Կիպրոս

Վիքիփեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Այս հոդվածը տեղեկատվական աղբյուրների կարիք ունի։ Դուք կարող եք օգնել նախագծին՝ գտնելով բերված տեղեկությունների հաստատումը վստահելի աղբյուրներում և ավելացնելով այդ աղբյուրներին հղումները հոդվածին։ Անհիմն հղումները ենթակա են հեռացման

Կիպրոսի Հանրապետություն Κυπριακή Δημοκρατία (հունարեն) Kıbrıs Cumhuriyeti (թուրքերեն)
Ազգային հիմն՝ Ύμνος εις την Ελευθερίαν Ազատության հիմն
Մայրաքաղաք		Նիկոսիա 35°08′N, 33°28′E
Ամենամեծ քաղաք		մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ)		հունարեն, թուրքերեն
Կառավարում		Հանրապետություն
-	Նախագահ	Դիմիտրիս Խրիստոֆիաս
Անկախություն		Միավորված Թագավորությունից
-	Թվական	օգոստոսի 16, 1960
Տարածք
-	Ընդհանուր	9,251 կմ² (167th) 3,572 մղոն²
Բնակչություն
-	2006 նախահաշիվը	855,000 (154-րդ)
-	2005 մարդահամարը	835,000
-	Խտություն	90 /կմ² (105-րդ) 233 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ)		2007 գնահատում
-	Ընդհանուր	$23.74 բիլիոն (113th)
-	Մեկ շնչի հաշվով	$31,053 (25-րդ)
ՄԶՀ (2004)		0.903 (բարձր) (29-րդ)
Դրամական միավոր		Կիպրոսի ֆունտ (CYP)
Ժամային գոտի		EET (UTC+2)
-	Ամռանը (DST)	EEST (UTC+3)
Ինտերնետ		.cy
Հեռախոսային կոդ		+357

Կիպրոս (հունարեն՝ Κύπρος, թուրքերեն` Kıbrıs), կամ, պաշտոնապես` Կիպրոսի Հանրապետություն (հունարեն` Κυπριακή Δημοκρατία, թուրքերեն` Kıbrıs Cumhuriyeti) - կղզի և երկիր Միջերկրական ծովի արևելյան մասում, Թուրքիայից հարավ։

Կիպրոսը երրորդ ամենամեծ կղզին է Միջերկրականում և ամենասիրված շրջաններից մեկն է զբոսաշրջիկների համար։ Տարեկան ավելի քան 2,4 միլիոն զբոսաշրջիկ է այցելում այդ երկիրը։ Նախապես Կիպրոսը բրիտանական գաղութ էր։ Ստացել է անկախությունը Բրիտանիայից 1960 թվականին և 1961-ն դարձել է Ազգերի Համագործակցության անդամ հանրապետություն։ Կիպրոսի Հանրապետությունը զարգացած երկիր է և անդամ է Եվրոպական Միության՝ 2004-ի մայիսի 1-ից սկսյալ։

1974-ին, կիպրացի հույների և թուրքերի միջև բախումներից հետո Թուրքիան գրավեց կղզու մեկ երրորդը։ Այդ պատճառով հազարավոր կիպրացիներ ստիպված եղան տեղահանվել և «անկախ» թուրք-կիպրական կարավարություն կազմվեց կղզու հյուսիսում։ Այդ իրադարձությունները և ստեղծված քաղաքական իրավիճակը տակավին դժվարություններ են պատճառում։

Կիպրոսի Հանրապետությունը, որն աշխարհի երկրների կողմից ճանաչված պետություն է, գերիշխանության պահանջներ է հայտարարել ամբողջ Կիպրոս կղզու և շրջակա ջրերի նկատմամբ, բայց de facto կղզին բաժանված է չորս մասի.

• Կիպրոսի Հանրապետության վարչությանը ենթակա հարավային շրջանը
• «Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն» թուրքաբնակ ինքնակոչ «պետությունը» հյուսիսում
• Կղզու երկու հակառակ մասերը միմյանցից տարանջատող և ՄԱԿ-ի կողմից վերահսկվող Կանաչ Գիծը
• Բրիտանական գերիշխանության տակ գտնվող Ակրոտիրի և Դեկելիա ռազմական բազաների տարածքը

