Վասպուրական

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Վասպուրական (այլ կիրառումներ)

38° հս. լ. 44° ավ. ե. / 38.8° հս. լ. 44° աե. ե.

Վասպուրական
Երկիր Մեծ Հայք Մեծ Հայք Մեծ Հայք
Ներառում է 35 գավառ գավառ
Գլխավոր քաղաք Վան
Այլ քաղաքներ Խլաթ, Բերկրի, Նախիջևան, Բակուրակերտ, Սարանդ, Ջուղա
Կառավարող տոհմ(եր) Արծրունիներ, Ռշտունիներ
Ստեղծվել է Մ.թ.ա. 189
Վերացել է Մ.թ. 387
Տարածք 40,870 կմ 2 (տարածքով 1-ին) կմԱ
Ներկայիս երկրներ Թուրքիա Թուրքիա
Իրան Իրան
Ադրբեջան Ադրբեջան
Պատմական Հայեր
Ներկա Քրդեր, թուրքեր, ազերիներ, պարսիկներ, փոքրաթիվ հայեր
Պատմական Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Ներկա Իսլամ
Վասպուրականը Մեծ Հայքի քարտեզի վրա

Վասպուրական՝ նահանգ Մեծ Հայքում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Այրարատ, հյուսիս–արևելքից՝ Սյունիք, արևելքից՝ Փայտակարան և Պարսկահայք, հարավից՝ Կորճայք, Մոկք և Աղձնիք, արևմուտքից՝ Տուրուբերան նահանգներին։ Ընդգրկում էր 35 գավառ։

Աշխարհագրական միջավայր,վիճակագրություն[խմբագրել]

Վասպուրականը պատմական Հայաստանի ամենամեծ նահանգներից է, որը հնում հանդիսացել է Արծրունյաց նախարարության կալվածքը։ Թուրքական տիրապետության կազմավորումից հետո (1550-ական թվականներից հետո) երբեմնի հայկական անվանումներին փոխարինեց թուրքականը. այսպես՝ Աղբակը կոչվեց Ալպաք կամ Հեքիարի, Անձեւացյաց գավառը կոչվեց Նորդուզ, Արծկեն՝ Ադիլջեւազ, Արճեշը՝ Էրճիշ, Բերկրին՝ Պարկիրի, Բուժունիքը՝ Խոշապ, Կառկառը՝ Կես-կես -գալեսի,Գավաշը՝ Քեավաշ, Հադամակերտ քաղաքը՝ Հեքիարի-Պաշկալե, Մոկքը՝ Մոքուս,Սիփան լեռը՝ Սուփհան դաղ, Սպարկերտ գավառը՝ Իսպեթ կամ Սպարկիր, Վարագի վանքը՝ Ետտիքիլիսե, Սեւ կամ Թուխ գետը՝ Գարասու։1 Վան քաղաքը եւ նրա շրջակա 76 գյուղերը վիլայեթի մեջ մտնող մի վարչական միավոր էին, որտեղ յուրաքանչյուր գյուղ ուներ մեկ հատուկ հայ իշխան։ Այդ 76 գյուղերից եւ Վան քաղաքից դուրս գտնվող գավառները ղեկավարել են թուրքական մյուդիրները։ Վիճակագրության համաձայն Վասպուրականն այդ տարիներին (1850-ական թվականներ) ուներ հետեւյալ գավառները.

  1. Բերկրին (Առբերանի)- ուներ 6 հայաբնակ գյուղ, լավ արոտավայրեր
  2. Ականց (Արճիշահովիտ)- ուներ 24 գյուղ, որոնք տարածվում էին լճի հյուսիսային կողմում
  3. Արծկեն (Բզնունյաց), Բզնունյաց գավառի մի մասն էր- ուներ 17 գյուղ
  4. Խարապաշեհիր (Խլաթ), նախկին Բզնունյաց գավառի մի մասն էր- ուներ 12 գյուղ
  5. Կարճկանն (Կորդուք)- ուներ 9 գյուղ
  6. Մոկք, գտնվում էր Վանա լճի արեւմտյան մասում- ուներ 52 հայաբնակ գյուղ
  7. Հիզան (Սասնո)- ուներ 44 հայաբնակ գյուղ
  8. Կառկառ- ուներ 20 գյուղ
  9. Գավաշ (Ռշտունիք), գտնվում էր Վանա լճի հարավային մասում՝ Աղթամար կղզու դիմաց- ուներ 32 գյուղ
  10. Ոստան եւ Հայոց ձոր, գտնվում էր Ռշտունյաց եւ Տոսպ գավառների միջեւ- ուներ 32 գյուղ
  11. Շատախ կամ Բասենդաշտ, գտնվում էր Հայոց ձորի եւ Ոստանի մոտ՝ Արտոս լեռից հարավ- ուներ 45 գյուղ
  12. Մամռտանք- ուներ 4 գյուղ 2

Պատմություն[խմբագրել]

