Մյանմա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից



Մյանմա
Բիրմա
Myanmar long form.svg

Flag of Myanmar.svg

State seal of Myanmar.svg

Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու բիրմերեն
Մայրաքաղաք Նայպիդո
Պետական կարգ հանրապետություն
Մակերես. 676 578 կմ²
Ազգաբնակչություն. 55 400 000[1][2] (73,9/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Արժույթ. Մյանմարի կյատ (MMK)
Ժամային գոտի. +6:30
Վեբ դոմեն | ISO | Հեռ. ..mm | MMK | +95
Burma-CIA WFB Map (2004).png


Մյանմա (բիրմ․՝ Myanmar long form.svg), պետություն Հարավարևելյան Ասիայում։ Մայրաքաղաքը 2005 թվականից համարվում է Նեյպիդոն, իսկ ամենախոշոր քաղաքը նախկին մայրաքաղաք Յանգոնն է։

Պատմություն[խմբագրել]

19-րդ դարի վերջից երկիրն անգլիական գաղութ էր, բայց գաղութացման առաջին իսկ օրերից ժողովուրդը համառ պայքար է մղել գաղութարարների դեմ։ Այդ պայքարում նշանակալի դեր է խաղացել ազգային հերոս Աուն Սանը։ Երկիրն անկախություն է ձեռք բերել 1948 թվականին։

1960-1980-ական թվականներին իշխանության գլուխ անցան հեղափոխականորեն տրամադրված սպաները, որոնք որդեգրեցին զարգացման սոցիալիստական ուղի։ 1988 թվականի սեպտեմբերին երկրում տեղի ունեցավ զինվորական հեղաշրջում։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

Խոշոր քաղաքներն են նախկին մայրաքաղաք և գլխավոր նավահանգիստ Յանգոնը (Ռանգուն), որը երկրի արդյունաբերական և մշակութային կենտրոնն է, Նայպիդոն, Մանդալայը (հյուսիսում) և Մոլամյայնը (հարավում)։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Մյանման զբաղեցնում է Հնդկաչին թերակղզու արևմտյան մասը։ Երկիրը երեք կողմից շրջապատված է դժվարամատչելի լեռներով, հարավից նրա ափերը ողողում են Հնդկական օվկիանոսի (Բենգալյան ծոցի և Անդամանյան ծովի) ջրերը։

Մյանմայի գրեթե կեսը զբաղեցնում են անտառապատ Ռակհայն, Պատկայ, Կումուն լեռնաշղթաները, որոնց միջև հոսում են երկրի հիմնական գետերը՝ Իրավադին, Չինդուինը և Սալուինը։ Ամենամեծ գետի՝ Իրավադիի հովիտը, որը բերրի ցածրավայր է, երկրի գլխավոր շտեմարանն է։

Բնություն[խմբագրել]

Տարածքի 60 %-ը զբաղեցնում են թանկարժեք ծառատեսակներով մշտադալար անտառները, որոնք անտառանյութի մեծաքանակ մթերման ու արտահանման պատճառով խիստ տուժել են։ Ամենաարժեքավոր ծառատեսակը տիկն է (բարձրությունը՝ մինչև 30-40 մ, բնի հաստությունը՝ 1,5 մ), որի բնափայտը անջրաթափանց է, հրակայուն ու երկարակյաց։

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել]

Ընդերքում կան անագի, վոլֆրամի, արծաթի, ցինկի, կոբալտի, երկաթի, նավթի, թանկարժեք քարերի պաշարներ։ Մյանմայում են գտնվում աշխարհի ամենաբարձրորակ սուտակի և շափյուղայի խոշոր հանքավայրերը։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Երկրի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Մշակում են բրինձ (ցանքատարածությունների 60%-ը), ցորեն, եգիպտացորեն, գետնանուշ, քնջութ, նաև նարինջ, ադամաթուզ, արքայախնձոր, մանգո և բանջարեղեն։ Տարվա ընթացքում հավաքում են 2–3 բերք։ Գնալով ընդլայնվում են կաուչուկատու հևեայի, բամբակենու, թեյի և շաքարեղեգի տնկարկները։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Արդյունաբերությունը թույլ է զարգացած։ Գերակշռում են մանր ձեռնարկություններն ու արհեստանոցները։ Առաջատար ճյուղը սննդարդյունաբերությունն է՝ բրնձի, թեյի տերևի վերամշակումը, շաքարի, բուսական յուղերի արտադրությունը։ Կան պողպատագլանման, նավաշինական, էլեկտրոնային սարքավորումների, բեռնատար և մարդատար ավտոմեքենաների հավաքման ձեռնարկություններ։

