-
Այս եզրի այլ գործածումների համար տես՝ Թբիլիսի (այլ կիրառումներ)
Թբիլիսի (վրացերեն՝ თბილისი, հին հայկական անվանումը` Տփղիս, 19-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին կեսում հայկական միջավայրում տարածված էր նաև Թիֆլիս անվանումը (փոխառություն ռուսերենից (Тифлис), որը մինչև այսօր գործածվում է ավանդական Սփյուռքի և արևմտահայերի կողմից), Վրաստանի մայրաքաղաք և Կովկասի խոշորագույն բնակավայրերից մեկը: Գտնվում է Կուր գետի ափին։ Բնակչությունը՝ 1.181.700 մարդ, որից 82,600 (7,63 %)-ը` հայեր (2002 թ. մարդահամարի տվյալներ)[3]։
[խմբագրել] Թբիլիսիի հիմնումը և անվան ծագումը
Բաղնիքների թաղ, Թբիլիսիի հնագույն շինություններից
Թբիլիսի անվան հետ կապված շատ լեգենդներ կան: Լեգենդներից մեկում պատմվում է, որ Թբիլիսիի տարածքը եղել է անտառապատ: Մի օր թագավորը (ըստ տարբերակներից մեկի` Վախթանգ Գորգասալ) որսորդության ժամանակ կեռնեխ վիավորեց: Կեռնեխն ընկնում է ջուրը և բուժված դուրս է թռչում ու փախչում որսորդներից: Այլ տարբերակով` թագավորի բազեն իրեն զոհելով բռնում է փասիանին ու երկուսով ընկնելով ջուրը` եփվում են: Տաք ջուրը բուժիչ հատկություն ուներ, իսկ տարածքը բարենպաստ էր: Դրանից ոգևորվելով` թագավորը որոշում է քաղաք հիմնել: “Թբիլիսի” բառը ծագել է “թբիլի”- տաք (հին վրացերեն տբիլի) և “սի”` աղբյուրի ակ բառերից: Հանքային ջրերի առատության պատճառով քաղաքը կոչվեց Թբիլիսի: Աշնանն այդ վայրում Գոգիրդի բաղնիքներ կառուցվեցին ու այն Թբիլիսիի համար պատմական վայր դարձավ (վրց. աբանոուբանի` აბანოთუბანია - բաղնիքների թաղ):
Թբիլիսին հիմնադրել է Վախթանգ Գորգասալը 5-րդ դարի վերջում։ Սկսած 12-րդ դարից մինչև Հոկտեմբերյան Հեղափոխությունը Թբիլիսիի թվով 47 քաղաքապետերից 45-ը ազգությամբ հայեր են եղել և մինչև 1922 թ. բնակչության գերակշռող մասը հայեր են եղել, աոաջ լինելով վրացիներից, ռուսներից և այլ ազգերից[4]:
[խմբագրել] Թբիլիսին մայրաքաղաք
Թբիլիսին ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենի հայացքով: Գծանկար
1671 թվականի:
Վախթանգ Գորգասալի որդին ու ժառանգը` Դաչի առաջինը (VI դարի սկիզբ) ավարտեց քաղաքի պարսպապատումը, որը տարածվելու էր քաղաքի սահմաններով: Համաձայն հոր կամքի` Մցխեթի փոխարեն մայրաքաղաքը պետք է դառնար Թբիլիսին: Թբիլիսիի առաջին բնակիչները հաստատվել են հանքային աղբյուրների թաղամասում (ներկայիս Գորգասալի հրապարակի տարածքը): Հին Թբիլիսիի տարածքը զբաղեցրել է հարավ-արելքում Օռտաճալայի պարտեզը, հյուսիս-արևելքում` Կուր գետը, հարավ-արևմուտքում` Թաբորի