Մ. թ. ա. 9-րդ դարից Վասպուրականը Վանի թագավորության կենտրոնական տարածքն էր։ Այն ուներ զարգացած արհեստագործություն և երկրագործություն։ Մ. թ. ա. 6-րդ դարից սկսած, երբ վերացել էր ուրարտական թագավորությունը, և նրա փլատակների վրա ստեղծվել էր առաջիկն հայկական պետությունը՝ Երվանդունիների թագավորությունը (մ. թ. ա. 580 - մ. թ. ա. 201), Վասպուրականը շարունակում է մնալ կենտրոնական նահանգ, իսկ Վանը՝ նորաստեղծ պետության մայրաքաղաք։ Հայաստանի սատրապությունը (մ. թ. ա. 522 - մ. թ. ա. 331) Աքեմենյան տիրապետության օրոք բաժանվել էր 2 հատվածի՝ հարավային, որի կենտրոնը Վան քաղաքն էր, և հյուսիսային, որի մայրաքաղաքն Էրեբունին էր։ Պետականության վերականգնումից հետո՝ մ. թ. ա. 331 թվականին, Երվանդ Գ թագավորը մտադրվում է մայրաքաղաքը տեղափոխել հյուսիս՝ Արարատյան դաշտ, սակայն Վասպուրականը մնում է հայոց թագավորության սահմաններում։

Մ. թ. ա. 189 թվականին Արտաշես Ա թագավորը հիմնադրում է Արտաշեսյանների արքայատոհմը (մ. թ. ա. 189- 1)։ Մ. թ. 54 թվականին նրան փոխարինելու է գալիս պարթևական ծագում ունեցող Արշակունիների դինաստիան (66 - 428)։ Այս ամբողջ ժամանակահատվածում Վասպուրականը մնում է հայոց թագավորության սահմաններում։ 387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանումից և 428 թվականին մարզպանական Հայաստանի (428-642) հիմնումից հետո Վասպուրականը՝ որպես Արծրունի իշխանական տան կալվածք, շարունակում է մնալ Հայաստանի կազմում։

7-րդ դարում Վասպուրականը դարձել է արաբա-բյուզանդական ընդհարումների ռազմաբեմ։ Վասպուրականի նախարարները հարել են Թեոդորոս Ռշտունու գլխավորած ազատագրական շարժմանը և պահպանել իրենց ինքնավարությունը։ Արաբական խալիֆայության նկատմամբ դիմադիր դիրքորոշման պատճառով Վասպուրականի նախարարները ենթակվել են դաժան հաշվեհարդարի։ Ստեղծված ծանր պայմաններում Վասպուրականի նախարարական տները համախմբվել են հզոր Արծրունիների շուրջ։ 774-775 թվականներին Վասպուրականի նախարարները՝ Արծրունիների գլխավորությամբ, պատերազմել են Արաբական խալիֆայության գերակշիռ ուժերի դեմ։ Չնայած պարտությանը և ծանր կորուստներին, Վասպուրականի իշխանությունը պահպանել է գոյությունը։ 800 թվականին Համազասպ Արծրունին դառնում է Վասպուրականի առաջին գահերեց իշխանը՝ այդպիսով գերիշխանության տակ առնելով Վասպուրականի բոլոր իշխաններին ու նախարարներին։

Ընդունելով հայ Բագրատունիների գերակայությունը՝ Վասպուրականի իշխանները վերակողմնորոշվել են դեպի արաբները։ 9-րդ դարի կեսին Արաբական խալիֆայությունը փորձել է ոչնչացնել Վասպուրականի իշխանությունը, ժամանակավորապես բռնագրավել նահանգի զգալի մասը, աքսորել շատ իշխանների։ Սակայն նվաճողները շուտով ծանր պարտություն են կրել Բագրատունիների և Արծրունիների միացյալ հայկական զորքից։ Ավելի ուշ՝ 908 թվականին, Գագիկ Արծրունին հիմնադրում է Վասպուրականի թագավորությունը (908-1021

Մանազկերտի ճակատամարտ 1071–ում սելջուկյան թուրքերից բյուզանդական զորքի ծանր պարտությունից հետո նահանգն ընկել է սելջուկյան թուրքերի տիրապետության ներքո։ Վասպուրականի որոշ շրջաններում կիսանկախ վիճակում պահպանվել են Արծրունյաց տոհմի շառավիղները։ Այդ ժամանակաշրջանում Վասպուրական հասկացությունը տարածվել է միայն Վանա լճի ոլորտի և նահանգի հայաշատ շրջանների վրա։

16-րդ դարում Վասպուրականը դարձել է իրանա–թուրքական պատերազմների ռազմաբեմ։ 1639 թվականին Սեֆյան Իրանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև կնքված Կասրե-Շիրինի հաշտությամբ Վասպուրականի հիմնական մասը բռնակցվել է Թուրքիան։ 16-19-րդ դարերում Վասպուրականում շարունակել են գոյատևել հայ, քուրդ, ասորի ժողովրդների ինքնավար իշխանություններ ու համայնքներ։ Այդ երեք ժողովուրդները հաճախ միասնաբար պայքարել են իրանա–թուրքական բռնատերերի դեմ։ Չնայած օտար բռնակալության հարուցած խոչընդոտներին, Վասպուրականում զարգացել են գյուղատնտեսությունը, արհեստագործությունը և առևտուրը։ 1915Մեծ եղեռնի ժամանակ Վասպուրականի հայ բնակչության զգալի մասը ռուսական զորքի հետ գաղթեց Արևելյան Հայաստան։ [1]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Մեծ Հայքն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png