Սիրիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


الجمهورية العربية السورية
Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն
Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն դրոշ
Դրոշ
Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
"حماة الديار"
Հումաթ ադ-Դիյյառ

Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն դիրքը
Մայրաքաղաք
Ամենամեծ քաղաք
Դամասկոս
Պետական լեզուներ արաբերեն
Կառավարում Նախագահական Հանրապետություն
Անկախություն Ֆրանսիայից
Տարածք
 -  Ընդհանուր 183,885 կմ² 
 -  Ջրային (%) 0.06
 -  Խտություն 267 /կմ² 
80 /մղոն²
Դրամական միավոր Սիրիական լիրա (SYP)
Ժամային գոտի (UTC+3)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC-4 to -10)
Ինտերնետ .sy
Հեռախոսային կոդ +963

Սիրիա (արաբ․՝ سوريا‎‎ կամ سورية‎՝ Սուրիա), պաշտոնապես՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետություն (արաբ․՝ الجمهورية العربية السورية‎‎ ալ-Ջումհուրյյիա ալ-Արաբիյյա աս-Սուրիա), պետություն Առաջավոր Ասիայում՝ Արաբական Արևելքում։ Արևմուտքում սահմանակից է Լիբանանին ու Միջերկրական ծովին, հարավում՝ Իսրայելին ու Հորդանանին, արևելքում՝ Իրաքին և հյուսիսում՝ Թուրքիային։ Կիպրոս կղզին գտնվում է Սիրիական ափից 125 կիլոմետր հեռավորության վրա: Սիրիայի տարածքը շուրջ 185 000 քառ. կմ է և Հայաստանի Հանրապետությանը գերազանցում է ավելի քան 6 անգամ:

1963 թվականի ապրիլյան հեղափոխությունից սկսած՝ երկրում իշխում է Բաաս կամ Արաբական սոցիալիստական վերածնունդ կուսակցությունը (արաբ․՝ حزب البعث العربي الاشتراكي‎‎՝ հիզբ ալ-Բաաս ալ-արաբի ալ-իշթիրաքի): 2011 թվականին սկսվում է սիրիական ճգնաժամը: Վերջինս խլել է 160 000 մարդու կյանք, դրա պատճառով երկիրը լքել են 2 600 0000 քաղաքացիներ: Շուրջ 9 միլիոն մարդ մտադիր է լքել Սիրիան: Ճգնաժամը դեռ չի ավարտվել:

Անվան ծագում[խմբագրել]

Սիրիա անունը ծագում է հունարեն Σύριοι անունից: Հին և միջնադարյան Սիրիան ժամանակակից արաբական հանրապետությունից տարածքով մեծ է եղել: Կարծիք կա, որ անունը Սիրիա են դրել հռոմեացիները. նրանց առաջին տարածքը, որ նվաճել էին Ասիայում, կոչվում էր պրովինցիա Ասիա (Փոքր Ասիա), իսկ մնացած տարածքները՝ Միջերկրական ծովի արևելյան ափը՝ պրոովինցիա Սիրիա: Մեկ այլ տարբերակ է հինավուրց Սուրի քաղաքի գոյության փաստը: Սիրիայի անունը կապվում է նաև ասորիների հետ:

Սիրիա պաշտոնական անվանը զուգահեռ արաբների շրջնում տարածված է Բիլադ ալ-Շամ (արաբ․՝ بلاد الشام‎‎) անունը: Դա վերագրվում է սիրիական համարվող ևս երեք երկրի՝ Հորդանանին, Լիբանանին և Պաղեստինին: Թարգմանաբար Բիլադ ալ-Շամ նշանակում է Շամի երկիր: Շամը այդ երկրամասի խոշորագույն քաղաքի՝ ժամանակակից Սիրիայի մայրաքաղաք Դամասկոսի անուններից է:

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Ռելիեֆ[խմբագրել]

