Անգոլա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Անգոլայի Հանրապետություն
República de Angola
Անգոլա դրոշ
Դրոշ
Անգոլա զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Անգոլա ավանտե  (պորտուգերեն)
Առաջ Անգոլա

Անգոլա դիրքը
Մայրաքաղաք Լուանդա
8°50′S, 13°20′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ պորտուգալերեն
Շրջանային լեզուներ կոնգերեն, չոկվերեն, ումբունդերեն, կիմբունդերեն
Կառավարում Նախագահական հանրապետություն
 -  Նախագահ Հոզե Էդուարդո դոս Սանտոս
 -  Վարչապետ Պաուլո Կասոմա
Անկախություն Պորտուգալիայից 
 -  Թվական Նոյեմբերի 11, 1975 
 -  Ջրային (%) չնչին
Բնակչություն
 -  2009 նախահաշիվը 18,498,000[1] 
 -   մարդահամարը 5,646,177 
ՀՆԱ (ԳՀ) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $105.078 միլիարդ[2] (62-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $6,251[2] (98-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $84.945 միլիարդ[2] (62-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $5,054[2] (82-րդ)
ՄԶՀ (2007) Green Arrow Up Darker.svg0.564 (միջին) (143-րդ)
Դրամական միավոր Անգոլական կվանզա (AOA)
Ժամային գոտի WAT (UTC+1)
 -  Ամռանը (DST) ոչ հետևած (UTC+1)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .ao
Հեռախոսային կոդ ++244

Անգոլա (պաշտոնապես Անգոլայի Հանրապետություն[3] (պորտ.՝ República de Angola ʁɛˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔlɐ), երկիր Աֆրիկայի հարսւվ-արևմուտքում, Պորտուգալիաւյի գաղութը (1951 թվականից՝ անդրծովյան նահանգ)։ Արևմուտքում ողողվում է Ատլանտյան օվկիանոսով։ Տարածությունը 1246,7 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 5340 հզ. (1969) մարդ է։ ՄԱԿ-ի անդամ 1976 թվականի դեկտեմբերի 1-ից։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

Վարչականորեն բաժանված է 18 օկրուգի (ներառյալ Կաբինդա օկրուգը, որը գտնըվում է Կոնգո գետի գետաբերանից հյուսիս և Անգոլայից անջատված է Զաիրի առափնյա նեղ շերտով)։ Կենտրոնը ձևականորեն Նոր Լիսաբոնն Է, փաստորեն՝ Լուանդան։

Թվագրված նահանգներով քարտեզ
նահանգ Վարչական կենտրոն Մակերես,
կմ²
Բնակչություն,
մարդ (2005)
Խտություն
մարդ./կմ²
Քարտեզ
1 Բենգո Կաշիտո 31 371 250 000 7,97 Angola - Bengo.svg
2 Բենգելա Բենգելա 31 788 939 000 29,54 Angola - Benguela.svg
3 Բիե Կուիտո 70 314 1 674 000 23,81 Angola - Bié.svg
4 Կաբինդա Կաբինդա 7 270 260 000 35,76 Angola - Cabinda.svg
5 Կվանդո-Կուբանգո Մեմոնգվե 199 049 182 000 0,91 Angola - Cuando Cubango.svg
6 Հյուսիսային Կվանզա Ն’Դալատանդո 24 190 575 000 23,77 Angola - Cuanza Norte.svg
7 Հարավային Կվանզա Սումբե 55 660 928 000 16,67 Angola - Cuanza Sul.svg
8 Կունենե Օնջիևա 89 342 333 000 3,73 Angola - Cunene.svg
9 Ուամբո Ուամբո 34 274 2 262 000 66,00 Angola - Huambo.svg
10 Ուիլա Լուբանգո 75 002 1 248 000 16,64 Angola - Huila.svg
11 Լուանդա Լուանդա 2 418 2 644 000 1093,47 Angola - Luanda.svg
12 Հյուսիսային Լունդա Լուկապա 102 783 418 000 4,07 Angola - Lunda Norte.svg
13 Հարավային Լունդա Սաուրիմո 45 649 216 000 4,73 Angola - Lunda Sul.svg
14 Մալանժե Մալանժե 97 602 1 334 000 13,67 Angola - Malanje.svg
15 Մօշիկո Լուենա 223 023 471 000 2,11 Angola - Moxico.svg
16 Նամիբե Նամիբե 58 137 201 000 3,46 Angola - Namibe.svg
17 Ուիժե Ուիժե 58 698 1 288 000 21,94 Angola - Uíge.svg
18 Զաիրե Մբանզա-Կոնգո 40 130 343 000 8,55 Angola - Zaire.svg
Ընդամենը 1 246 700 15 566 000 12,49

