Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
ՕՊԵԿ-ի դրոշը
ՕՊԵԿ-ի անդամ-երկրները քարտեզի վրա
ՕՊԵԿ-ի շտաբը

Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպություն (անգլ.՝ The Organization of the Petroleum Exporting Countries; կրճատ՝ ՆԱԵԿ կամ ՕՊԵԿ, անգլ.՝ OPEC) - նավթի գների կայունացման նպատակով նավթարդյունաբերող երկրների կողմից ստեղծված միջազգային միջկառավարական կազմակերպություն (նաև անվանվում է կարտել)։ ՕՊԵԿ-ի կազմի մեջ են մտնում 12 երկրներ՝ Իրան, Իրաք, Քուվեյթ, Սաուդյան Արաբիա, Վենեսուելա, Կատար, Լիբիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Ալժիր, Նիգերիա, Էկվադոր և Անգոլա։ Կենտրոնակայանը գտնվում է Վիեննայում։ 2007 թվականից պաշտոնավարող գլխավոր քարտուղարն է Աբդալա Սալեմ ալ-Բադրին։

Կազմակերպությունը հետապնդում է հետևյալ նպատակները[խմբագրել]

  • Անդամ պետությունների նավթային քաղաքականության կոորդինացում և ունիֆիկացում։
  • Անհատական և կոլեկտիվ միջոցների շահերի պաշտպանության առավել էֆեկտիվ սահմանումը։
  • Միջոցների որոնում, միջազգային շուկայում նավթի գինը ստաբիլ պահելու համար, որպեսզի գնի տատանումները վնասաբեր չլինեն։
  • Մշտական ուշադրության ցուցաբերում նավթ արդյունաբերող պետությունների շահերին և կայուն եկամուտների ապահովում։
  • Էֆեկտիվ, ծախսաարդյունավետ, կանոնավոր մատակարարման ապահովում սպառող երկրներին։
  • Ներդրումից արդար եկամուտ նավթային արդյունաբերությանը։
  • Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն՝ ներկա և ապագա սերունդների շահերից ելնելով։

Այլ խոսքերով ասած, խոսքը նրա մասին է, որ միավորված ֆռոնտով պաշտպանել սեփական էկոնոմիկայի շահերը։ Փաստորեն ՕՊԵԿ-ը սկիզբ դրեց միջպետական էկոնոմիկայի կանոնակարգմանը համաշխարհային նավթային շուկայում էներգետիկայի բնագավառում։

Օպեկի Կանոնադրության 7-րդ հոդվածում նշված է՝

Լիիրավ անդամ կարող են լինել միայն հիմնադիր անդամները և այն երկրները, որոնց հայտերն արդեն հաստատված են կոնֆերանսի կողմից։ Ցանկացած այլ երկիր, որը զգալի չափով նավթ է արտահանում և ունի շահեր, որը սկզբունքորեն նման է անդամ երկրների շահերին, կարող է դառնալ լիիրավ անդամ, այն պայմանով, որ ընդունումը կհաստատվի մեծամասնության կողմից ստանալով 3/4 ձայն, այդ թվում, հիմնադիր անդամների ձայները ներառյալ։

Օպեկի կառուցվածքը[խմբագրել]

  • ՕՊԵԿ-ի գլխավոր մարմին է հանդիսանում անդամ երկրների Նախարարների կոնֆերանսը, որը գումարվում է առնվազն տարին երկու անգամ, սովորաբար Վիեննաի շտաբում։ Այն սովորաբար առավել ուշադրություն է գրավում ոչ միայն մամուլի, այլև նրանց, ովքեր նավթի համաշխարհային շուկայում առանցքային դեր ունեն ։ Կոնֆերանսը սահմանում է ՕՊԵԿ-ի քաղաքականության հիմնական ուղղությունները, ուղիները և միջոցները դրանց իրագործման համար, ընդունում է որոշումներ և առաջարկություններ ներկայացրած Կառավարման խորհրդի կողմից և զբաղվում բյուջեի հարցերով։ Այն հրահանգում է խորհրդին պատրաստել զեկույցներ և հանձնարարականներ ցանկացած հարցերի վերաբերյալ, որոնցով մտահոգված է կազմակերպությունը։ Կոնֆերանսը կազմում է նաև կառավարման խորհուրդը (ամեն երկրից մեկական ներկայացուցիչ, որպես օրենք դա նավթի կամ էներգետիկայի նախարարներն են )։ Կոնֆերանսը նաև ընտրում է նախագահ (մնում է իր պաշտոնին մինչև հաջորդ գումարը) և նշանակում է կազմակերպության Գլխավոր քարտուղարին։ Իր աշխատանքում Կոնֆերանսը հենվում է մի շարք կոմիտեների վրա, որոնց շարքում Նախարարական մոնիտորինգի կոմիտեն է, որը ստեղծվել է, որպեսզի վերահսկի իրավիճակը շուկաներում և ներկայացնի առաջարկություններ այս կամ այն միջոցների վերաբերյալ։
  • Կառավարական խորհուրդը անցկացնում է առնվազն 2 նիստ տարվա ընթացքում, որի ժամանակ պետք է պարտադիր ներկա լինեն բոլոր անդամ պետությունների ներկայացուցիչները։ Խորհուրդը պատասխանատու է ՕՊԵԿ-ի կառավարման գործունեության համար, ինչպես նաև իրականացնում Կոնֆերանսի որոշումները և ռեզոլուցիաները, ընդունում է որոշումներ հաշվետությունների վերաբերյալ, որոնք ներկայացվում են գլխավոր քարտուղարի կողմից, ներկայացնում է զեկույցներ և առաջարկություններ Կոնֆերանսին՝ քննարկման համար և պատրասում է տարեկան բյուջեն։
  • Քարուղարությունը իրականացնում է իր գործառույթները Կառավարական խորհրդի առաջնորդության տակ։
  • Գլխավոր քարտուղարը հանդիսանում է կազմակերպության բարձրագույն պաշտոնյան, լիազորված ՕՊԵԿ-ի անդամ, ինչպես նաև քարտուղարության ղեկավար։ Նա կազմակերպում և ղեկավարում է Կազմակերպության աշխատանքը։
  • ՕՊԵԿ-ի Տնտեսական հանձնաժողովը զբաղվում է կայունության նպաստման հարցերով արդար գնային մակարդակներում միջազգային նավթային շուկաներում, որպեսզի նավթը կարողանա պահպանի իր արժեքը որպես առաջնային գլոբալ էներգիայի աղբյուր, նաև ուշադիր հետևում է շուկաներում էներգիայի փոփոխման և տեղեկացնում է Կոնֆերանսին այդ փոփոխությունների մասին։