Սիրիական ծովափը շուրջ 193 կմ է: Այն ձգվում է Լիբանանից անմիջապես հյուսիս ու հասնում Թուրքիայի սահմանին: Ծովափի երկարությամբ ձգվում է նեղ դաշտավայր, որին զուգահեռ՝ 20 կմ հեռավորության վրա, Ալավիտ լեռնաշղթան է: Նրա զառիթափ լանջերը արևելքում հասնում են Օրոնտես գետի բերրի դաշտին: Գետահովտից հյուսիս է տարածվում Սիրիական լեռնազանգվածը, որը եզերում է երկրի կենտրոնական հարթավայրը: Հարավում հարթավայրը եզերում են Անդրլիբանանյան լեռները: Այստեղ է գտնվում Սիրիայի բարձր կետը՝ Հերմոն կամ Ջաբալ ալ-Շեյխ լեռը (արաբ․՝ جبل الشيخ‎‎): Այն ունի 2 814 մետր բարձություն և շրջապատված է հավերժական ձյունով: Այստեղից է հոսում Բարադա գետը, որը սնուցում է Դամասկոսը և նրա շրջակայքը (Ղուտայի օազիս):

Երկրի արևելյան ու հարավարևելյան հատվածում վեր է խոյանում Սիրիական անապատը (արաբ․՝ بادية الشام‎‎՝ բադիյաթ ալ-Շամ ): Այն հյուսիսից սահմանափակում է մեկ այլ բարեբեր շրջան՝ ալ-Ջազիրան (արաբ․՝ الجزيرة‎‎): Հարավ-արևմուտքում Հաուրան լեռնաշղթան է և Ջաբալ-Դրուզ (արաբ․՝ جبل الدروز‎‎) հրաբխային բարձրավանդակը: Սիրիայի խոշորագույն գետը Եփրատն է (արաբ․՝ الفرات‎‎՝ ալ-Ֆուռաթ ), որի սիրիական հատվածը 676 կմ է: Կարևոր նշանակություն ունի Օրոնտես գետը (325 կմ):

Սիրիան Միջերկրական ծովում ունի մեկ կղզի՝ Արվադը:

Կլիմա[խմբագրել]

Սիրիայի կլիման չոր ցամաքային է: Ջերմաստիճանը չի հասնում սառեցման կետին: Արևելքում միջին տեղումները հասնում են տարեկան 11 միլիմետրի: Արևելյան ծովափը անհամեմատ խոնավ է՝ տարեկան 500 մմ: Լեռնային շրջանները սառն են և տեղումնառատ, ձմռանը ձյուն է տեղում:

Երկրի ընդերքից արդյունահանվում են նավթ, երկաթ, մանգան, պղինձ, քրոմ, ծծումբ, ֆոսֆորիտներ, կերակրի աղ, գորշ ածուխ։

Հալեպ
Բոսրայի հռոմեական թատրոն
Հալեպի բերդը
Բաշշար ալ-Ասադ
Արաբական Սոցիալիստական Բաաս Կուսակցություն

Պատմություն[խմբագրել]

Ֆրանսիական տիրապետությունից Սիրիան անկախացել է 1946 թվականին, սակայն, երկիրն ունի շուրջ 6000 տարվա պատմություն։ Մայրաքաղաքն է Դամասկոսը, որն հանդիսացել է կարևորագույն քաղաք նախկին իսլամական կայսրություններում։ Երկրի տնտեսական մայրաքաղաքը Հալեպն է, խոշոր քաղաքներ են նաև ՝ Հոմս, Համա,Իդլիբ, Ռակկա և այլն։ Խոշոր նավահանգստային քաղաքներ են Լաթակիան և Տարտուսը։

