Արևելյան Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայաստանի զինանշանը
Նախապատմություն
Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Հայկ նահապետ
Հայասա
Արմե-Շուպրիա
Նաիրի
Վանի թագավորություն
Մեծ Հայք
Մ.թ.ա. 590 - մ.թ. 428
 • Երվանդունիներ •
Երվանդունիների թագավորություն
Փոքր Հայք
Ծոփք
Կոմմագենե
 • Արտաշեսյաններ •
Արտաշես Ա
Տիգրան Մեծ
 • Արշակունիներ •
Քրիստոնեության ընդունում
Գրերի գյուտ
Միջնադար
428 - 1375
Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն
Արաբական տիրապետություն
 • Բագրատունիներ •
Բագրատունիների թագավորություն
Վասպուրականի թագավորություն
Կարսի թագավորություն
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն
Սյունիքի թագավորություն
 • Ռուբինյաններ •
 • Հեթումյաններ •
Կիլիկիայի հայկական թագավորություն
 • Զաքարյաններ •
Զաքարյան իշխանապետություն
Օտար տիրապետություն
1375 - 1918
Կարա-Կոյունլուներ
Ակ-Կոյունլուներ
Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում
Արևմտյան Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազմում
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում
Հայոց Ցեղասպանություն
Հայկական սփյուռք
Ժամանակակից պատմություն
1918 - ներկա
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Լեռնահայաստանի Հանրապետություն
ՀԽՍՀ
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստանի Հանրապետություն
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

Հայաստանի պորտալ

Արևելյան Հայաստան - Պատմական Հայաստանի արևելյան մասը։ Հայաստանի տրոհումը արևելյան և արևմտյան հատվածների տեղի է ունեցել միջնադարի ընթացքում՝ 4 անգամ 387 թվականին[1], 591 թվականին [2], 1555 թվականին [3], 1639 թվականին [4]։

Արևելյան Հայաստանը Սասանյան Պարսկաստանի կազմում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Մարզպանական Հայաստան

Առաջին բաժանում[խմբագրել]

387 թվականին Մեծ Հայքի թագավորությունը (մ.թ.ա. 331-մ.թ. 428) առաջին անգամ բաժանվում է Սասանյան Պարսկաստանի և Հռոմեական կայսրության միջև։ Հռոմեացիներին անցած Արևմտյան Հայաստանը ներառում էր միայն Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի երեք նահանգ՝ Աղձնիք, Ծոփք, Բարձր Հայք։ Այսպիսով, Արևելյան Հայաստանը (հետագայում՝ Մարզպանական Հայաստան) զբաղեցնում է Մեծ Հայքի մեծագույն մասը կամ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի ավելի քան 60 տոկոսը։

Երկրորդ բաժանում[խմբագրել]

591 թվականին Հայաստանը երկրորդ անգամ բաժանվում է Սասանյան Պարսկաստանի և Բյուզանդական կայսրության միջև։ Բյուզանդացիներին անցած Արևմտյան Հայաստանը ներառում էր ոչ միայն Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի երեք նահանգները, այլև Տայք, Տուրուբերան աշխարհներն ամբողջությամբ, Գուգարքի և Այրարատի հիմնական մասը։ Բացի այդ, անջատվում են Ուտիք, Փայտակարան, Պարսկահայք և Կորճայք նահանգները, ժամանակավորապես նաև՝ Արցախը։ Արևելյան Հայաստանը զբաղեցնում է Մեծ Հայքի փոքր մասը կամ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի մոտ 20 տոկոսը։ 7-րդ դարի կեսերին Հայաստանի արևելյան ու արևմտյան մասերը միավորվում են։

Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում[խմբագրել]

Երրորդ բաժանում[խմբագրել]

1555 թվականին Հայաստանը երրորդ անգամ բաժանվում է Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև։ Թուրքերին անցած Արևմտյան Հայաստանը ներառում էր Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի արևմտյան նահանգները՝ Աղձնիքը, Ծոփքը, Բարձր Հայքը, Տուրուբերանը, Տայքը։ Այսպիսով, Արևելյան Հայաստանը զբաղեցնում է երբեմնի Մեծ Հայքի հիմնական մասը կամ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի մոտ 50 տոկոսը։

Չորրորդ բաժանում[խմբագրել]

1639 թվականին Հայաստանը չորրորդ անգամ բաժանվում է Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև։ Թուրքերին անցած Արևմտյան Հայաստանը ներառում էր ոչ միայն Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի վերոնշյալ նահանգները, այլև Վասպուրական, Կորճայք, Մոկք աշխարհներն ամբողջությամբ, Գուգարքի և Այրարատի արևմտյան մասը։ Արևելյան Հայաստանը սահմանափակվում է Սյունիք, Արցախ, Ուտիք նահանգներով և Այրարատի մեծ մասով։ Այստեղ ձևավորվում են հայկական իշխանություններ։ Պարսկահայք և Փայտակարան նահանգներն աստիճանաբար զրկվում են հայկական սակավաթիվ բնակչությունից։

Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում[խմբագրել]

Գյուլիստանի (1813) և Թուրքմենչայի (1828) պայմանագրերով Արևելյան Հայաստանի հիմնական մասը՝ բացառությամբ Պարսկահայք նահանգի, անցնում է Ռուսական կայսրությանը։ Կես դար անց Ռուսաստանին է միանում նաև Կարսի մարզը։ Այսպիսով՝ Արևելյան Հայաստանը զբաղեցնում է Մեծ Հայքի 5 նահանգները ամբողջությամբ՝ Այրարատ, Գուգարք, Սյունիք, Արցախ և Ուտիք։ Այդ տարածքներում 1918 թվականին ձևավորվել է Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը։

Հայաստան և Արցախ[խմբագրել]

Արևելյան Հայաստանը Հայկական լեռնաշխարհի հայախոս հատվածն է։ Ներկայումս այստեղ ձևավորվել են հայկական երկու պետություններ՝ Հայաստանի Հանրապետություն և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)։ Հայկական պետություններից դուրս են գտնվում Լոռու հյուսիսն ու Ջավախքը (Վրաստան), Գանձակը (հարակից շրջաններով) ու Նախիջևանը (Ադրբեջան

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]