Վուդրո Վիլսոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վուդրո Վիլսոն

Վուդրո Թոմաս Ուիլսոն, Վուդրո Վիլսոն (անգլերեն՝ Woodrow Thomas Wilson, 28 դեկտեմբերի 1856, Սթոնթոն, Վիրջինիա — 3 փետրվարի 1924, Վաշինգտոն, Կոլումբիա դաշնային շրջան), ԱՄՆ 28-րդ նախագահ (1913—1921), դեմոկրատական կուսակցությունից։ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1919 թ.)։ Հայտնի է նաև որպես պատմաբան և քաղաքագետ, 1890-1902 թթ. եղել է Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր, իսկ 1902-1910 թթ.՝ նույն համալսարանի ռեկտոր։

1911—1913-ին՝ Նյու Ջերսի նահանգի նահանգապետ։ Նախագահության առաջին տարիներին անց է կացրել մի շարք օրենքներ (սակացուցակների և եկամտահարկի, երկաթուղում 8-ժամյա աշխատանքային օրվա և այլնի վերաբերյալ), որով բուրժ․ շրջաններում վաստակել է «առաջադեմ բարենորոգչի» անուն։ Վիլսոնի ներքին քաղաքականությունը նպաստել է ԱՍՆ-ի մոնոպոլիստ, կապիտալի դիրքերի ամրապնդմանը։ Վիլսոնի կառավարությունը զինված ինտերվենցիա է ձեռնարկել Հեռավոր Արևելքում և Լատինական Ամերիկայում (1914-ի և 1916—1917-ի ինտերվենցիան Մեքսիկայում, 1915-ին Հայիթիի և 1916-ին Սան Դոմինգոյի օկուպացիան և այլն), 1914—1918-ի առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հանդես եկել (1917-ից) Անտանտի կողմում։ Վիլսոնը եղել է Սովետական Ռուսաստանի դեմ օտարերկրյա ինտերվենցիայի ակտիվ կազմակերպիչներից ու ոգեշնչողներից, պաշտպանել է հակահեղափոխական ուժերի հակասովետական գործունեությունը Ռուսաստանում և Անդրկովկասում։ 1918-ին առաջ է քաշել խաղաղության ծրագիր («տասնչորս կետերը»), որի նպատակն էր Ամերիկայի տիրապետության հաստատումը միջազգային գործերում։ Գլխավորել է ԱՍՆ-ի պատվիրակությունը Փարիզի խաղաղության վեհաժողով 1919—1920-ում, որի արդյունքները, սակայն, անբարենպաստ եղան Վիլսոնի համար։ ԱՍՆ-ի Սենատը հրաժարվեց վավերացնել Վերսալի հաշտության պայմանագիր 1919-ը։ Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան պահպանեցին իրենց առաջատար դերը համաշխարհային, հատկապես եվրոպական քաղաքականության մեջ, որն իր արտահայտությունը գտավ նաև Վիլսոնի նախաձեռնած Հայաստանի մանդատ (1920-ին ԱՍՆ-ի սենատը մերժեց այն) և Սևրի հաշտության պայմանագիր 1920-ով ստեղծվելիք Հայկական պետության սահմանների որոշման հարցում (տե՛ս Վիլսոնի Իրավարար վճիռ)։ Պրեզիդենտության ժամկետն ավարտվելուց (1921) հետո Վիլսոնը հեռացել է քաղաքական գործունեությունից։

1917 թ. ԱՄՆ մտել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ Անտանտի կազմում։ 1918 թ. հունվարին առաջ է քաշել խաղաղության ծրագիր՝ իր նշանավոր տասնչորս կետերը։ Առաջին աշխարհամարտում Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի և Թուրքայի պարտությունից հետո՝ գլխավորել է ԱՄՆ-ի պատվիրակությունը Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում։

Վիլսոնը և Հայկական հարցը[խմբագրել]