Վաղ անցյալում Սիրիայի տարածքը կազմել է հնագույն Խեթական, Միտանի, Ասորիք պետության, Նորբաբելոնական թագավորության, Աքեմենյան թագավորության մաս, այնուհետև եղել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրության, ապա՝ Սելևկյան, Հռոմեական և Բյուզանդական կայսրությունների կազմում: 7-րդ դարում Արաբական թերակղզուց այստեղ են ներխուժել մահմեդական արաբները: Հենց այդ ժամանակից էլ սկսվել է երկրամասի արաբականացումն ու մահմեդականացումը: XI դարում Սիրիայի տարածքի մեծ մասը գրավել են սելջուկյան թուրքերը, որոշ շրջաններ՝ խաչակիրները: 13-րդ դարում Սիրիայի զգալի մասին հաջորդաբար տիրել են եգիպտական մամլուքները և մոնղոլները: 1516–1918 թվականներին երկիրը եղել է Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ: 1918 թվականին արաբական զորքերը մտան Դամասկոս և Խան Թումանի ճակատամարտում հաղթելով թուրքերին՝ ազատագրեցին Հալեպը: Դրանով վերջ դրվեց թուրքական չորսդարյա տիրապետությանը Սիրիայում: 1920 թվականին Սիրիան հռչակվեց անկախ թագավորություն: Սակայն Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան չճանաչեցին երկրի անկախությունը: Ֆրանսիան ստացավ Սիրիայի և Լիբանանի կառավարման մանդատը:

Համառ պայքարի շնորհիվ 1946 թվականին ապրիլի 17-ին սիրիացիներին հաջողվեց երկրից դուրս մղել օտարերկրյա զորքերը: 1956-1961 թվականներին Սիրիան և Եգիպտոսը միացել են և ստեղծել են Միացյալ Արաբական Հանրապետությունը։ Այնուհետև 1961 թվականին և հռչակել է իր անկախությունը: 1967Վեցօրյա պատերազմում, Իսրայելը գրավել է Գոլանի բարձրունքը Սիրիայից։ Սակայն այն մինչ այսօր չի ճանաչվում միջազգային հանրության կողմից որպես Իսրայելի մաս՝այս տարածքում տեղակայված են խաղաղապահներ։ 1970-ական թվականներից Սիրիան որոշակի ռազմական ներկայություն է պահպանում Լիբանանում և ակտիվ մասնակցություն ունենում մերձավորարևելյան հակամարտության կարգավորման խնդրում: Սիրիան զորքերը Լիբանանից դուրս եկան 2006 թվականին, սակայն Սիրիան մինչև այսօր պահպանում է իր ազդեցությունը Լիբանանի վրա։

1963 թվականից առ այսօր, երկիրը կառավարում է Բաաս կոչվող կուսկցությունը։ Երկրի առաջնորդը 1970թվականից ի վեր եղել է Ասադ ընտանիքից։ 1946-1970 թվականներին Սիրայում անընդհատ կատարվում էին ռազմական հեղափոխություններ, որը վերջ տվեց Հաֆեզ ալ-Ասադը՝ դառնալով նախագահ։

Մինչ 2000 թվականը, երկիրը ղեկավարել է Հաֆազ ալ-Ասադը, ում հաջորդում է որդին՝ Բաշշար ալ-Ասադը։ Պատմության մեջ, Սիրիան հաճախ ընդգրկել է Լիբանանը, Պաղեստինը և Հորդանանի որոշ մասեր, բայց ոչ Ջազիրան։ Այս բոլոր շրջանները ճանաչվել է Մեծ Սիրիա կամ Շամի երկիր, արաբերենով՝ Բիլադ ալ-Շամ (بلاد الشام)։ Սիրիական կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարվել է տեր Իսքենդերունի կամ Ալեքսանդրետտայի շրջանում, որն այսօր գտնվում է Թուրքիայում (Հաթայ շրջան)։

Բնակլիմայական պայմաններ[խմբագրել]