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

Մյանմայում ապրում են մոտ 70 ժողովուրդ ու ազգություն, որոնց 69 %-ը բիրմացիներն են, կան նաև կարեններ, շաներ, մոներ և այլք։

Մշակույթ[խմբագրել]

Մյանման հնագույն և ինքնատիպ մշակույթի երկիր է։ Արդեն 11-րդ դարում քաղաքները դարձել էին Ասիայի խոշոր մշակութային կենտրոններ։

Մեծ ճանաչում է գտել բիրմացի ճարտարապետների արվեստը. մեզ են հասել նրանց կերտած բազմաթիվ պալատներ ու տաճարներ, որոնց թվում է նաև Յանգոնի Շուեդագոուն բուդդայական պագոդան (100 մ բարձրությամբ, ամբողջությամբ՝ ոսկեզօծ), որը, ըստ ավանդության, հիմնադրվել է մ. թ. ա. 585 թվականին։

Մյանմայում ավանդական են գյուղատնտեսական աշխատանքների հետ կապված ժողովրդական տոնախմբությունները:

Հայերը Մյանմայում[խմբագրել]

Մյանմայի առևտրաշահ քաղաքներում հայեր եղել են դեռևս 16-րդ դարի առաջին կեսին։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսին համայնքն աշխուժացել է Հնդկաստանից ու Նոր Ջուղայից եկած հայերի հաշվին։ Զբաղվել են տիկ ծառի տախտակի արտահանությամբ, որն օգտագործվում էր նավաշինության մեջ։ Հայերը մենաշնորհ են ունեցել նաև սուտակի վաճառքի ոլորտում, ունեցել են լեղակի արտադրության գործարաններ։

Հայտնի էին Խոջա Փանոս Քալանթարը, թագավորի վեզիր Խոջա Գրիգոր Այվազյանը, նավապետ Խոջա Սիմոնը, արքունի գանձապետ Նիկողայոս Աղազարյանցը, նախարար Իշխան Գրիգոր Մանուկյանը, Ծաղիկ Մանուկյան-Գևորգյանը, նավթարդյունաբերող Առաքել Մարտիկյանը, Պենգու նահանգի կառավարիչ Մկրտիչ Հովսեփ Մինասյանը և ուրիշներ։

1875 թվականին նորահաստատ մայրաքաղաք Մանդալայում հայերին ձրի հողատարածք է հատկացվել` եկեղեցի և բնակարաններ կառուցելու համար։ 1916 թվականին մեծ համբավ է ունեցել արծաթ, կապար և ցինկ արտահանող հայկական մի ընկերություն։ Հայկական «Մարտին և Նահապետյան ընկերություն» միությունը կառուցել է Մյանմայի անկախության հուշարձանը Ռանգունում, օդանավակայանը, բազմաթիվ կամուրջներ, շենքեր և այլն։ Դեռևս 1907 թվականին երկրի բարձրագույն դատարանի կողմից հաստատվել է հայ համայնքի կանոնադրությունը, որով համայնքն առաջնորդվել է մինչև 1940 թվականը։

1920-ական թվականներին հայերի թիվն ավելացել է Իրանից և Հնդկաստանից եկած հայերի հաշվին. միայն Ռանգունում այն անցել է 400-ից։ XIX դարի սկզբին կառուցվել է Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին (այրվել է 1850 թվականին բռնկած հրդեհից, վերակառուցվել 1862 թվականին), որը կանգուն է ցայսօր։

1917 թվականին Ռանգունում հիմնադրվել է հայկական ակումբ, 1918 թվականին` Հայ տիկնանց միությունը, այնուհետև` ՀԲԸՄ-ի Մյանմայի մասնաճյուղը, իսկ 1935 թվականին ստեղծվել է «Բիրմայի հայ բարեգործական ընկերությունը», ապա` կրթական, մարզական և այլ կազմակերպություններ, հրատարակվել է անգլերեն «Յառաջ» թերթը։

Մյանմայի հայությունը Մեծ եղեռնի օրերին փրկագնել է 130 հայի։ Հայերն իրենց մասնակցությունն են բերել նաև տարբեր ժամանակներում անգլիական և ճապոնական գաղութարարների դեմ Մյանմայի ժողովրդի մղած պայքարին։

Այդուհանդերձ, անկախացումից հետո երկրում վարվող պետական քաղաքականությունը դժվարացրել է հայերի կյանքը Մյանմայում, և նրանք հիմնականում արտագաղթել են։ Ներկայումս Մյանմայում հատուկենտ հայեր կան։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Census.gov (2013)։ «Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013»։ U.S. Department of Commerce։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-09-ին։ http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI։ Վերցված է 2013-05-09։ 
  2. Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009)։ «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF)։ 2008 revision։ United Nations։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]