Ադրբեջանական Հանրապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Ադրբեջան (այլ կիրառումներ)
Ադրբեջանական Հանրապետություն
Azərbaycan Respublikası

Ադրբեջանի դրոշ
(Դրոշ)

Ադրբեջանի զինանշան
(Զինանշան)

Ադրբեջանի տեղադրությունը Անդրկովկասում (փաստացի տարածքով)

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու. ադրբեջաներեն
Քաղաքամայր. Բաքու
Պետական կարգ. Նախագահական հանրապետություն
Կրոն. իսլամ 93.4%
քրիստոնեություն 4,9
հուդայականություն 0,4
այլք 1,4%
Մակերես. 75.142[1] կմ² (0,6% ջրային)
Ազգաբնակչություն. 9.493.600 (2012)[2]
7.953.300 (1999) (105/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Հիմն. Azərbaycan!
Կարգախոս. Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!
Արժույթ. մանաթ (AZN)
Ժամային գոտի. +4 (ամռանը +5)
Ազգային տոն. մայիսի 28 (հանրապետության օր)
մարտի 20-21 (նովրուզ)
Վեբ դոմեն | ISO | Հեռ. .az | AZE | 994
Լուսանկար տիեզերքից (NASA)

Ադրբեջան (ադրբեջաներեն՝ Azərbaycan, պաշտոնապես Azərbaycan Respublikası, Ադրբեջանական Հանրապետություն[3]) հանրապետություն է Հարավային Կովկասում, Կասպից ծովի արևմտյան ափամերձ շրջանում։ Սահմանակցում է Հայաստանի Հանրապետությանը և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանը արևմուտքում, Վրաստանին հյուսիսարևմուտքում, Ռուսաստանի Դաշնությանը հյուսիսում և Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը հարավում։ Ադրբեջանական Հանրապետության կազմի մեջ է մտնում նաև Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը, որը սահմանակցում Հայաստանի Հանրապետությանը, Իրանին և Թուրքիային (7 կմ լայնությամբ միջանցքով)։

Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ադրբեջանի պատմություն

Ադրբեջանը ոչ մեծ պետություն է Հարավային Կովկասի արևելյան մասում։ Այժմյան Ադրբեջանի տարածքը ներառում է Մեծ Հայքի Ուտիք, Արցախ, Փայտակարան, մասամբ Սյունիք նահանգները, ինչպես նաև պատմական Աղվանքը։

«Ադրբեջան» անվանումը մինչև 1918թ․–ը օգտագործվել է որպես Իրանի հյուսիսարևմտյան շրջաններից մեկի անվանում։ 1918թ.–ին նավթով հարուստ Բաքվում իրենց գերիշխանությունը ստեղծելու նպատակով անգլիական գեներալներից մեկը Բաքուն և հարակից տարածքները նկարագրելու համար ընտրում է հենց «Ադրբեջան» անունը, որն էլ հետագայում դառնում է նորաստեղծ Ադրբեջանի Հանրապետության պաշտոնական անվանումը։[4] Ադրբեջանի ժողովրդի ձևավորումն սկսվել է 19-րդ դարի վերջից, երբ անգլիական, հետագայում՝ ռուսական գերիշխանություն հաստատելու և Բաքվի նավթահանքերին տիրանալու նպատակով մշակվեց և ստեղծվեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը։ Այն ընթացել է հիմնականում թուրք–թաթարների, մասսամբ՝ թուրքալեզու իրանցիների, ինչպես նաև բնիկ ժողովուրդների՝ լեզգիների, ուդիների, ավարների միախառնման պայմաններում։

Վիթխարի է Կասպից ծովի նշանակությունը երկրի տնտեսության համար, որը ողողում է երկրի ամբողջ արևելյան ափը։ Այն էժան տրանսպորտային միջոց է, ջրերը պարունակում են միլիոնավոր տոննա տարբեր աղեր, հարուստ է նավթի և գազի պաշարներով, արժեքավոր ձկնատեսակներով (Կասպից ծովին բաժին է ընկնում թառափի համաշխարհային որսի ավելի քան 80%-ը)։

Աշխարհագրականորեն բուն Ադրբեջանից անջատված է նրա կազմի մեջ մտնող Նախիջևանի Հանրապետությունը, որի տարածքը կազմել է Մեծ Հայքի մի մասը և մտել է նրա տարբեր աշխարհների (Այրարատ, Սյունիք, Վասպուրական) կազմերի մեջ, սակայն 1921 թ-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և քեմալական Թուրքիայի միջև կնքված պայմանագրով այն Ադրբեջանին է բռնակցվել (ավելի ուշ՝ 1924 թ-ին, այստեղ ստեղծվել է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը)։ Նույն՝ 1921 թ-ին, Մոսկվայի ցուցումով Ադրբեջանին էր միացվել նաև Արցախը (1923 թ-ին այստեղ կազմավորվել է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը, որը 1991 թ-ին հռչակեց իր անկախությունը)։