Բնություն[խմբագրել]

Անգոլայի մեծ մասը սարահարթային է (1000 մ և ավելի բարձրությամբ), ծովափնյա նեղ (50—200 կմ) մասը՝ դաշտավայր։ Ամենաբարձր կետը Մոկո լեռն է (2610 մ)։ Երկրաբանական կառուցվածքով կազմում է Աֆրիկական պլատֆորմի մի մասը։ Անգոլան հարուստ է ալմաստի ցրոններով, նավթի, գորշ ածխի, երկաթի, մանգանի, պղնձի, ուրանի, ոսկու և այլ հանածոներով։ Անգոլայի ներքին մասի կլիման հասարակած-մուսոնային Է, անձրևային ամառով և չոր ձմեռով, մերձծովյան մասում՝ արևադարձային-պասատային, չորային։ Տաք ամսվա (մերձծովյան մասում՝ մարտ կամ ապրիլ, ներքին մասում՝ հոկտեմբեր կամ նոյեմբեր) միջին ջերմաստիճանը 22°C–ից 28°C է, ցուրտ ամսվանը (հուլիս, օգոստոս)՝ 15°C–ից 22°C։ Տարեկան տեղումները՝ 1000—1500 մմ, ծայր հարավում՝ 500–1000 մմ, ծովափին՝ հարավում 50—100 մմ, հյուսիսում՝ 250—500 մմ։

Խոշոր գետերից են Զամբեզին, Կասաին, Կվանգոն, Կվանզան, Կունենեն ևն։ Գետերն ունեն սահանքներ՝ հիդրոէներգիայի հարուստ պաշարներով, նավագնացության համար մեծ մասը պիտանի չէ։ Երկրռւմ աճում են չոր արևադարձային, սաղարթավոր, նոսր անտառներ, որոշ վայրերում խոտային և թփուտային սավաննաներ են՝ տեղ-տեղ բաոբաբներով։ Հարավում մերկացած սավաննաներ են, կիսաանապատներ և անապատներ։ Կենդանական աշխարհում տիրապետող են Արևելա-Աֆրիկյան ենթամարզի սավաննայի ներկայացուցիչները՝ Արևմտա–Աֆրիկյան ենթամարզի անտառային ֆաունայի տարրերով։

Բնակչություն[խմբագրել]

Անգոլայի բնակչության մոտ 96%֊ի լեզուն պատկանում է բանտու լեզվաընտանիքին։ Մոտ 160 հզ. մարդ եվրոպացիներ են՝ հիմնականում պորտուգալացիներ։ Անգոլայի պաշտոնական լեզուն պորտուգալերենն է։ Բնակչության 35% քրիստոնյաներ են։

Անգոլայի քաղաքներ[խմբագրել]


Անգոլայի ժողովուրդների սոցիալ-տնտեսական զարգացումն ընթացել է խիստ անհավասարաչափ։ Որոշ ժողովուրդներ մինչև այժմ պահպանել են տոհմատիրական կարգերը, մյուսները, միջնադարում արդեն ունեին իրենց պետությունները՝ Կոնգո, Լունդա, Գոլաան–Դոնգո (վերջինից էլ առաջացել է երկրի անունը)։

Գրականություն[խմբագրել]

