկ հասակից կարող էր թերարժեքության զգացում ունենալ, ինչը կարող էր արտահայտվել իր հոգեբանության և բնավորության ձևավորման գործընթացում։ [1]

Ծնողներ[խմբագրել]

Վիսարիոն Իվանի Ջուղաշվիլի

Հայրը՝ Վիսարիոն Ջուղաշվիլին (Բեսո), ծագում էր Թիֆլիսի նահանգի Դիդի-Լիլո գեղջկական գյուղից, մասնագիտությամբ կոշկակար էր։ Ալկոհոլի ազդեցության տակ և կատաղության նոպաների ժամանակ [7] նա դաժանորեն ծեծի էր ենթարկում Եկատերինային և փոքր տղային՝ Սոսոյին (Իոսիֆին)։ [8][9][10][11] Պատահել են դեպքեր, երբ երեխան փորձում էր պաշտպանել մորը ծեծից։ Սակայն հայրը դանակ է նետել Վիսարիոնի վրա և արագ փախել։ [12] Գորիի ոստիկաններից մեկի տղայի պատմելով՝ [13] մի անգամ էլ Վիսարիոնը տուն է ներխուժել, որտեղ Եկատերինան և փոքր տղան՝ Սոսոն էին, հարձակվել է վերջիններիս վրա՝ գլխի վնասվածք հասցնելով տղային։

Իոսիֆը երրորդ երեխան էր ընտանիքում, մյուս երկու նորածինները մահացել են։ Իոսիֆի ծնունդից որոշ ժամանակ հետո հոր գործերը վատացել են,[14] որից հետո հայրը սկսել է խմել։ Ընտանիքը հաճախ էր փոխում իր բնակավայրը։ Ի վերջո Վիսարիոնը լքեց կնոջը՝ փորձելով վերցնել տղային իր մոտ, սակայն Եկատերինան երեխային չտվեց Վիսարիոնին։[14]

Երբ Սոսոն տասնմեկ տարեկան էր, Վիսարիոնը մահացավ՝ ինչ-որ մեկը դանակահարել էր նրան՝ [15] հարբած կռվի մեջ ընկնելու ժամանակ։ Այդ ընթացքում Սոսոն էլ շատ ժամանակ էր անցկացնում փողոցում՝ Գորիի երտասարդ ավազակների հետ։[16]

Եկատերինա Գեորգիևնա Ջուղաշվիլի

Մայրը՝ Եկատերինա Գեորգիևնան ծագում էր Գամբարեուլի գյուղից, ճորտային գյուղացու (այգեպանի)՝ Գելաձեի ընտանիքից, օրավարձով աշխատող էր։ Եղել է ծանր աշխատանքով ծարնաբեռնված կին, ով հաճախ էր ծեծի ենթարկում ողջ մնացած իր միակ տղային,[7] սակայն ամբողջ հոգով նվիրված էր նրան։ [17][18][19] Ստալինի մանկության ընկեր՝ Դավիթ Մաչավարիանին ասում էր. «Կատոն Իոսիֆին շրջապատել էր չափից դուրս մայրական սիրով և գայլուհու նման պաշտպանում էր ամեն ինչից ու ամեն մեկից»։ [20] Սակայն որոշ աղբյուրների համաձայն Եկատերինան հիասթափված էր, քանի որ իր տղան այդպես էլ հոգևորական չդարձավ։ [7]

Վաղ շրջան, հեղափոխական դառնալը[խմբագրել]

Սոսո Ջուղաշվիլին՝ Թիֆլիսի հոգևոր ճեմարանի սանը (1984)