1991 թ-ին Ադրբեջանը հռչակեց իր անկախությունը, որն առաջինը ճանաչեց Թուրքիան։

Ադրբեջանը բազմազգ երկիր է. ադրբեջանցիները կազմում են երկրի բնակչության 80%-ը։ Ազգային փոքրամասնություններից են թալիշները, թաթերը, լեզգիները, ռուսները, հրեաները, ուկրաինացիները, քրդերը, մինչև 1991 թ.՝ նաև հայերը և այլք։

Խորհրդային իշխանության տարիներին Ադրբեջանի տնտեսությունը որոշակի զարգացում ապրեց։ Բացի նավթից, որն արդյունահանվում էր դեռևս 19-րդ դարից, բազմաթիվ արդյունաբերական ձեռնարկություններն արտադրում են պողպատ, տարբեր մեքենաներ ու հաստոցներ, սինթետիկ կաուչուկ, ավտոդողեր, քիմիական նյութեր և այլն։ Սննդի արդյունաբերության ճյուղերից առավել աչքի են ընկնում մրգի և ձկան պահածոների արտադրությունն ու գինեգործությունը։ Զարգացած է նաև գորգագործությունը։ Գյուղատնտեսության մեջ մշակում են բամբակենի, ծխախոտ, թեյ, ձիթենի, ցիտրուսներ, հացահատիկային բույսեր։ Նախալեռնային շրջաններում տարածված է խաղողագործությունը։ Ամենուրեք կան պտղատու այգիներ (առավել տարածված պտուղներն են նուռը, նուշը, թուզը, սերկևիլը)։

Անասնապահության գլխավոր ճյուղը ոչխարաբուծությունն ու տավարաբուծությունն են։ Զարգացած է ձկնորսությունը (հատկապես՝ թառափի և սաղմոնի)։

Հայ-թաթարական բախումները 1905-1906թթ.[խմբագրել]

Արցախյան շարժում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արցախյան շարժում


Արցախյան պատերազմ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արցախյան ազատամարտ


Անվանում[խմբագրել]

Երկիրն ադրբեջաներեն կոչվում է Ազերբայջան, որը կազմված է պարսկերեն ազեր «կրակ» և բայջան «երկիր» բառերի միացումից, այսինքը նշանակում է «կրակե երկիր»։ Ենթադրում են, որ անվանումը կապված է գետնի տակից դուրս եկող գազերի այրման երևույթի հետ (այդ գազերի այրման վայրերում հնագույն ժամանակներում ստեղծվել են կրակապաշտների տաճարներ)։ Երկրի հայերեն անվանման հիմքում ընկած է պարսկերեն ադուր բառը, որը նույնպես նշանակում է «կրակ» (հայերենի սղման օրենքով բարդության սկզբում դարձել է ադր)։ Երկրի հարավային մասը հին հունական աղբյուրներում կոչվում է Ատրոպատենե, հայկականում՝ Ատրպատական։ Այդպես է կոչվել Փոքր Մարաստանում Աքեմենյանների սատրապ Ատրոպատեսի անունով (նա մ.թ.ա. 321-ին Փոքր Մարաստանը հռչակել է անկախ թագավորություն և դարձել հարստության հիմնադիր թագավորը)։ Ադրբեջանցի ժողովուրդը մինչև Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը հայտնի էր թուրքեր կամ Կովկասի թաթարներ անունով, այնուհետև կոչվեցին ադրբեջանական թուրքեր, ապա՝ ադրբեջանցիներ (ինքնանվանումը՝ ազերբայջանլար)։[5]

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ադրբեջանի վարչական բաժանում
ՆԻՀ-ի շրջանները՝
1. Բաբեկի
2. Ջուլֆայի
3. Քենգերլի
4. Նախիջևան
5. Օրդուբադի
6. Սադարակի
7. Շահբուզի
8. Շարուրի

Հաշվի առնելով Ադրբեջանի տնտեսական ոլորտի զարգածությունը՝ երկիրը բաժանված է 10 տնտեսական շրջանների (ադրբեջաներեն՝ İqtisadi rayon)։

Դե-յուրե Ադրբեջանի կազմում գտնվում է 59 շրջան, 11 քաղաք և 1 ինքնավար հանրապետություն - Նախիջևանի։ 59 շրջանները իրենց հերթին բաժանված են 2698 մունիցիպալիտետների։