Բաևտու լեզվաընտանիքին պատկանող կիմբունդու, բունդու, կիկոնգո, գանգելա և այլ լեզուներով հարուստ բանավոր գրականություն։ ժամանակակից գրավոր գրականությունը հիմնականում պորտուգալերեն է։ 19-րդ դարի վերջում Կորդեյրու դա Մատտան գրառել է Ժողովրդական բազմաթիվ ստեղծագործություններ և հրատարակել «ժողովրդական իմաստությունը անգոլական ասացվածքևերում» պորտուգալերեն ժողովածուն։ Գրող 0. Ռիբաշի «Միսոսո» (հ. 1—3, 1961) գրքում ամփոփված են 100 հեքիաթ ե 500 ասացվածք։ Սկզբնական շրջանի գրականության համար (1855—1930) հատ– րարներին Ա-ի ժողովրդի դեմ պայքարում կանշական են երկու հակադիր ոսլղոթյուններ՝ գաղութատիրական և հայրենասիրական գաղափարախոսությունևերով։ 1930–47-ը գրական կյանքի լճացման տարիներ էին։ Հաջորդ շրջանի (1948—60) գրականությանը հատուկ է գաղութատիրության մերկացումը։ Այդ տարիևերիև սկզբևավորվել է «Գևում ենք հայտնագործելու Անգոլաև» կուլտուր-լուսավորական հայրենասիրական շարժումը։ Լույս են տեսել առաջադեմ գրող Կ. Աորոմենյուի «Մեռյալ հող» (1949) և «Շրջադարձ» (1957) վեպերը։ Անգոլայի գրակաևության վերջին շրջանը հատկանշվում է ազատագրական պայքարի թեմատիկայի ընդլայնումով։ Առաջադիմակաև գրակաևությունը զարգանում է երկրի սահմաևևերից դուրս։ «Բանաստեղծություններ> (1961), «Տամաք աչքհրով> (1963) գրքերի հեղինակ, քնարերգության երեք անթոլոգիաների կազմող դի Անդրիադին Կորդեյրու դա Մատտան գրառել է Ժողովրդական բազմաթիվ ստեղծագործություններ և հրատարակել «ժողովրդական իմաստությունը անգոլական ասացվածքևերում» պորտուգալերեն ժողովածուն։։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Անգոլայի ազգային բանկի շենքը Լուանդայում

Գյուղերն ունեն շրջանաձև հատակագիծ, կենտրոևում՝ ժողովարաև, որի շուրջը տեղադըրված եև ուղղաևկյուն տները՝ խոտով կամ ծղոտով ծածկված երկթեք կամ վրանաձև տանիքներով։ Եվրոպացիևերի մուտքից հետո Ա-ում կառուցվել եև պորտուգալական գավառային քաղաքների տիպի քաղաքներ՝ բարոկկոյի և վաղ կլասիցիզմի ոճի շեևքերով, իսկ 20-րդ դարի սկզբից՝ եվրոպական ժամանակակից շինություններ:

Կերպարվեստ[խմբագրել]

Անգոլայի տարածքում պահպանվել են նախնադարյան ժայռապատկերներ։ Միջիև դարերում զարգացած է եղել փայտի քանդակազարդումը՝ մարդկանց և կեևդաևիների ոճավորված արձանիկներ, ծիսական դիմակներ։ Փայտաքանդակի բարդ կոմպոզիցիաներով են զարդարված ցեղերի շատ առաջնորդևերի թիկնաթոռները, տնային կահկարասին։ Շյուղերից, խոտից, ծղոտից հյուսածո իրերը՝ զամբյուղները, խսիրևերը, պարկերը, զարդարվում են սև, դեղիև, կարմրադարչնագույն երկրաչափակաև նախշերով։ Խեցեղենի ներքևի մասը սովորաբար գնդաձև է, վերևը՝ գլանաձև, դանակով նախշված։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009)։ «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF)։ 2008 revision։ United Nations։ Վերցված՝ 2009-03-12։
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 «Angola»։ International Monetary Fund։ http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=614&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=51&pr.y=14։ Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 1–ին։ 
  3. Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png