Կլիման մերձարևադարձային միջերկրածովային է, արևելքում՝ չոր ցամաքային: Ամռանն Արաբական և Սիրիական անապատներից հաճախ փչում է Խամսին կոչվող տոթակեզ քամին: Տարածքի մեծ մասը չունի մակերևութային հոսք, հարթավայրերում կան ուեդներ (չորացող գետահուներ): Սիրիայի տարածքի մեծ մասում բուսականությունն անապատային և կիսաանապատային է (հացազգիներ, փշոտ խոտեր, թփեր, օշինդր): Ծովամերձ գոտում գերակշռում են մշտադալար կաղնին, դափնին, մրտենին, դափնեվարդը, մայրին, կան ձիթենու, թթենու, թզենու, խաղողի այգիներ: Լեռներում աճում են մշտադալար կաղնիներ, նոճիներ, օազիսներում՝ փյունիկյան արմավենի և ցիտրուսներ: Բազմազան է նաև կենդանական աշխարհը. տարածված են շերտավոր բորենին, գայլը, շնագայլը, կարակալը, ֆենեկ աղվեսը, այծքաղը: Լեռներում հանդիպում են սիրիական արջ, գետակինճ, անտառային կատու, բեզոարյան այծ: Շատ են կրծողներն ու սողունները:

Գյուղատնտեսություն և արդյունաբերություն[խմբագրել]

Սիրիան առավելապես գյուղատնտեսական երկիր է, սակայն հողերի մեծ մասն անջրդի է: Պարենային գլխավոր մշակաբույսը ցորենն է, մշակում են նաև գարի, ոսպ, բամբակենի, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ: Զարգացած է պտղաբուծությունը (մշակվում են ծիրանենի, խնձորենի, ցիտրուսներ), ինչպես նաև խաղողագործությունը, բանջարաբուծությունը: Կան ձիթենու այգինե: Բազմացնում են գլխավորապես ոչխար, խոշոր եղջերավոր կենդանիներ, նաև ձի, ջորի, ուղտ: Առավել զարգացած են մանածագործական, սննդի և շինանյութերի արդյունաբերության ճյուղերը: Աստիճանաբար զարգանում է նաև ծանր արդյունաբերությունը՝ պողպատի գլանվածք, նավթավերամշակում, էլեկտրաշարժիչներ, տրակտորների հավաքում:

Մշակույթ[խմբագրել]

Մինչև 7-րդ դարը սիրիական գրականությունը գրվել է սիրիերեն (արամեերենի ճյուղ է), որի ոսկեդարը համարվում է 4-5-րդ դարերը, իսկ կենտրոնական դեմքը՝ քարոզիչ և փիլիսոփա Եփրեմ Սիրինը: Նրա ստեղծագործությունը էական ազդեցություն է թողել արևելաքրիստոնեական գրականության զարգացման վրա:7-րդ դարից սիրիերենն աստիճանաբար դուրս է մղվել գործածությունից, իսկ սիրիական քրիստոնեությունը՝ մահմեդականության կողմից: Միջին դարերում Սիրիայի տարածքում ապրել են արաբ դասական գրականության ականավոր գործիչներ Աբու-Թամամը, Ալ Բուհթուրին, Ալ Մութանաբին, Աբու Ֆիրաս ալ Խամդանին, փիլիսոփա Աբու-լ-Ալա ալ Մահարին: Սիրիայում շատ կան մշակութային կոթողներ, որոնցից են Հալեպի բերդը, Քրաք դե Չեվալիեր ամրոցը, Ափամեա քաղաքը ,Մարի, Էբլա, Փալմիրա եւ Ապամեա հնագույն քաղաքներում,Դամասկոսի, Հալեպի եւ Բոսրեյի հին քաղաքները,, Կրակ դե-Շեվալե եւ Խալաթ-սալախ-ադ Դին ամրոցները և այլն։

Ժամանակակից սիրիական մշակույթում մեծ տեղ է հատկացվում կրոնին, ընտանիքին և կրթությանը:

Բնակչություն[խմբագրել]

Սիրիայի բնակչությունը 2013 թվականի տվյալներով կազմում է 22.457.000 մարդ։ Մեծամասնությունը, այսինքն բնակչության 74%ը արաբախոս սուննիներ են[1][2][3]։ Այլ իսլամական խմբերն են Ալաուիները (11 տոկոս), Դրուզները և ուրիշներ (5 տոկոս)։ Կան նաև զանազան քրիստոնեական խմբեր, որոնք կազմում են բնակչության 10%ը։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]