սարալանջերը, հյուսիս-արևմուտքում` Ծավկիսծղալի (Ծավկի ջուրը): IV դարում ընդարձակվեց Թբիլիսիի երկրորդ թաղամասը` Կալա Բարդանը: Հետագայում քաղաքը զարգանում էր հին Թբիլիսիի և Կալայի շրջանակից դուրս: Քաղաքի զարգացմանը նպաստում էր բարեխառն կլիման: Թբիլիսիի միջով էր անցնում նշանակալից առևտրային ճանապարհը: Այն Կովկասը Ասիային միացնող գլխավոր ճանապարհներից էր: Թբիլիսին դարձել էր Մերձավոր Արևելքի կենտրոններից մեկը: Հարևան երկրները սկսեցին հետևել քաղաքի ռազմական և տնտեսական աճին: VI դարավերջին սկսվեց երկարատև պայքար` Թբիլիսիի համար:
[խմբագրել] Թբիլիսին օտար նվաճողների տիրապետության տակ
Վրաց քաղաքական ու մշակութային վիճակն ուղղակիորեն կախված էր մայրաքաղաքի դրությունից: 570-580 թվականներին Թբիլիսին գտնվում էր պարսիկների ձեռքում: 627 թվականին Թբիլիսին շրջապատեցին Բյուզանդիայի Հերակլիոս Ա կայսեր զորքերը, սակայն քաղաքը գրավել չկարողացան: Հերակլիոսը թողեց Թբիլիսին և անցավ Միջագետք: 628 թվականին խազարները գրավեցին Թբիլիսին` Կիբուր խաքանի գլխավորությամբ և հրի ու սրի մատնեցին քաղաքը: 735-737 թթ. արաբ ոստիկան Մըրվան II-ը և Իբն Մուհամեդը գրավեցին քաղաքը: Արաբական տիրապետության օրոք Թբիլիսին նոր զարգացում ապրեց: Այս տարածաշրջանում վրաց մայրաքաղաքը դարձավ Արաբական ամիրայության կենտրոններից մեկը: 764 թվականին խազարներների դիրքը թուլացավ Թբիլիսիում: 853 թվին Խալիֆայության իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով թուրք ոստիկան Բուղայի հրամանատարությամբ արաբական զորքերը կենտրոնացվեցին Թբիլիսիում: 1037-1051 թվականներին վրաց թագավոր Բագրատ IV թագավորն անընդհատ փորձեր էր կատարում ազատագրել Թբիլիսին, բայց երկրում տիրող երկպառակտության պատճառով այն չհաջողվեց: 1045 թվականին Թբիլիսիի կառավարումն անցավ օտարների ձեռքը: 1068 թվականին սելջուկ թուրքերի սուլթան Ալփ-Արսլանը հարձակվեց և գրավեց Թբիլիսին: XI դարի 80-ական թվականներին քաղաքը դեռ օտարականների ձեռքում էր:
[խմբագրել] Վրաստանի վերածնունդը և Թբիլիսին
1122 թվականին քաղաքը օտարերկրացիների ձեռքից ազատագրեց Դավիթ IV Շինարարը: Միասնական վրաց պետության մայրաքաղաք վերահաստատվեց Թբիլիսին` դառնալով թագավորանիստ քաղաք: XII-XIII դարերում Թբիլիսիի տնտեսությունը առաջընթաց ապրեց: Այն դարձավ ժամանակի զարգացած քաղաքներից մեկը, որի բնակչությունը հասնում էր 80 հազարի: Զարգանում էին առևտուրը և արվեստը: Ձևավորվեցին վաճառականների միություններ (համքարություններ), վաճառքի վարկային ընկերություններ (օրթաղեբի/ ორთაღები): Այս ամենի արդյուքում բարելավվեց բնակչության