Սիրիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
الجمهورية العربية السورية
Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն
Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն դրոշ
Դրոշ
Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
"حماة الديار"
Հումաթ ադ-Դիյյառ

Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն դիրքը
Մայրաքաղաք
Ամենամեծ քաղաք
Դամասկոս
Պետական լեզուներ արաբերեն
Կառավարում Նախագահական Հանրապետություն
Անկախություն Ֆրանսիայից
Տարածք
 -  Ընդհանուր 183,885 կմ² 
 -  Ջրային (%) 0.06
 -  Խտություն 267 /կմ² 
80 /մղոն²
Դրամական միավոր Սիրիական լիրա (SYP)
Ժամային գոտի (UTC+3)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC-4 to -10)
Ինտերնետ .sy
Հեռախոսային կոդ +963



Հալեպ
Բոսրոյի հռոմեական թատրոն
Հալեպի բերդը
Բաշշար ալ-Ասադ
Արաբական Սոցիալիստական Բաաս Կուսակցություն

Սիրիա (արաբերեն՝ سوريا Սուրիա, կամ سورية‎ Սուրիա), պաշտոնապես՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն (արաբերեն՝ الجمهورية العربية السورية Ալ-Ջումհուրյյիա ալ-Արաբիյյա աս-Սուրիա), պետություն Արևմտյան Ասիայում, Միջերկրական ծովի ափին։ Արևմտքում սահմանակից է Լիբանանին, հարավ-արևմտքում՝ Իսրայելին, հարավում՝ Հորդանանին, արևելքում՝ Իրաքին և հյուսիսում՝ Թուրքիային։ Ֆրանսիական տիրապետությունից Սիրիան անկախացել է 1946 թվականին, սակայն, երկիրն ունի շուրջ 6000 տարվա պատմություն։ Մայրաքաղաքն է Դամասկոսը, որն հանդիսացել է կարևորագույն քաղաք նախկին իսլամական կայսրություններում։ Երկրի տնտեսական մայրաքաղաքը Հալեպն է, խոշոր քաղաքներ են նաև ՝ Հոմս, Համա,Իդլիբ, Ռակկա և այլն։ Խոշոր նավահանգստային քաղաքներ են Լաթակիան և Տարտուսը։

Երկրի տարածքի մեծ մասը սարավանդային է: Արևմուտքում՝ հյուսիսից հարավ, ձգվում են Անսարիա, Ալ-Զավիա, Անդրլիբանանի և ալ-Շեյխ լեռնաշղթաները (մինչև 2814 մ բարձրությամբ): Հարավ-արևելքում է գտնվում աշխարհի ամենաընդարձակ անապատներից մեկի՝ Սիրիական անապատի մի մասը։ Միջերկրական ծովի երկայնքով ձգվում է 20-30 կմ լայնությամբ դաշտավայր։

Երկրի ընդերքից արդյունահանվում են նավթ, երկաթ, մանգան, պղինձ, քրոմ, ծծումբ, ֆոսֆորիտներ, կերակրի աղ, գորշ ածուխ։


Ամենամեծ գետը Եփրատն է։ Երկրի հյուսիսարևելյան սահմանի երկայնքով հոսում է Տիգրիսը, հյուսիս-արևմուտքում՝ Որոնտեսը (Ասի)։

Պատմություն[խմբագրել]