Մինչև 1991 թվականը Ադրբեջանական ՍՍՀ-ում գոյություն ուներ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, սակայն այդ թվին Ադր. ՍՍՀ-ի իշխանությունը լուծարքի է ենթարկել ինքնավար մարզը (որ չի ընդունել կենտրոնական իշխանությունը՝ ՍՍՀ Միությունը)։ Այսօր, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի տարածքի մեծ մասը մտնում է անկախ և ազատ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության կազմի մեջ, իսկ մյուս մասը օկուպացված է Ադրբեջանի կողմից։

Տնտեսություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ադրբեջանի տնտեսություն


Ադրբեջանը, լինելով ցարական Ռուսաստանի, իսկ այնուհետև՝ ԽՍՀՄ-ի մասը, իր բարենպաստ աշխարհագրական դիրքի ու բնական հարուստ պաշարների շնորհիվ դարձել է ինդուստրիալ-ագրարային երկիր։

Տնտեսության մեջ առաջատարը ծանր արդյունաբերությունն է։

Խորհրդային իշխանության տարիներին էլ ավելի զարգացավ ավանդական ճյուղը՝ նավթարդյունահանումն ու նավթի վերամշակումը։ Միաժամանակ ստեղծվեցին քիմիական, սև մետաղաձուլական, մեքենաշինական, սննդի ու թեթև արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Ճյուղային կառուցվածքի հետ մեկտեղ փոխվեց նաև արդյունաբերության տարաբաշխումը։ Եթե նախկինում այն կենտրոնացված էր հիմնականում Ապշերոնյան թերակղզում, ապա ներկայումս տեղաբաշխված է ողջ Ադրբեջանով։

Բնակչություն[խմբագրել]

Տես նաև՝ Ադրբեջանցիներ

Ադրբեջանցիներ (ինքնանվանումը՝ ազերբայջանլըլար, տարածված է նաև ազերիլեր, ադրբ.՝ azərbaycanlılar, azərilər, azərbaycan/azəri türkləri) ժողովուրդ է, որ հիմնականում բնակվում է Ադրբեջանում և ըստ որոշ աղբյուրների Պարսկաստանի հյուսիս-արևմուտքում[6] [7] [8]։ Ընդհանուր թիվը աշխարհում մոտ 22-27 մլն. է, որից Ադրբեջանում մոտ 8,1 մլն., Իրանում 12-17 մլն., Թուրքիայում 800 հազար, Ռուսաստանում 600 հազար, Վրաստանում մոտ 280 հազար և այլն։

Հայերը Ադրբեջանում[խմբագրել]

Ադրբեջանի ներկայիս տարածքում հայերը բնակվել են հնագույն ժամանակներից։ Իսկ XIX դարում հիմնականում հայաբնակ էին Բաքուն, Սումգայիթը, Գարդմանքը (Գանձակը, Շամխորի, Շաքիի (Նուխի), Շամախիի և այլ շրջաններ)։ Այստեղ գործում էին հայկական դպրոցներ, մշակութային օջախներ։ Հայ բուրժուազիայի ձեռքում էր գտնվում Ադրբեջանի նավթարդյունաբերության մի մասը, Բաքվի ձեռնարկություններում աշխատում էին հազարավոր հայ բանվորներ։ Ադրբեջանի Հանրապետության հռչակումից հետո և խորհրդային իշխանության տարիներին Ադրբեջանում շարունակում էր ապրել հայ հոծ բնակչություն (1979 թ-ին՝ 475,5 հզ. մարդ), գործում էին հսկայական թվով կրթական ու մշակութային օջախներ։ Դրանք հետզհետե նվազեցին՝ երկրի իշխանությունների վարած բացահայտ ուծացման և ազգային խտրականության քաղաքականության հետևանքով։ 1988 թ-ի փետրվարից սկիզբ առավ Ղարաբաղյան շարժումը, ծայր աստիճան սրվեցին հարաբերությունները Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև։ Սումգայիթում (1988թ-ի փետըրվար), ապա Բաքվում (1990 թ-ի հունվար) ադրբեջանական իշխանությունների կողմից կազմակերպվեցին հայերի կոտորածներ, որից հետո Ադրբեջանի հայ բնակչությունը (շուրջ 450 հզ. մարդ) ստիպված եղավ հեռանալ Ադրբեջանից. փախստականների զգալի մասն ապաստան գտավ Հայաստանում։ Այդ նույն ժամանակ Հայաստանից ադրբեջանցի բնակչությունը տարհանվեց Ադրբեջան։ Իր պատմական հողի վրա ապրելու իրավունքը պաշտպանելու համար Արցախի հայությունը ստիպված դիմեց զինված պայքարի և կարողացավ դիմակայել ադրբեջանական ռազմական գործողություններին։ 1991 թ-ին Լեռնային Ղարաբաղը հռչակեց իր անկախությունը՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը, որը, սակայն, դեռևս միջազգայնորեն ճանաչված չէ։ Բանակցություններ են տարվում հիմնախնդրի խաղաղ կարգավորման նպատակով։

Զինված ուժեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ադրբեջանի զինված ուժեր
Ադրբեջանի զինված ուժերի նշան

Ադրբեջանի Զինված Ուժերը (ադրբեջաներեն՝ Azərbaycan Silahlı Qüvvələri) կազմված են Ադրբեջանի հակաօդային պաշտպանությունից, ռազմա-օդային նավատորմից և ռազմա-ծովային նավատորմից։

Ադրբեջանը, նավթի վաճառքից ստացված գումարները օգտագործելով, իր զինված ուժերը մշտապես համալրում է մեծաքանակ զենք, զինամթերքով։ Մասնավորապես, Ուկրաինայից, Բելառուսից, Մոլդովայից գնել է մեծ քանակությամբ ԽՍՀՄ արտադրության զրահամեքենաներ և տանկեր, իսկ Ռուսաստանից, Իսրայելից, Թուրքիայից և այլ երկրներից՝ ժամանակակից հարձակողական սպառազինություն։ 2007թ-ին Ադրբեջանի ռազմական բյուջեն հասնում էր $ 1,3 միլիարդի։

Ադրբեջանի ԶՈւ Գերագույն հրամանատար է հանդիսանում երկրի նախագահը (2003թ.–ի հոկտեմբերից՝ Իլհամ Ալիևը

Հակահայկական քաղաքականությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացում


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գանձակի ջարդեր


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Սումգայիթի ջարդեր


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Օղակ գործողություն


Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ադրբեջանի փաստացի տարածքը առանց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության։ Դե յուրե տարածքը կազմում է 86.600 կմ²։
  2. CIA - World Factbook Azerbaijan (2012 թ. հուլիսի ազգաբնակչության նախահաշվարկ)
  3. ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե, «Գեոդեզիա եւ քարտեզագրություն» ՊՈԱԿ (2012)։ Աշխարհի պետությունների եւ տարածքների համառոտ տեղեկատու-բառարան։ Երևան: «Գեոդեզիա եւ քարտեզագրություն» ՊՈԱԿ, 5։ ISBN 978-99941-2-663-7։ 
  4. Հայաստանը եղել է աշխարհի 3 կենտրոններից մեկը, իսկ Ադրբեջան անունն առաջին անգամ օգտագործվել է 1918թ.-ին
  5. Հ, Ղ Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս», էջ 11։ 
  6. "Iran: People", CIA: The World Factbook (retrieved 7 June 2006).
  7. "Iran", Amnesty International report on Iran and Azerbaijanis (retrieved 30 July 2006).
  8. "Iran" in the Encyclopedia Orient (retrieved 18 Aug 2006).


Ադրբեջանի քաղաքներ Flag of Azerbaijan.svg

Բաքու

Աղսու  • Աղդաշ  • Աղջաբեդի  • Աղստև  • Առինջ  • Աստարա  • Բաբեկ  • Բալական  • Փայտակարան  • Բիլյասուվար  • Կուտկաշեն  • Գանձակ  • Գետաբեկ  • Գյոկչայ  • Գյոյթեփե  • Գորանբոյ  • Եվլախ  • Զարդաբ  • Զաքաթալա  • Իմիշլի  • Իսմայիլի  • Լենքորան  • Լիման  • Խաչմաս  • Խըրդալան  • Խիզի  • Խուդաթ  • Կախի  • Կուսարի  • Հաջիկաբուլ  • Հորադիզ  • Ղազախ  • Ղուբա  • Մասալի  • Մարազա  • Մինգեչաուր  • Նախիջևան  • Նավթալան  • Նեվթեչալա  • Շաբրան  • Շամախի  • Շամքոր  • Նորաշեն  • Շաքի  • Շիրվան  • Պարտավ  • Ջալիլաբադ  • Ջուղա  • Սաաթլի  • Սաբիրաբադ  • Սալյան  • Սիազան  • Սումգայիթ  • Վարդաշեն  • Տավուշ (Թովուզ)  • Տերտեր  • Ուջարի  • Քարհատ  • Քյուրդամիր  • Որդուար