ՕՊԵԿ-ի զարգացման պատմությունը[խմբագրել]

1960-1973 թթ. ՕՊԵԿ-ը այդպես էլ չկարողացավ իր ազդեցությունը հաստատել համաշխարհային շուկայում։ Եվ իրավիճակը փոխվում է 1970-ական թվականների առաջին կեսին, երբ արևմտյան աշխարհը հանդիպեց ինֆլացիոն ճնշմանը և հումքային ռեսուրսների պակասին։ Հատկապես նավթի պակասը զգացվեց, օրինակ՝ ԱՄՆ-ում՝ դեռևս 1950 թ-ին նախկինում նավթի արդյունահանման գործում ինքնաբավ ԱՄՆ-ն, արդեն պետք էր ներկրել նավթի մոտ 35%։ Նույն այդ ժամանակ էլ ՕՊԵԿ-ը սկսեց ավելի խստորեն պաշտպանել իր դիրքերը։

Հարմարավետ պատճառ հանդիսացավ 1973 թ-ի հոկտեմբերին Իսրայելի պատերազմը Եգիպտոսի և Սիրիայի դեմ։ Իսրայելը կարողացավ վերադարձնել կորցրած տարածքները և արդեն նոյեմբերին ստորագրել հաշտության պայմանագիր Եգիպտոսի ու Սիրիայի հետ, ինչպես նաև զինադադար կնքել։

Հոկտեմբերի 17-ին ՕՊԵԿ-ը դուրս եկավ ԱՄՆ-ի քաղաքականության դեմ և էմբարգոյի ենթարկեց՝ բարձրացնելով գինը 70%-ով։ Մեկ գիշերվա մեջ բարելի գինը բարձրացավ $3-ից մինչև $5,11։ ԱՄՆ-ն ենթարկվեց էմբարգոյի այն ժամանակ, երբ արդեն ԱՄՆ-ի քաղաքացիների 85%-ը սովորել էր հասնել աշխատավայր սեփական ավտոմեքենայով։ Չնայած նախագահ Նիքսոնը ընդունեց էներգիայի օգտագործման միջոցների խիստ սահմանափակումներ, իրավիճակը փրկել չստացվեց և արևմտյան պետությունների համար սկսվեց տնտեսական անկման շրջան։ Ճգնաժամի պիկին ԱՄՆ-ում 1 բենզինի գալլոնի գինը 30 ցենտից բարձրացավ մինչև $1,2։

70-ական թվականների ընթացքում նավթի գինը շարունակում էր աճել, ինչպես նաև գունավոր մետաղների գինը, կաուչուկի, ցորենի և մետաքսի։ Նավթի գների աճը բերեց նրան, որ թանկացան գրեթե բոլոր ապրանքները։ 1975 թ-ին նախագահ Նիքսոնը ստիպված եղավ ընդունել ինֆլյացիաի հետ պայքարի ծրագիր։

Եկամուտները՝ նավթի վաճառքից, հիմնական արաբական երկրներում 1973-1978 թթ. աճում էին գերարագ տեմպերով։ Օրինակ, Սաուդյան Արաբիայում եկամուտները $4,3 միլիարդից հասան մինչև $36 միլիարդ։