Վիլսոնը Հայկական հարցի հայանպաստ լուծման և անկախ հայկական պետության հզորացման ջատագով էր։ Պաշտպանում էր ԱՄՆ կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու գաղափարը։ Սևրի պայմանագրի իրողությունները ամրագրելու նպատակով Ազգերի լիգայի հանձնարարությամբ Վիլսոնի կողմից գծվեց թուրք-հայկական նոր սահմանագիծը (հայտնի է Վիլսոնի իրավարարական պայմանակարգ կամ Վիլսոնի իրավարար վճիռ անուններով)։ Սակայն արագ փոփոխվող միջազգային կացությունը, Անտանտի երկրների միջև հակասությունների սրումը, Խորհրդային Ռուսաստանի հզորացումը և հակագրոհը, այդ նպատակով նրա մերձեցումը Քեմալական Թուրքայի հետ, որի արդյունքում դադարեց Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյությունը՝ ձախողելով ոչ միայն Սևրի պայմանագրի, այլև Վիլսոնի իրավարար վճռի իրագործումը։

Վուդրո Վիլսոնի գաղափարը՝ հավաքական անվտանգության սկզբունքը[խմբագրել]

Իրենց էությամբ հավաքական անվտանգության և դաշինքների ստեղծման համակարգերը լիովին տարբեր երևույթներ են։ Այսպես.

  • .Դաշինքներն ուղղված են ընդդեմ կոնկրետ սպառնալիքի և ենթադրում են կոնկրետ պարտավորություններ երկրների որոշակի խմբի համար։ Մինչդեռ հավաքական անվտանգության սկզբունքը չի ներառում կոնկրետ սպառնալիքի առկայություն և չի տալիս երաշխիքներ որևէ առանձին երկրի։ Այն հակադրվում է խաղաղության դեմ ուղղված ցանկացած սպառնալիքի, անկախ նրանից, թե ով է դրա կրողը, կամ ում դեմ է այն ուղղված։
  • .Դաշինքները ենթադրում են կոնկրետ հակառակորդի առկայություն։ Մինչդեռ հավաքական անվտանգության համակարգը պաշտպանում է միջազգային իրավունքը վերացականորեն։ Կարգուկանոնը նրա միջոցով ապահովվում է ճիշտ այնպես, ինչպես քրեական օրենսգիրքն է ապահովում երկրի իրավական համակարգը։

Վուդրո Վիլսոնի 14 կետերը[խմբագրել]

  1. Խաղաղության պայմանագրերի կնքում։
  2. Ծովերում նավագնացության բացարձակ ազատություն։
  3. Առևտրի ազատություն՝ մաքսային պատնեշների վերացում։
  4. Զինաթափման երաշխիքներ։
  5. Գաղութային հարցերի անկանխակալ կարգավորում։
  6. Գերմանիայի կողմից ռուսական բոլոր բռնազավթված տարածքների ազատագրում։
  7. Բելգիայի ազատագրում և պետության վերականգնում։
  8. Գերմանիայի կողմից բռնազավթված ֆրանսիական տարածքների վերադարձ՝ ներառյալ Էլզաս-Լոթարինգիան։
  9. Իտալիայի սահմանների ճշգրտում։
  10. Ավստրո-Հունգարիայի ժողովուրդներին ինքնիշխանության տրամադրում։
  11. Գերամանիայի կողմից բռնազավթված Ռումինիայի, Սերբիայի և Չեռնոգորիայի տարածքների ազատագրում, Սերբիային դեպի ծով ելքի տրամադրում։
  12. Օսմանյան տերության թուրքական մասերի ինքնուրույն գոյություն և ազգային երկրամասերի ինքնիշխանություն։
  13. Լեհաստանի անկախ պետության ստեղծում։
  14. Ազգերի համընդհանուր միության (Ազգերի լիգա) ստեղծում՝ տարածքային ամբողջականության և մեծ ու փոքր պետություններին հավասարապես քաղաքական անկախության երաշխիքների տրամադրման նպատակով։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png