Կիպրոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կիպրոսի Հանրապետություն
Κυπριακή Δημοκρατία (հունարեն)
Kıbrıs Cumhuriyeti (թուրքերեն)
Կիպրոսի դրոշ
Դրոշ
Կիպրոսի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Ύμνος εις την Ελευθερίαν
Ազատության հիմն
Կիպրոսի դիրքը
Մայրաքաղաք Նիկոսիա
35°08′N, 33°28′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ հունարեն
Կառավարում Հանրապետություն
 -  Նախագահ Դիմիտրիս Խրիստոֆիաս
Անկախություն Միավորված Թագավորությունից 
 -  Թվական օգոստոսի 16, 1960 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,251 կմ² (167th)
Բնակչություն
 -  2013 նախահաշիվը 1 000 000 (154-րդ)
 -  Խտություն 90 /կմ² (105-րդ)
233 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2007 գնահատում
 -  Ընդհանուր $23.74 բիլիոն (113th)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $31,053 (25-րդ)
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.903 (բարձր) (29-րդ)
Դրամական միավոր Euro (CYP)
Ժամային գոտի EET (UTC+2)
 -  Ամռանը (DST) EEST (UTC+3)
Ինտերնետ .cy
Հեռախոսային կոդ +357

Կիպրոս[1] (հունարեն՝ Κύπρος, պաշտոնապես՝ Կիպրոսի Հանրապետություն (հունարեն՝ Κυπριακή Δημοκρατία), պետություն է Միջերկրական ծովի արևելյան մասում՝ Թուրքիայից հարավ, որը գտնվում է նույնանուն կղզու վրա։ Կիպրոսի Հանրապետությունը զարգացած երկիր է և անդամ է Եվրոպական Միության՝ 2004 թվականի մայիսի 1-ից։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Կղզին շատ հարուստ է պղնձի հանքերով. պղինձը առաջինը հայտնաբերվել է այնտեղ։ «Կիպրոս» անունից է ծագել պղնձի լատիներեն անվանումը՝ «կուպրում», որովհետև կղզին շատ հարուստ է պղնձի հանքերով։ Կղզու մակերևույթը լեռնային է։

Հյուսիսային ափի երկայնքով ձգվում են Կիրենիա, հարավում՝ Տրոոդոս լեռնաշղթաները, իսկ կենտրոնում Մեսաորիա հարթավայրն է։ Կան պղնձի, քրոմի, երկաթի, ասբեստի պաշարներ։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող (պղինձ, քրոմ, երկաթ) և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակող (ծխախոտ, գինի, մրգի պահածոներ և այլն) ճյուղերը։ Կա նաև տնայնագործական և արհեստագործական արտադրություն (գորգեր, ձեռագործ, խեցեղեն)։ Մշակում են ցորեն, գարի, ընդեղեն, բոստանային բույսեր, խաղող, ցիտրուսներ, ծխախոտ, նշենի։ Կան ձիթենու և ընկուզենու պուրակներ։ Զարգացած է շերամապահությունը, ափամերձ շրջաններում՝ ձկնորսությունը։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Իր գոյության հազարամյակների ընթացքում Կիպրոսը շատ քիչ է եղել անկախ։ Մ. թ. ա. I հազարամյակում կղզուն տիրել են ասորեստանցիները, խեթերը, եգիպտացիները, պարսիկները, Ալեքսանդր Մակեդոնացու փոխարքաները, հռոմեացիները։

7-րդ դարում այն զավթել են արաբները, 12-րդ դարում՝ խաչակիրները, իսկ 1571 թվականից՝ օսմանյան թուրքերը։ 1878 թվականին Արևմտյան Հայաստանում Ռուսական կայսրության առաջխաղացումը դիմագրավելու նպատակով Կիպրոսը զավթել են անգլիացիները, որոնց տիրապետությունն այնտեղ տևեց մինչև 1960 թ-ի օգոստոսի 16-ը, երբ Կիպրոսը հռչակվեց անկախ հանրապետություն և 1961 թվականին դարձել է Ազգերի Համագործակցության անդամ հանրապետություն։ Բայց անկախություն ստանալուց հետո էլ Կիպրոսը չձերբազատվեց գաղութային կապանքներից, քանի որ Անգլիան այնտեղ պահպանում էր իր ռազմական խարսխակայանները և Հունաստանի ու Թուրքիայի հետ հանդես էր գալիս կիպրական պետության «երաշխավոր»։

Բնակչություն[խմբագրել]

Կիպրոսի բնակչության մեծամասնությունը (մոտ 80 %) հույներ են, որոնց նախնիներն այստեղ բնակություն են հաստատել ավելի քան 3 հազար տարի առաջ, 18 %-ը թուրքեր են, որոնք այստեղ մուտք են գործել XVI դարում։ Հունաստանի հետ հույն-կիպրացիների միավորմանը շարունակաբար խոչընդոտել է կղզու փոքրաթիվ թուրքական համայնքը[2]։

1974 թվականին, կիպրացի հույների և թուրքերի միջև Բախումներից հետո Իսկ 1974 թվականին Թուրքիան պարզապես նվաճեց Կիպրոսի հյուսիսարևելյան մասը և այնտեղ հռչակեց այսպես կոչված Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը, որին մինչև օրս, բացի Թուրքիայից, ոչ մի երկիր չի ճանաչել։ Այդ պատճառով հազարավոր կիպրացիներ ստիպված եղան տեղահանվել և «անկախ» թուրք-կիպրական կարավարություն կազմվեց կղզու հյուսիսում։ Այդ իրադարձությունները և ստեղծված քաղաքական իրավիճակը տակավին դժվարություններ են պատճառում։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

Կիպրոսի Հանրապետությունը, որն աշխարհի երկրների կողմից ճանաչված պետություն է, գերիշխանության պահանջներ է հայտարարել ամբողջ Կիպրոս կղզու և շրջակա ջրերի նկատմամբ, բայց de facto կղզին բաժանված է չորս մասի.

Տուրիզմ[խմբագրել]

Կիպրոսը երրորդ ամենամեծ կղզին է Միջերկրականում և ամենասիրված շրջաններից մեկն է զբոսաշրջիկների համար։ Կղզին զբոսաշրջիկներին գրավում է իր մեղմ կլիմայով, տաք ծովով, հրաշալի լողափերով, որոնք ամբողջ տարին մարդաշատ են, Տրոոդոսի լեռնային առողջարանով, ինչպես նաև բազմաթիվ ու եզակի պատմական հուշարձաններով։ Տարեկան ավելի քան 2,4 միլիոն զբոսաշրջիկ է այցելում այդ երկիրը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 51։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Հայկական մանկական հանրագիտարան