Սակայն 70-ական թվականների վերջին նավթի սպառումը կրճատվեց մի քանի պատճառներով։ Առաջին հերթին՝ շուկայում բարձրացավ ոչ ՕՊԵԿ-ի անդամ պետությունների ակտիվությունը։ Երկրորդ հերթին՝ սկսվեց երևալ Արևելյան պետությունների համընդհանուր տնտեսական անկումը։ Բացի դրանից ԱՄՆ-ն, որը շատ անհանգստացած էր հնարավոր ցնցումներից, որոնք տեղի էին ունեցել նավթ-արտահանող պետություններում ԽՍՀՄ-ի ակտիվացմամբ այդ ռեգիոնում, հատկապես ԽՍՀՄ-ի զորքերի Աֆղանստան մտնելուց հետո, և Ամերիկացիները պատրաստ էին օգտագործել ռազմական ուժ այն դեպքում, եթե կրկնվի նավթի մատակարարման նույն վիճակը։ Ի վերջո, նավթի գներն սկսեցին նվազել։

1973 թ-ի էմբարգոից հետո Կիսսինջերը և Նիքսոնը սկսեցին փնտրել գործընկեր Մերձավոր Արևելքում։ Եվ իրենց ընտրությունը ընկավ Իրանի վրա, որը չէր մասնակցում ԱՄՆ-ի դեմ էմբարգոյին։ Իրանը օժանդակում էր ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը ԽՍՀՄ-ի դեմ։ Չնայած բոլոր ձեռնարկված քայլերին՝ 1978 թ-ին բռնկվեց 2-րդ նավթային ճգնաժամը։ Գլխավոր պատճառ հանդիսացավ Իրանի հեղաշրջումը և քաղաքական ռեզոնանսը, և նավթի գինը հասավ $40 մեկ բարելի համար։ Ի վերջո, շուկայական ուժերը, ակտիվ Էներգախնայողության ծրագրերի զարգացումը, տարաձայնությունները ՕՊԵԿ-ի անդամների միջև բերեցին նրան, որ 1981 թ-ին նավթի գինը ընկավ։ 1981 թ-ից սկսած նավթի գինը աստիճանաբար ընկնում էր մինչև վերջերս։

ՕՊԵԿ-ի տնտեսական բնութագիրը[խմբագրել]

Չնայած ՕՊԵԿ-ի հսկայական ազդեցությանը նավթային շուկայում՝ ՕՊԵԿ-ը արտադրում է ընդամենը 40% ընդհանուր նավթի համաշխարհային արտադրությունից։ Սակայն ՕՊԵԿ-ի անդամ պետությունների ձեռքն է ողջ աշխարհի նավթի հայտնաբերված պաշարների 77%։ ՕՊԵԿ-ի ոչ անդամ պետությունները՝ Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Նորվեգիա, Մեքսիկա, Չինաստան, Ռուսաստան և ԱՄՆ) արտադրում են նավթի 60%, բայց իրենց պաշարները արագ կերպով սպառվում են և, որպես հետևանք, վերջին տասնյակ տարիների ընթացքում զգացվում է պահանջը զարգացնել այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրները։

ՕՊԵԿ-ի նավթային պաշարները գումարային չափով գնահատվում են մոտ 1 տրիլիոն 265 միլիարդ բարել նավթ, Ռուսաստանի և ԱՊՀ-ի այլ պետությունների ռեզերվները կազմում են 447 միլիարդ բարել, Հյուսիսային Ամերիկայինը՝ 381 միլիարդ բարել, իսկ ոչ ՕՊԵԿ-ի անդամ զարգացող պետությունների նավթային պաշարները գնահատվում են մոտ 282 միլիարդ բարել։

Աշխարհի նավթային շուկայի կարգավորման ՕՊԵԿ-ի մեխանիզմը չափազանց պարզ է։ Դա ՕՊԵԿ-ի անդամ պետությունների նավթի արդյունահանման լիմիթների հաստատումն է։ Այդ սահմանափակումները հաստատվում են՝ հաշվի առնելով գների իրավիճակի հետ համաշխարհային նավթային շուկայում, ընդհանուր սահմանաչափի բաշխման անդամ պետությունների միջև և վերահսկողությունը սահմանված քվոտների պահպանման վերաբերյալ։ Սա էլ անդամ պետությունների նավթի արտահանման մասնաբաժինները։

Սաուդյան Արաբիա - 32.4%, Իրան - 14,6%, Վենեսուելա - 11,8%, Միացյալ Արաբական Էմիրություններ- 8.7%, Նիգերիա - 8%, Քուվեյթ - 7.9%, Լիբիա -5,3%, Ինդոնեզիա - 5.1%, Ալժիր -3,1%, Կատար -2,5%։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Авдокушин Е.Ф. «Международные экономические отношения», - Москва, «Юристь», 2001.
  2. Под редакцией Жукова Е.Ф. «Международные экономические отношения», - Москва, «Юнити», 2000.
  3. Под редакцией Самофалова В.И. «Мировая экономика и международные экономические отношения», - Ростов – на - Дону, 2000.