1886 թվականին Եկատերինա Գեորգիևնան ուզում էր Իոսիֆին ուսման տալ Գորիի հոգևոր հոգևոր ուսումնարան, սակայն քանի որ Իոսիֆը չէր տիրապետում բացարձակապես ռուսերենին, այնտեղ ընդունվել չհաջողվեց։ 1886-1888 թվականներին Իոսիֆին ռուսերեն սովորեցնելու գործը մոր խնդրանքով իրենց վրա վերցրեցին քահանա Քրիստոփոր Չերկվիանիի երեխաները։ Արդյունքում 1888 թվականին Սոսոն ընդունվեց ուսումնարանին կից ոչ թե առաջին նակապատրաստական դասարան, այլ միանգամից երկրորդ, մյուս տարվա սեպտեմբերին ընդունվելով ուսումնարանի առաջին դասարան, որն ավարտեց 1894 թվականի հունիսին։

Ի․ Ջուղաշվիլու վկայականն առ այն, որ ավարտել է Գորիի հոգևոր ուսումնարանը (1894)

1894 թվականի սեպտեմբերին Իոսիֆը ընդունելության քննություններ հանձնեց և ընդունվեց Թիֆլիսի ուղղափառ հոգևոր ճեմարան։ Այնտեղ նա ծանոթացավ մարքսիզմի հետ և 1895 թվականին կապի մեջ մտավ հեղափոխական մարքսիստների գաղտնի խմբի հետ, ովքեր Անդրկովկաս էին ուղարկվել կառավարության կողմից։ Հետագայում Ստալինը հիշում էր․ «Հեղափոխական շարժման մեջ ընդգրկվեցի 15 տարեկան հասակում, երբ կապվեցի ռուս մարքսիստների գաղտնի խմբի հետ, ովքեր այն ժամանակ ապրում էին Անդրկովկասում։ Այդ խմբերը մեծ ազդեցություն ունեցան ինձ վրա, որի արդյունքում ձևավորվեց գաղտնի մարքսիստական գրականության հանդեպ իմ սերը»։[21]

Անգլիացի պատմաբան Սայմոն Սեբակ-Մոնտեֆիորեի կարծիքով Ստալինը շատ տաղանդավոր աշակերտ էր, ով բոլոր առարկաներից բարձր գնահատականներ էր ստանում՝ մաթեմատիկայից, աստվածաբանությունից, հունարենից, ռուսաց լեզվից և այլն։ Ստալինին դուր էր գալիս պոեզիան, և երիտասարդ տարիքում նա ինքն էր գրում վրացերեն բանաստեղծություններ,[22] որոնք ուշադրության են արժանացել ընթերցողի կողմից։[23]

1931 թվականին գերմանացի գրող՝ Էմիլ Լյուդվիգի հետ ասուլիսի ժամանակ, այն հարցին, թե «Ի՞նչը Ձեզ տարավ դեպի ընդդիմություն, միգուցե ծնողների վատ վերաբերմո՞ւնքը․․․»։ Ստալինը պատասխանեց. «Ո՛չ: Իմ ծնողները բոլորովին էլ վատ չեն վարաբերվել ինձ: Այլ հարց է՝ հոգևոր վարժարանը, որտեղ ես այդ ժամանակ սովորում էի: Ծաղրանքի ռեժիմի և ճիզվիտական մեթոդների բողոքների պատճառով, որոնք կային ճեմարանում, ես պատրաստ էի դառնալ և իրոք դարձա հեղափոխական, մարքսիզմի կողմնակից…»։[24]

1898 թվականին Ջուղաշվիլին, հեղափոխական Վանո Ստուրուայի տանը, աշխատողների հետ հանդիպման ժամանակ, քարոզչի փորձ ստացավ և շուտով սկսեց ղեկավարել երիտասարդ երկաթուղայինների աշխատողներից կազմված խմբակը․[25] դասեր էր անցկացնում խմբակների համար և նույնիսկ դասընթացների մարքսիստական ծրագրեր էր կազմում նրանց համար։[23] Նույն թվականի օգոստոսին Իոսիֆը մտնում է վրացական «Մասամե-Դասի» [26](«Երրորդ խումբ») սոցիալ-դեմոկրատական կազմակերպության մեջ։ Վ. Զ.Կեցխովելիի և Ա.Գ. Ջուղաշվիլիի հետ նա կազմում է այդ կազմակերպության հեղափոխական փոքրամասնության հիմքը,[27] որի մեծամասնությունը «օրինական մարքսիզմի» հետևորդ էին և հարում էին բուրժուական ազգայնականությանը։