Վաղ անցյալում Սիրիայի տարածքը կազմել է հնագույն Խեթական, Միտանի, Ասորիք պետության, Նորբաբելոնական թագավորության, Աքեմենյան թագավորության մաս, այնուհետև եղել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրության, ապա` Սելևկյան, Հռոմեական և Բյուզանդական կայսրությունների կազմում: 7-րդ դարում Արաբական թերակղզուց այստեղ են ներխուժել մահմեդական արաբները: Հենց այդ ժամանակից էլ սկսվել է երկրամասի արաբականացումն ու մահմեդականացումը: XI դարում Սիրիայի տարածքի մեծ մասը գրավել են սելջուկյան թուրքերը, որոշ շրջաններ՝ խաչակիրները: 13-րդ դարում Սիրիայի զգալի մասին հաջորդաբար տիրել են եգիպտական մամլուքները և մոնղոլները: 1516–1918 թվականներին երկիրը եղել է Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ: 1918 թվականին արաբական զորքերը մտան Դամասկոս և Խան Թումանի ճակատամարտում հաղթելով թուրքերին` ազատագրեցին Հալեպը: Դրանով վերջ դրվեց թուրքական չորսդարյա տիրապետությանը Սիրիայում: 1920 թվականին Սիրիան հռչակվեց անկախ թագավորություն: Սակայն Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան չճանաչեցին երկրի անկախությունը: Ֆրանսիան ստացավ Սիրիայի և Լիբանանի կառավարման մանդատը:

Համառ պայքարի շնորհիվ 1946 թվականին ապրիլի 17-ին սիրիացիներին հաջողվեց երկրից դուրս մղել օտարերկրյա զորքերը: 1956-1961 թվականներին Սիրիան և Եգիպտոսը միացել են և ստեղծել են Միացյալ Արաբական Հանրապետությունը։ Այնուհետև 1961 թվականին և հռչակել է իր անկախությունը: 1967Վեցօրյա պատերազմում, Իսրայելը գրավել է Գոլանի բարձրունքը Սիրիայից։ Սակայն այն մինչ այսօր չի ճանաչվում միջազգային հանրության կողմից որպես Իսրայելի մաս՝այս տարածքում տեղակայված են խաղաղապահներ։ 1970-ական թվականներից Սիրիան որոշակի ռազմական ներկայություն է պահպանում Լիբանանում և ակտիվ մասնակցություն ունենում մերձավորարևելյան հակամարտության կարգավորման խնդրում: Սիրիան զորքերը Լիբանանից դուրս եկան 2006 թվականին, սակայն Սիրիան մինչև այսօր պահպանում է իր ազդեցությունը Լիբանանի վրա։ 1963 թվականից առ այսօր, երկիրը կառավարում է Բաաս կոչվող կուսկցությունը։ Երկրի առաջնորդը 1970թվականից ի վեր եղել է Ասադ ընտանիքից։ 1946-1970 թվականներին Սիրայում անընդհատ կատարվում էին ռազմական հեղափոխություններ, որը վերջ տվեց Հաֆեզ ալ-Ասադը՝ դառնալով նախագահ։ Մինչ 2000 թվականը, երկիրը ղեկավարել է Հաֆազ ալ-Ասադը, ում հաջորդում է որդին՝ Բաշշար ալ-Ասադը։ Պատմության մեջ, Սիրիան հաճախ ընդգրկել է Լիբանանը, Պաղեստինը և Հորդանանի որոշ մասեր, բայց ոչ Ջազիրան։ Այս բոլոր շրջանները ճանաչվել է Մեծ Սիրիա կամ Շամի երկիր, արաբերենով՝ Բիլադ ալ-Շամ (بلاد الشام)։ Սիրիական կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարվել է տեր Իսքենդերունի կամ Ալեքսանդրետտայի շրջանում, որն այսօր գտնվում է Թուրքիայում (Հաթայ շրջան)։

Բնակլիմայական պայմաններ[խմբագրել]