վիճակը և քաղաքն ընդլայնեց իր տարածքը: Թբիլիսիի կազմում ընդգրկվեցին նաև Քաշեթի եկեղեցին և Լուրջի վանքը (ლურჯი/Կապույտ վանք): Նրա պարսպից դուրս գտնվում էր նշանակալի վայրերից մեկը` Դիդուբեն: Քաղաքն ընդարձակվեց նաև Կուրի ձախ ափին, որտեղ կառուցվեց Թագավորական ամրոցը: Այս ժամանակաշրջանում Թբիլիսին բազմազգ քաղաք էր: Վրաց թագավորները վարում էին տարբեր ազգության ու կրոնի պատկանող ժողովուրդներին սիրաշահող և խրախուսող քաղաքականություն, որը նպաստում էր քաղաքի տնտեսական և սոցալական կյանքի կայունությանը: Այդ ժամանակաշրջանը վրաց պատմության մեջ հայտնի է «Ոսկե տարիներ» կամ «Վրաստանի վերածնունդ» անուններով: Թամար թագուհու (1184-1213) իշխանության սկզբներին Թբիլիսիի ազնվականները ընդվզեցին` ցանկանալով ընդլայնել իրենց իրավունքները: Այդ պատճառուվ պահանջեցին նոր թագավորական խորհուրդ (սրահ) և հիմնվեց “Կարավի” հաստատությունը:
[խմբագրել] Զավթիչների ներխուժումը
1226 թվականին խազար ոստիկան Ջալալեդին Թբիլիսին պաշարեց, ավերեց քաղաքը և բնակչությանը դաժանաբար կոտորեց: XIII դարի 40-ական թվականներին մոնղոլները գրավեցին քաղաքը: Նրանք չվերացրեցին վրաց իշխանությունը և Թբիլիսին նորից դարձավ երկրի կենտրոն: 1259 թվականին վրաց թագավոր Դավիթ VI-ի գլխավորությամբ վրաց զորքը ջախջախեց մոնղոլներին` ազատագրելով Թբիլիսին: 1260 թվականին Դավիթ VII-ն ապստամբեց մողոլների դեմ, սակայն ապստամբությունը ճնշվեց: XIV դարի 20-ական թվականերին, մոնղոլների լուծը թոթափելուց հետո, Թբիլիսին դարձյալ միացյալ Վրաստանի մայրաքաղաքն է դառնում: 1366 թ-ին Թբիլիսիում ժանտախտի համաճարակ է սկսվում, որին զոհ է գնում բնակչության կեսը: 1386 թվականին Լենկթեմուրը պաշարեց Թբիլիսին: Նա Վրաստանի վրա ութ անգամ է հարձակվել, որոնցից միայն երկուսի ժամանակ նա կարողացավ ծնկի բերել վրացիներին: Այս արշավանքներից հետո Թբիլիսիի միջազգային դիրքերն թուլացան: Վրաց Ալեքսանդր I Մեծ թագավորը (1412-1243 թթ.) սկսեց քաղաքի վերականգման աշխատանքները, բայց չկարողացավ վերջացնել իր նախաձեռնածը: Արտաքին զավթիչների մշտական գրոհները բացասաբար էին ազդել տնտեսության վրա: Քաղաքի որոշ թաղամասեր շարունակում էին ավերակների մեջ մնալ: 1444 թվականին քաղաքն անցավ Թավրիզի (Իրան) ենթակայության տակ` Ջահան-Շահի օրոք: 15-րդ դարի 70-ական թվականներին Թբիլիսին նորից պարսիկների ձեռքում հայտնվեց (Ուզում-Հասանի զորքերը կենտրոնացված էր Վրաստանում): 1490 թվականին Վրաստանը մասնատվեց և նրա տարածքում ձևավորվեցին առանձին թագավորություններ` օտար տիրակալների իշխանության տակ: Միայն Թբիլիսին դարձավ վրաց թագավորների քաղաքական և վարչական կենտրոնը: 1522 թվականին Թբիլիսիում հաստատվեցին պարսիկները: Երկու տարի անց վրաց թագավոր Դավիթ X-ը ազատագրեց քաղաքը: 1524-1541 թվականներին քաղաքը ծաղկում ապրեց:
Գեորգի Սաակաձեի արձանը Թբիլիսիի նույնանուն հրապարակում:
Վերանորոգվեցին հին շինությունները և կառուցվեցին նորերը, զարգացան առևտուրն ու մշակույթը: 1541 թվականին քաղաքը գրավեց Իրանի Շահ Թամազ I-ը: 1578 թվականին Չիլդիրիի պատերազմում օսմանները հաղթեցին վրացիներին, այնուհետև Հյուսիսային Կովկասն անցավ օսմանների տիրապետության տակ: Թբիլիսին նոր թշնամու ձեռքին հայտնվեց: Վրաց թագավոր Սիմոն I-ը փորձում էր քաղաքն ազատել նախ պարսիկներից, հետո օսման բռնապետներից, բայց չհաջողվեց: 1609 թվականին սպարապետ դարձավ Գեորգի Սաակաձեն: XVII դարի առաջին կեսին պարսիկները դաժան ասպատակություններ իրականացրին Թբիլիսիում, որի արդյունքում այն հիմնովին ավերվեց: 1633 թվականից, երբ քաղաքի նահանգապետ նշանակվեց Ռոստոմը, Թբիլիսին նորից զարթոնք ապրեց: Դարձյալ աշխուժացավ տնտեսական և մշակույթային կյանքը: Նա որոշակի գումար տրամադրեց քաղաքի բարելավման համար: 1700 թվականին Թբիլիսիի բնակչությունը կազմում էր 20 հազար: Քաղաքը նորից զարթոնք է ապրում, աճում էր բնակչության թիվը: Այս ընթացքում հանքային ջրերի տարածքում բաղնիքներ կառուցվեցին: 1709 թվականին հիմնվեց քաղաքի առաջին տպարանը, որտեղ տպագրվեց Շոթա Ռուսթավելու «Ընծենավորը» պոեմը: 1723 թվականին քաղաքը կրկին գիավեցին օսմանցիները, իսկ 1735 թվականին` Իրանի Շահ Նադիրը ետ գրավեց այն: 1784 թվականին վրաց թագավոր Հերակլ II-ը ազատագրեց քաղաքը: 1755 թվականին հիմնվեց իմաստասիրաց ճեմարան: 1762 թվականին Քարթլին ու Կախեթը միավորվեցին և նրանց մայրաքաղաք դարձավ Թբիլիսին: XVII դարի 70-ական թվականներին Թբիլիսին արտադրում էր աղ և կավե անոթներ: XVII դարի վերջին արտադրական արդյունաբերությունը առավել զարգացավ: 1795 թվականին Իրանի շահ Աղա-Մահմեդ Խանը գրավեց Թբիլիսին, որի հետևանքով թուլացավ տնտեսությունը (Կրծանիսի պատերազմ):
[խմբագրել] Հայտնի թբիլիսահայեր
[խմբագրել] Քույր քաղաքներ
Երևան, Հայաստան (եղբայր քաղաք)
Սաարբրյուկկեն, Գերմանիա
Նանտ, Ֆրանսիա
Լյուբլյանա, Սլովենիա
Ինսբրուք, Ավստրիա
Ատլանտա, ԱՄՆ- Սան Անտոնիո, ԱՄՆ
Պալերմո, Իտալիա
Լագոս, Նիգերիա
Բրիստոլ, Մեծ Բրիտանիա
Բիլբաո, Իսպանիա- Փարիզ, Ֆրանսիա
Կիև, Ուկրաինա
Աստանա, Ղազախստան
Բուխարեստ, Ռումինիա
Քիշնև, Մոլդովա
Տոմսկ, Ռուսաստան
[խմբագրել] Արտաքին հղումներ
[խմբագրել] Ծանոթագրություններ
Վրաստանի քաղաքներ
