Բյուզանդական Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բյուզանդական Հայաստան
 Մեծ Հայք 387 - 628 Արմինիա կուսակալություն 
Քարտեզ

Byzantinehayastan.gif
(Սահմանները)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Սեբաստիա
Մալաթիա
Արշամշատ
Կարին
Լեզու Հայերեն
Ազգություն Հայեր
Կրոն Քրիստոնեություն
Պատմություն

Բյուզանդական Հայաստան էր կոչվում Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ գտնվող Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի տարածքները։ Միանշանակ սահմաններ չեն եղել, քանի որ դրանք մշտապես ենթարկվել են փոփոխության։

Ստեղծվել է Մեծ Հայքի 387 թ-ի բաժանմամբ, երբ ընդամենը Մեծ Հայքի 1/3-ն անցավ Բյուզանդիային, իսկ մեծ մասն անցավ Պարսկաստանին։ Այսպես շաուրնակվեց մինչև արաբական արշավանքները։ Սակայն երբ նույնիսկ վերականգնվեց Բագրատունիների իշխանություն, պատմական Հայաստանի որոշ հատվածներ մնացին Բյուզանդիայի կազմում։ Հայերը մեծ տեղ էին գրավում կայսրության կազմում։ Առաջինը նրանք հույներից հետո երկրորդ խոշոր ազգային կազմն էին, երկրորդ հիմնական զինական ուժը և կայսրի պահակախումբը և Բյուզանդիայում կային բազմաթիվ հայազգի կայսրեր և զորավարներ։ Հայտնի զորավարն էր Նարսեսը, իսկ կայսրերից՝ Հերակլիուսը, Վասիլ I Մակեդոնացին, ով հիմք դրեց Հայկական հարստությանը, Ռոմանոս Ա-ն, Հովհաննես Ա Չմշկիկն ու Նիկեփոր Փոկասը։ Եվ իզուր չէ, որ Հայաստանի կորցմամբ Մանազկերտի ճակատամարտի հետևանքով, Բյուզանդիան այլևս երբեք չվերականգնեց իր հզորությունը, քանի որ կորցրել իր հիմնական զինական ուժին՝ հայերին։ [1]

Հայաստանի զինանշանը
Նախապատմություն
Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Հայկ նահապետ
Հայասա
Արմե-Շուպրիա
Նաիրի
Վանի Թագավորություն
Մեծ Հայք
Մ.թ.ա. 590 - մ.թ. 428
 • Երվանդունիներ •
Երվանդյան Հայաստան
Փոքր Հայք
Ծոփքի թագավորություն
Կոմմագենեի թագավորություն
 • Արտաշեսյաններ •
Տիգրան Մեծ
 • Արշակունիներ •
Քրիստոնեության ընդունում
Միջնադար
428 - 1375
Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն
Արաբական տիրապետություն
 • Բագրատունիներ •
Բագրատունյաց թագավորություն
Վասպուրականի թագավորություն
Կարսի թագավորություն
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն
Սյունիքի թագավորություն
 • Ռուբինյաններ •
 • Հեթումյաններ •
Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
 • Զաքարյաններ •
Զաքարյան Հայաստան
Օտար տիրապետություն
1375 - 1918
Հայ ազատագրական պայքար (15-16-րդ դարեր)
Հայ ազատագրական պայքար (17-18-րդ դարեր)
Արևելյան Հայաստանը Պարսկաստանի կազմում
Արևմտյան Հայաստանը Թուրքիայի կազմում
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում
Հայոց Ցեղասպանություն
Ժամանակակից պատմություն
1918 - ներկա
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Լեռնահայաստան
ՀԽՍՀ
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստանի Հանրապետություն
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

Հայաստանի պորտալ

Պատմություն[խմբագրել]

Բյուզանդական տիրապետության ներքո գտնվող Արևմտյան Հայաստանը ընդգրկել է Փոքր Հայք, Ներքին Հայք և Նախարարական (Սատրապական) Հայք վարչամիավորները։ Հռոմեական կայսրությունը Փոքր Հայքը IV դ. վերջին տրոհել էր Առաջին Հայք (Սեբաստիա կենտրոնով) և Երկրորդ Հայք (Մելիտինե կենտրոնով) նահանգների։ Նույն ժամանակամիջոցում Ներքին Հայքը, որն ընդգրկել է հիմնականում Բարձր Հայքը, նույնպես վերածվել է կայսրության նահանգի՝ կոմեսի գլխավորությամբ։ Նախարարական Հայքն ընդգրկել է Մեծ Ծոփք, Փոքր Ծոփք, Անձիտ, Անգեղտուն, Հաշտյանք և Բալահովիտ գավառները։ Մինչև Հուստինիանոս I կայսրի գահակալումը (527-565) Արևմտյան Հայաստանի վերոհիշյալ նահանգներում հայ նախարարները պահպանել են իրենց ժառանգական հողատիրույթները, սեփական ռազմական ուժերը, ավանդական իրավունքներն ու արտոնությունները, որոնք խոչընդոտել են կայսրության վարած ուծացման (ասիմիլյացիա) քաղաքականությունը։ Չհանդուրժելով նման իրավիճակը՝ Հուստինիանոս I 529-ին վերացրել է հայ նախարարների՝ սեփական զորամասեր ունենալու իրավունքը և նրանց զրկել իրենց ռազմական հզորությունից։ Կայսրությանը ենթակա հայկական բոլոր հողերը բյուզանդացի ստրատեգոսի գլխավորությամբ միացվել են առանձին ռազմական շրջանի (ստրատեգիայի) մեջ, որի կենտրոնն էր Կարին քաղաքը։ 536-ին Արևմտյան Հայաստանը բաժանվել է Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ և Չորրորդ Հայք նահանգների։ Հայ նախարարների տնտեսական հզորությունն ու ինքնուրույնությունը պայմանավորվել է նրանց հայրենատիրույթներով, որոնք հորից (պատրոն) անտրոհելիորեն փոխանցվել են ավագ որդուն։ 536-ի հրովարտակով նախարարների կրտսեր որդիներին ու դուստրերին՝ մանր ու միջին ազնվականներին նույնպես իրավունք է վերապահվել հավասար հիմունքներով կալվածներ ստանալ իրենց պատրոններից, փոշիացվել է հայ նախարարների տնտեսական հզորությունը, ինչը առաջ է բերել նրանց խոր դժգոհությունները, որոնք երբեմն ուղեկցվել են արյունալի բախումներով։ Այդ պատճառով կայսրությանը չի հաջողվել հիմնովին կենսագործել իր մտադրություններն Արևմտյան Հայաստանում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. The Glory of Byzantium | Publications for Educators | Explore & Learn | The Metropolitan Museum of Art
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png