Կլիման մերձարևադարձային միջերկրածովային է, արևելքում՝ չոր ցամաքային: Ամռանն Արաբական և Սիրիական անապատներից հաճախ փչում է Խամսին կոչվող տոթակեզ քամին: Տարածքի մեծ մասը չունի մակերևութային հոսք, հարթավայրերում կան ուեդներ (չորացող գետահուներ): Սիրիայի տարածքի մեծ մասում բուսականությունն անապատային և կիսաանապատային է (հացազգիներ, փշոտ խոտեր, թփեր, օշինդր): Ծովամերձ գոտում գերակշռում են մշտադալար կաղնին, դափնին, մրտենին, դափնեվարդը, մայրին, կան ձիթենու, թթենու, թզենու, խաղողի այգիներ: Լեռներում աճում են մշտադալար կաղնիներ, նոճիներ, օազիսներում` փյունիկյան արմավենի և ցիտրուսներ: Բազմազան է նաև կենդանական աշխարհը. տարածված են շերտավոր բորենին, գայլը, շնագայլը, կարակալը, ֆենեկ աղվեսը, այծքաղը: Լեռներում հանդիպում են սիրիական արջ, գետակինճ, անտառային կատու, բեզոարյան այծ: Շատ են կրծողներն ու սողունները:

Գյուղատնտեսություն և արդյունաբերություն[խմբագրել]

Սիրիան առավելապես գյուղատնտեսական երկիր է, սակայն հողերի մեծ մասն անջրդի է: Պարենային գլխավոր մշակաբույսը ցորենն է, մշակում են նաև գարի, ոսպ, բամբակենի, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ: Զարգացած է պտղաբուծությունը (մշակվում են ծիրանենի, խնձորենի, ցիտրուսներ), ինչպես նաև խաղողագործությունը, բանջարաբուծությունը: Կան ձիթենու այգինե: Բազմացնում են գլխավորապես ոչխար, խոշոր եղջերավոր կենդանիներ, նաև ձի, ջորի, ուղտ: Առավել զարգացած են մանածագործական, սննդի և շինանյութերի արդյունաբերության ճյուղերը: Աստիճանաբար զարգանում է նաև ծանր արդյունաբերությունը՝ պողպատի գլանվածք, նավթավերամշակում, էլեկտրաշարժիչներ, տրակտորների հավաքում:

Մշակույթ[խմբագրել]

Մինչև 7-րդ դարը սիրիական գրականությունը գրվել է սիրիերեն (արամեերենի ճյուղ է), որի ոսկեդարը համարվում է 4-5-րդ դարերը, իսկ կենտրոնական դեմքը՝ քարոզիչ և փիլիսոփա Եփրեմ Սիրինը: Նրա ստեղծագործությունը էական ազդեցություն է թողել արևելաքրիստոնեական գրականության զարգացման վրա:7-րդ դարից սիրիերենն աստիճանաբար դուրս է մղվել գործածությունից, իսկ սիրիական քրիստոնեությունը՝ մահմեդականության կողմից: Միջին դարերում Սիրիայի տարածքում ապրել են արաբ դասական գրականության ականավոր գործիչներ Աբու-Թամամը, Ալ Բուհթուրին, Ալ Մութանաբին, Աբու Ֆիրաս ալ Խամդանին, փիլիսոփա Աբու-լ-Ալա ալ Մահարին: Սիրիայում շատ կան մշակութային կոթողներ, որոնցից են Հալեպի բերդը, Քրաք դե Չեվալիեր ամրոցը , Ափամեա քաղաքը ,Մարի, Էբլա, Փալմիրա եւ Ապամեա հնագույն քաղաքներում,Դամասկոսի, Հալեպի եւ Բոսրեյի հին քաղաքները, , Կրակ դե-Շեվալե եւ Խալաթ-սալախ-ադ Դին ամրոցները և այլն։

Ժամանակակից սիրիական մշակույթում մեծ տեղ է հատկացվում կրոնին, ընտանիքին և կրթությանը:

Բնակչություն[խմբագրել]

Սիրիայի բնակչությունը 2013 թվականի տվյալներով կազմում է 22.457.000 մարդ։ Մեծամասնությունը, այսինքն բնակչության 74%ը արաբախոս սուննիներ են[1][2][3]։ Այլ իսլամական խմբերն են Ալաուիները (11 տոկոս), Դրուզները և ուրիշներ (5 տոկոս)։ Կան նաև զանազան քրիստոնեական խմբեր, որոնք կազմում են բնակչության 10%ը։



Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]