[խմբագրել] Պատմությունը

Կիպրոսը մեկը մյուսի հետևից նվաճել են փյունիկեցիները (950-850 մ. թ. ա.), ասորիները (709-669 մ. թ. ա.), եգիպտացիները (565-546 մ. թ. ա.), պարսիկները (546-332 մ. թ. ա.), 332-ին (մ. թ. ա.)` Ալեքսանդր Մեծը: Այնուհետև կղզին դարձել է հռոմեական, ապա բյուզանդական նահանգ: Այս շրջանում է, որ հայեր, մարոնիթներ (սիրիացի քրիստոնյաներ), հրեաներ, հետագայում նաև եվրոպական ծագումով կաթոլիկներ հաստատվել են այնտեղ: 1191-ին կղզին զավթել են խաչակիրները: 1192-ին ստեղծվել է Կիպրոսի թագավորությունը, որը գոյատևել է մինչև 1489` Լուսինյանների ֆեոդալական տան գլխավորությամբ: 1489-1571 թվերին կղզին պատկանել է Վենետիկին: Ապա Թուրքիան է նվաճել, 1878-ի անգլո-թուրքական գաղտնի համաձայնագրով Անգլիան օկուպացրել է, իսկ 1914-ին` բռնակցել կղզին: Կիպրոսը 1925-ից անգլիական գաղութ է դարձել: Անկախ հանրապետություն է հռչակվել 1960-ի օգոստոսի 16-ին: 1974-ին թուրքական զորքերը ներխուժելով զավթել են կղզու տարածքի մոտ 40 տոկոսը: Ներկայումս ավելի քան 115 հազար Անատոլիայից գաղթածներ անօրինական բնակություն են հաստատել այնտեղ` զգալիորեն փոխելով երկրի ժողովրդագրական դիմագիծը: Երկրորդ, երրորդ և չորրորդ բաժիններում ներկայացված են հայերի` որպես կրոնական փոքրամասնության իրավական կարգավիճակը, հայերի առաջացման պատմությունն ու Կիպրոսում բնակություն հաստատելու ժամանակագրությունը: Ըստ Կիպրոսի Հանրապետության սահմանադրության N 2 հոդվածի, կղզում գոյություն ունեն 2 համայնքներ` հունական և թուրքական, և 3 կրոնական խմբավորումներ` մարոնիթներ, հայեր ու լատիններ: Վերջիններս եվրոպացի (հռոմեական) կաթոլիկներ են, որոնց այդպես են անվանում տարբերելու համար մարոնիթներից, որոնք նույնպես կաթոլիկներ են: «Ինչպես ակնկալվում էր, 1960-ի նոյեմբերին տեղի ունեցած հանրաքվեով բոլոր 3 խմբավորումները գերադասեցին պատկանել հունական համայնքին, մի հանգամանք, որը որոշ չափով ազդեց թուրքական համայնքի հետ ունեցած նրանց հարաբերությունների վրա: Միջհամայնքային տարակարծությունների (1963-64 թթ.) և այնուհետև թուրքական ներխուժման ժամանակներում (1974 թ.) թուրքերը նրանց շատ ավելի վատ վերաբերվեցին, քան հունական համայնքի մյուս անդամներին», գրված է տեղեկագրական պարբերականում: Բայց հունական համայնքին պատկանելը ունեցել է նաև իր առավելությունները: Նրանք կարողացել են օգտվել այդ համայնքի բոլոր բարիքներից, հասարակական աշխատանք ծավալել, ընտրվել կառավարական պաշտոններում, ունենալ վարչական ինքնավարության իրավունք` եկեղեցի, դպրոց, ակումբներ և ծավալել կրթական ու մշակութային գործունեություն: Ըստ 1970, 1976 և 1981 թվերի համապատասխանաբար N 58, 38 և 41 օրենքներում սահմանված հոդվածների, կրոնական խմբավորումները կարող են Ներկայացուցիչների պալատում ընտրված անդամներ ունենալ պաշտպանելու իրենց խմբավորման շահերը: Կիպրոսում ապրող հայերի մասին հիշատակություններ կան մեր թվարկության 4-5-րդ դարերից: Սակայն առաջին զանգվածային գաղթը դեպի կղզի տեղի է ունեցել 578 թվին և կապված է վատահամբավ Մորիկի անվան հետ: Կայսր դառնալուց առաջ, երբ Մորիկը գտնվում էր արևելքում որպես զորահրամանատար, հայ ժողովրդի մեջ ծայր առած