1899 թվականի մայիսի 29-ին, սովորելու հինգերորդ տարում նա հեռացվել է ճեմարանից «անհայտ պատճառով քնությանը չներկայանալու համար» (հավանաբար հեռացման պատճառը Իոսիֆ Ջուղաշվիլիի գործունեությունն էր՝ ճեմարանում աշակերտներին և երկաթուղային աշխատողներին մարքսիզմ քարոզելը)։[28][29] Իր վկայականում ասվում էր, որ նա ավարտել է չորս դասարան և ազգային վարժարաններում կարող է որպես ուսուցիչ աշխատել։[4]

Ճեմարանից հեռացվելուց հետո որոշ ժամանակ Ջուղաշվիլին որպես կրկնուսույց էր աշխատում։[23] Իր աշակերտներից էր նաև մանկության մոտ ընկերը՝ Սիմոն Տեր-Պետրոսյանը (ապագա հեղափոխական Կամոն)։

1899 թվականի դեկտեմբերի վերջերին Ջուղաշվիլին որպես դիտորդ ընդունվում է Թիֆլիսի ֆիզիկական աստղադիտարան։[23]

1900 թվականի ապրիլի 23-ին Իոսիֆ Ջուղաշվիլին, Վանո Ստուրուան և Զակրո Չոդրիաշվիլին կազմակերպեցին աշխատանքային մայովկա՝ մայիսմեկյան անլեգալ ժողով, որի ժամանակ հավաքվեցին 400-500 աշխատող։ Ցույցի ժամանակ ելույթ ունեցավ նաև Իոսիֆը։ Այդ ելույթը Ստալինի առաջին ելույթն էր մարդկանց առջև։ Այդ թվականի օգոստոսին Ջուղաշվիլին մասնակցեց Թիֆլիսի աշխատավորների մեծ խմբի գործադուլի նախապատրաստական աշխատանքներին, ինչպես նաև իրականացմանը։ Բողոքի ցույցերի կազմակերպմանը մասնակցեցին նաև հեղափոխական-աշխատողներ՝ Մ. Ն. Կալինինը (Պետերբուրգից Կովկաս էր ուղարկվել), Ս. Յ. Ալլիլուևը, ինչպես նաև Մ. Զ. Բոչորիձեն, Ա.Գ. Օկուաշվիլին, Վ. Ֆ. Ստուրուան։ Օգոստոսի 1-ից 15-ը գործադուլին մասնակցել է մինչև չորս հազար մարդ։ Ադյունքում ձերբակալվել են ավելին քան հիգ հարյուր գործադուլի մասնակիցներ։

1901 թվականի մարտի 21-ին ոստիկանությունը խուզարկություն իրականացրեց աստղադիտարանում, որտեղ ապրում և աշխատում էր Ջուղաշվիլին։ Այնուամենայնիվ, նա խույս տվեց ձերբակալումից, անօրինական կերպով դարձավ ընդհատակյա գործիչների հեղափոխական։[23]

Ճանապարհ դեպի իշխանություն[խմբագրել]

Մինչև 1917 թվականը[խմբագրել]

1901 թվականի սեպտեմբերին Բաքվում Լադո Կեցխովելու կողմից հիմնված «Նինա» տպարանում սկսեց տպագրվել անօրինական «Բրձոլա» («Պայքար») թերթը։ Առաջին համարի առաջին էջը պատկանում էր քսաներկուամյա Իոսիֆ Ջուղաշվիլիին։ Այս հոդվածը Ստալինի հայտնի առաջին քաղաքական աշխատանքն էր։[23]

1901 թվականի նոյեմբերին նա մտավ Ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության (ՌՍԴԱԿ) Թիֆլիսի կոմիտեի շարքերը, որի հանձնարարականով նույն ամսին մեկնեց Բաթումի, որտեղ մասնակցում է էսդեկովյան կազմակերպության ստեղծմանը։ [23]

1903 թվականին՝ ռուսական սոցիալ-դեմոկրատների՝ բոլշևիկների և մենշևիկների պառակտումից հետո, միացավ բոլշևիկներին։ [30]

1905 թվականի դեկտեմբերին ՌՍԴԱԿ-ի Կովկասյան միության կողմից որպես պատվիրակ Թամերֆորսում (Ֆինլանդիա[~ 1]) մասնակցում է ՌՍԴԱԿ-ի առաջին համագումարին, որտեղ առաջին անգամ անձամբ հանդիպեց Վ.Ի.Լենինին։

1906 թվականի մայիսին որպես Թիֆլիսի պատվիրակ Ստոկհոլմում մասնակցում է ՌՍԴԱԿ չորրորդ համագումարին, որը նրա առաջին արտերկրա ուղևորությունն էր։

Եկատերինա Սվանիձեն՝ Ստալինի առաջին կինը

1906 թվականի հուլիսի 16-ի գիշերը Թիֆլիսի Սուրբ Դավիթ եկեղեցում Իոսիֆ Ջուղաշվիլին ամուսնանում է Եկատերինա Սվանիձեի հետ։ Այս ամուսնությունից 1907 թվականին ծնվում է Ստալինի առաջին որդին՝ Յակովը։ Տարեվերջին Ստալինի կինը մահանում է տիֆից։

1907 թվականին Ստալինը պատվիրակ է Լոնդոնում ՌՍԴԱԿ-ի հինգերորդ համագումարում։

Մի շարք պատմաբանների կարծիքով, 1907 թվականի ամռանը Ստալինը մասնակից է դառնում այսպես կոչված «Թիֆլիսյան բռնագրավմանը» [31] (բռնագրավված փողերը[4][32] նախատեսված էին կուսակցության ծախսերի համար)։

1910 թվականից Ստալինը հանդիսանում էր Կովկասի գծով կուսակցության Կենտկոմի լիազոր անձը («Կենտկոմի լրտես»)։[33]

1912 թվականի հունվարին ՌՍԴԱԿ-ի Կենտկոմի պլենումում տեղի ունեցած ՌՍԴԱԿ վեցերորդ (Պրահայի) [29] Համառուսաստանյան համագումարից հետո, Լենինի առաջարկով[34] Ստալինը համատեղության կարգով նաև ընտրվում է Կենտկոմ և ՌՍԴԱԿ Կենտկոմի Ռուսական բյուրո։

1912-1913 թվականներին, աշխատելով Պետերբուրգում, բոշլևիկյան «Պրավդա» թերթի գլխավոր աշխատակիցներից մեկն էր։

1912 թվականին[35] Իոսիֆ Ջուղաշվիլին վերջնականապես ընդունում է «Ստալին» կեղծանունը։[36]

1913 թվականի մարտին Ստալինը հերթական անգամ ձերբակալվեց, բանտ նետվեց և աքսորվեց Ենիսեյան նահանգի Տուրուխանյան երկրամաս, որտեղ մնաց մինչ 1916 թվականի աշնան վերջը։ Աքսորի ժամանակ նամակագրական կապ կար Լենինի հետ։

Ավելի ուշ Ստալինի աքսորը շարունակվում էր Աչինսկ քաղաքում, որտեղից 1917 թվականի մարտի 12-ին վերադարձավ Պետրոգրադ։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 Կալիֆորնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Դանիել Ռանկուր-Լեֆերիեր «Ստալինի հոգեկան աշխարհը», Պրոգրաս ակադեմիա, 1996թ, ք․ Մոսկվա, էջ 12
  2. Ի․ Կիտաև, Լ․ Մոշկով, Ա․ Չերնև Ե՞րբ է ծնվել Ի․ Ստալինը Իզվեստիա թերթ, 1990թ, № 11
  3. Գեորգի Չերնյավսկի Երբ է իսկապես ծնվել Ստալինը և ինչու է դա այդքան կարևոր, Կասկադ, № 210, 26.03.2004
  4. 4,0 4,1 4,2 Սվյատոսլավ Ռիբաս «Ստալին», 2-րդ հրատարակություն, ք․ Մոսկվա, Մոլոդայա գվարդիա հրատարակչություն, 2010թ, էջ 11
  5. Lasswell H. D. Psychopathology and politics: A new edition with afterthoughts by the author. N.Y., 1960. P. 74
  6. Կալիֆորնիայի համալսարանի պրոֆեսոր Դանիել Ռանկուր-Լեֆերիեր «Ստալինի հոգեկան աշխարհը», Պրոգրաս ակադեմիա, 1996թ, ք․ Մոսկվա, էջ 74
  7. 7,0 7,1 7,2 Даниель Ранкур-Лаферриер / «Психика Сталина» / Програсс-академия. 1996 г. Москва, Стр. 68
  8. Iremaschuiili J. Stalin und die Tragodie Georgiens: Erinnerungen. В., 1932. P. 10-12
  9. Barmine A. One who survived: The life story of a Russian under the Soviets. N.Y., 1945. P. 262
  10. Antonov-Ovsiyenko A. The time of Stalin: Portrait of a tyranny. N.Y., 1983. P. 233—234
  11. Даниель Ранкур-Лаферриер / «Психика Сталина» / Програсс-академия. 1996 г. Москва, Стр. 12
  12. Аллилуева С. Только один год. N.Y.: Harper & Row Publishers, 1969. С. 360
  13. Davrichewy J. Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979. P. 36-37
  14. 14,0 14,1 Рыбас С. Ю. Сталин. — 2-е изд. — М.: Молодая гвардия. 2010. — стр. 10
  15. Аллилуева С. Двадцать писем к другу. N.Y.: Harper & Row, 1967. P. 145
  16. Davrichewy J. Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. Paris, 1979.
  17. Iremaschuiili J. Stalin und die Tragodie Georgiens: Erinnerungen. В., 1932. p. 10-12, 28
  18. Allilueva S. Only one year. N.Y., 1969., P. 360
  19. Allilueva S. Twenty letters to a friend. N.Y., 1967., P. 153
  20. Davrlchewy J. Ah! Ce qu’on rigolait bien avec mon copain Staline. P., 1979., P. 34
  21. Сталин И. В. Сочинения. Т. 13, М, Государственное издательство политической литературы, 1951 г, с. 113
  22. Ստալինի կյանքի և մահվան գաղտնիքները
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 Семанов С. Н., Кардашов В. И. Иосиф Сталин, жизнь и наследие. — М: Новатор, 1997
  24. Беседа Сталина с писателем Эмилем Людвигом // Огонёк, № 23, 1932
  25. Կաղապար:Google books
  26. Всемирный биографический энциклопедический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998
  27. Лев Балаян. Сталин и Хрущёв. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2009 г
  28. А. А. Чернобаев. Сталин Иосиф Виссарионович / Политические деятели России 1917 г. Биографический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1993 г., 432 стр.
  29. 29,0 29,1 СТАЛИН
  30. {{{վերնագիր}}} {{}}.
  31. Рыбас С. Ю. Сталин. — 2-е изд. — М.: Молодая гвардия. 2010. — с. 29. (Серия: Жизнь замечательных людей)
  32. Edvard Radzinsky. Stalin: The First In-depth Biography Based on Explosive New Documents from Russia’s Secret Archives, Anchor, (1997) ISBN 0-385-47954-9, p. 61
  33. СТАЛИН
  34. 100 великих россиян (7)
  35. Похлёбкин В. В. Великий псевдоним.(չաշխատող հղում — պատմությունկրկնօրինակ) — М.: ТОО «ЮДИТ», КП «Алтай», — 1996, 158 с.
  36. Вильям Васильевич Похлебкин «Как случилось, что И. В. Джугашвили избрал себе псевдоним „Сталин“?»


Cite error: <ref> tags exist for a group named "~", but no corresponding <references group="~"/> tag was found, or a closing </ref> is missing