ազատագրական շարժումները ճնշելու նպատակով նա Աղձնիքից և Եփրատի շրջանի գավառներից մեծ թվով հայերի է տեղափոխում Կիպրոս: Այնուհետև հայերը կղզի են ժամանել նաև հայկական ծագում ունեցող Հերակլիոս (575-641) բյուզանդական կայսեր (610-ից) օրոք: Նա փորձել է հարթել տարաձայնությունները հայ-բյուզանդական հավատի բնագավառում` խթանելով նոր վարդապետություն` միակամությունը (մոնոթելետիզմ): Ուրիշներ, առավելապես առևտրականներ, Կիպրոս են տեղափոխվել կաթողիկոս Հովհաննես Օձնեցու (717-728 թթ.) ժամանակաշրջանում: 9-10-րդ դարերում հայ գնդապետներ և կառավարիչներ են ծառայել Կիպրոսում, ինչպես, օրինակ, Ալեքսիոս զորավարը (868 թ.), Վասիլ Հայկազը (958 թ.), Վահրամը (965 թ.) և Լևոնը (910 թ.), ով ձեռնամուխ է եղել Լառնակայում Սբ Ղազար բազիլիկը կառուցելուն: Ըստ որոշ աղբյուրներ, 10-րդ դարում այն որպես հայկական եկեղեցի ծառայել է հայ կաթոլիկներին: Հետզհետե աճող հայկական համայնքի հովվական կարիքները հոգալու նպատակով Խաչիկ Ա (Արշարունի) կաթողիկոսը 973-ին Նիկոսիայում հիմնել է եպիսկոպոսյան թեմ, և շատ հայ եպիսկոպոսներ մասնակցել են հոգևորական կարևոր միջոցառումների: Երբ Իսահակ Կոմնենոսն իրեն հռչակել է Կիպրոսի կայսր 1185 թվին և ամուսնացել Ռուբինյանների տոհմից հայ իշխան Թորոս Բ-ի դստեր հետ, նա իր հետ Կիպրոս է տեղափոխել բազմաթիվ հայ ազնվականների և մարտիկների, որոնցից շատերը պայքարել են տեղի բնակիչների հետ Ռիչարդ Առյուծասիրտի դեմ Լիմասոլում (1191-ի մայիսին): Կիլիկիային մոտ գտնվելը նպաստել է, որ կղզին հայերի համար հրապուրիչ վայր դառնա: Կարծիք կա, որ եթե Լուսինյանների ձեռքում չմնար, Կիպրոսը կարող էր դառնալ Փոքր Հայքի մի մասը: Չափազանց հետաքրքրական այլ տվյալներ կան 36 էջանոց այս պարբերականում, որի հետագա բաժիններում կիպրահայերի ժողովրդագրական, կրթական, եկեղեցական և մշակութային մանրամասներն են ներկայացված: 1881-ի ապրիլի 4-ին անցկացված մարդահամարի արդյունքներով կղզու ընդհանուր բնակչությունը կազմել է 186.173 հոգի, որոնցից 174-ը եղել են հայեր (0,0935 տոկոսը): 1901-ին` համապատասխանաբար 237.022, որոնցից 517-ը` հայեր (0, 2 տոկոս), 1946-ին 3.686 հայեր են բնակվել Կիպրոսում: Այդ ժամանակ կղզու բնակչությունը եղել է 450.114 հոգի: 1956-ին հայերի թվաքանակը բարձրացել է 4.549-ի: Մինչև 1974-ի կղզու հյուսիսային մասի թուրքական նվաճումը հայերի սեփականությունն է եղել 1.474 հեկտար հողատարածություն: Նիկոսիայում առաջին հայկական վարժարանը հիմնվել է 1970 թվին վարդապետ Վարդան Մամիկոնյանի կողմից և կոչվել է իր անունով` Վարդանանց տղաների դպրոց: 1902-ին բացվում է Շուշանյան աղջիկների դպրոցը: Լիմասոլում առաջին հայկական վարժարանը բացվել է 1928-ին: 1951-ին մեկ ուրիշն է հիմնվել: Պետրոս Գալայճյանի և դպրոցական կոմիտեի նախագահ դոկտ. Վահագն Ադամյանի ջանքերի շնորհիվ նՆարեկե անունով մի նոր դպրոց է կառուցվել այնտեղ, որի բացումը կատարել է նախագահ Դեմետրիս Խրիստոֆիասը 2008-ի նոյեմբերի 5-ին: Լառնակայում ևս գործում է «Նարեկ» վարժարանը, որի բացումը ավելի վաղ (1996-ին) կատարել է նախագահ Գլաֆկոս Քլերիդեսը: Հատկանշական է, որ դպրոցները ամբողջությամբ կառավարության հոգածության և հովանավորության տակ են գտնվում: Մինչև 2005 թվականը կղզում մեծ հաջողությամբ գործում էր աշխարհում եզակի գիշերօթիկ հայկական կրթական օջախը` Մելգոնյանը, որը ՀԲԸՄ-ի որոշմամբ փակվեց առաջացնելով շատերի` ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ դրսում, վրդովմունքը: Կիպրահայերը ունեն իրենց սեփական գերեզմանատները Նիկոսիայում, Լիմասոլում, Լառնակայում և Ֆամագուստայում: Մամուլի հրատարակությունների թվում ներկայումս Կիպրոսում լույս են տեսնում «Արձագանգ» (1995-ից) և նԱզատ ձայնե (2003-ից) թերթերը, «Լրատու» (2006-ից) խորհրդարանական և «Գեղարդ» (1997-ից) եկեղեցական պարբերականները, ինչպես նաև «Կիպրահայեր» (1999-ից) հանդեսը, Հայկական համայնքն ունի պաշտոնական վեբսայթ 2006-ից (www.cyprusarmenians.com), ինչպես նաև ինտերնետային ռադիոկայան: Կղզում գործում են նաև բազմաթիվ հայկական հիմնարկություններ, օրինակ, ՀԲԸՄ-ն, «Փարոս» արվեստների հիմնադրամը, կիպրահայերի «Ազգային կոմիտեն» (Հայ դատ), «Արև» բարեգործական հիմնադրամը: Հայ օգնության ընկերությունը, Երիտասարդաց դաշնությունը, «Ազատամարտ» երիտասարդաց կենտրոնը, Կիպրոս-Հայաստան բարեկամության ընկերությունը, «Համազգային» մշակութային և կրթական ասոցիացիան և այլն: Գործում է նաև «Գալայճյան ծերանոցը»` 1988-ից Նիկոսիայում: Ծերանոցը կառուցել են Պետրոս և Արամ Գալայճյան եղբայրները ի հիշատակ իրենց ծնողների` Ռուբեն և Մարի Գալայճյանների: 2005-ին ամբողջական վերանորոգումից հետո 12 սենյակների փոխարեն 22 սենյակ է ներկայացված այժմ մեծահասակ կիպրահայերին: Երկրի ամենահին հուշակոթողների շարքում Մակարավանքի մոտ կառուցված սյունն է (ճարտարապետ Կարո Բալյան), կառուցված Քյուրքչյան որբանոցի ուսանողների կողմից 1901-ին: Ցեղասպանության զոհերի առաջին հուշարձանի բացումը կատարվել է 1932-ին Վիկտորիա փողոցում գտնվող հայկական եկեղեցու բակում: 1992-ին ցեղասպանությանը նվիրված նոր հուշարձան կառուցվեց Նիկոսիայի հայկական եկեղեցու բակում` ճարտարապետ Ջոն Գևերյան: 2008-ի մայիսին նախագահ Դեմետրիս Խրիստոֆիասը կատարել է բացումը Լառնակայում Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի, որը միաժամանակ խորհրդանշում է հայ ժողովրդի երախտագիտությունը Կիպրոսի ժողովրդի հանդեպ, որը հյուրընկալել է հայ տարագրյալներին: Մելգոնյան կրթական հաստատության շրջապատում հուշարձաններ կան նվիրված օջախի հիմնադիրներ Գրիգոր և Կարապետ Մելգոնյաններին, Կոմիտաս վարդապետին, Անդրանիկ Օզանյանին, Հովհաննես Այվազովսկուն, Մեսրոպ Մաշտոցին, Մովսես Խորենացուն, Վահան Թեքեյանին և Ալեք Մանուկյանին: Կիպրոսը եվրոպական առաջին երկիրն է (երկրորդը` աշխարհում, Ուրուգվայից հետո), որ պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը: Պարբերականի վերջին բաժնում ներկայացված են համայնքի կարևոր դեմքերը` Պերճ Թիլբյան, Անդրանիկ Աշչյան, Արամ Գալայճյան, Պետրոս Գալայճյան, Վահագն Ադամյան, Վարդգես Մահտեսյան և Մարիոս Կարոյան: 2006-ի նոյեմբերին` Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի Կիպրոս այցելության օրերին Նիկոսիայի քաղաքագլուխը նրան է նվիրել քաղաքի ոսկե բանալին: ՀՀ նախագահը հանդիպել է Կիպրոսի նախագահի, խորհրդարանի ղեկավարի և Կիպրոսի եկեղեցու առաջնորդի հետ: