Բյուզանդական Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բյուզանդական Հայաստան
 Մեծ Հայք 387 - 628 Արմինիա կուսակալություն 
Քարտեզ

Byzantinehayastan.gif

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Սեբաստիա
Մալաթիա
Արշամշատ
Կարին
Լեզու Հայերեն
Ազգություն Հայեր
Կրոն Քրիստոնեություն
Պատմություն

Բյուզանդական Հայաստան, Բյուզանդիայի գերիշխանության տակ գտնվող Մեծ Հայքի մի քանի նահանգների և Փոքր Հայքի գավառներ։ Հատակ սահմաններ չեն եղել, քանի որ մշտապես ենթարկվել են փոփոխության։

Ստեղծվել է Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանմամբ, երբ Մեծ Հայքի մոտ 20 տոկոսն անցավ Բյուզանդիային (Բարձր Հայք, Ծոփք, Աղձնիքի մի մաս), իսկ մնացածը՝ Սասանյան Պարսկաստանին։ Ապա Հայաստանը բաժանվեց երկրորդ անգամ, և կայսրության սահմաններն ընդլայնվեցին։ Այս իրավիճակը տևեց մինչև արաբական արշավանքները։ Սակայն երբ նույնիսկ վերականգնվեց Հայաստանի անկախությունը՝ Բագրատունիների գերիշխանություն ներքո, պատմական Հայաստանի որոշ հատվածներ շարունակեցին մնալ Բյուզանդիայի կազմում։

Հայերը մեծ տեղ էին գրավում կայսրության կազմում։ Բյուզանդիայում եղել են բազմաթիվ հայազգի կայսրեր և զորավարներ։ Հայտնի զորավարն էր Նարսեսը, իսկ կայսրերից՝ Հերակլիուսը, Վասիլ I Մակեդոնացին, ով հիմք դրեց Հայկական հարստությանը, Ռոմանոս Ա-ն, Հովհաննես Ա Չմշկիկն ու Նիկեփոր Փոկասը [1]։ Բյուզանդացիները Հայաստանը կորցրին 1071 թվականին՝ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո։

Արևմտյան Հայստանը Բյուզանդիայի կազմում[խմբագրել]

Հայկական տարածքների մի մասը՝ Փոքր Հայքի գավառները, Հռոմեական Հանրապետությունը նվաճել էր դեռ մ.թ.ա. 70-ական թվականների վերջին։ Հայ-հռոմեական պատերազմից (մ.թ.ա. 69 - մ.թ.ա. 66) հետո Արտաշատի պայմանագրով (մ.թ.ա. 66) Եփրատ գետը դառնում է Մեծ Հայքի և Հռոմի Հանրապետության (մ.թ.ա. 27 թվականից՝ Հռոմեական կայսրություն) սահմանը։ Ժամանակ առ ժամանակ ձևականորեն այդ գավառների մի մասը համարվել է Արշակունյաց թագավորության մի մասը։ Պաշտոնապես Հռոմեական (Բյուզանդական) Հայաստան է համարվում Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի այն գավառները, որոնք Բյուզանդիային են անցել 387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանմամբ։

Հայաստանի առաջին բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայաստանի առաջին բաժանում

Հռոմի վերջին կայսր Թեոդոս I Մեծը (379-392) և պարսից շահ Շապուհ III-ը (384-388) 387 թվականին Հայաստանը բաժանեցին միմյանց միջև։ Կողմերը պայմանագիր կնքեցին, որով Մեծ Հայքի թագավորության Արշակ Գ-ր իշխանության տակ գտնվող երկրամասերը որպես ենթակա թագավորություն անցան Հռոմին, իսկ Խոսրով Դ-ի իշխանության տակ գտնվող երկիրը իբրև հպատակ թագավորություն անցավ Պարսկաստանին։ Դրանով Մեծ Հայքի տարածքում հանդես եկած երկու թագավորությունները վերածվեցին կիսանկախ պետական միավորների։

Մեծ Հայքի բաժանումը

Հռոմին անցավ Մեծ Հայքի արևմտյան փոքր հատվածը՝ Բարձր Հայք, Ծոփք և Աղձնիք նահանգները։ Փոքր Հայքը, ինչպես հայտնի է, Հռոմին էր անցել դեռ Հայ-հռոմեական պատերազմից հետո։ Մեծ Հայքի մնացած 12 նահանգները անցան Պասրկաստանին։ Սակայն Մեծ Հայքի թագավորության իշխանությունը չսահմանափակվեց նույնիսկ այդ նահանգներով։ Շատ չանցած Ատրպատականի սահմաններում ընդգրկվում են Պարսկահայքը և Փայտակարանը, որոնք աստիճանաբար զրկվում են հայկական ինքնությունից և այլևս երբեք որևէ հայկական իշխանության կամ թագավորության մեջ չեն մտնում։ Վրաստանը իրեն միացրեց Գուգարքի բդեշխութունը (Լոռի, Ջավախք, ԿղարջքԱղվանքին են միացվում Ուտիքը, ավելի ուշ՝ Արցախը։ Հայկական թագավորությունից անջատվում են նաև Կորճայքը և Հայկական Միջագետքը։

389 թվականին Արշակ Գ-ն մահացավ։ Հռոմեացիներն անմիջապես օգտվեցին դրանից և լուծարեցին իրենց իշխանության ներքո գտնվող հայկական թագավորությունը։ Երեք նահագները միացվեցին Փոքր Հայքի պրովինցիաներին և սկսեցին կառավարվել որպես հռոմեական սովորական նահանգ։ Ճիշտ է, այն պահպանում էր մեծ ինքնավարություն, սակայն թագավորության վերացումը սթափեցրեց անգամ հռոմեամետ նախարարներին։ Պարսից արքունիքն իր հերթին դեռևս 387 թվականին իր ենթակայության տակ էր առել հայկական բդեշխությունների տարածքը՝ դրանք դուրս բերելով Արևելահայկական թագավորության կազմից [2]։

Մեծ Հայքը առաջին բաժանումից հետո[խմբագրել]

Հայոց թագավորությունը բաժանելուց հետո Բյուզանդիան (Հռոմեական կայսրության 395 թվականի բաժանումից հետո առաջացած արևելյան հատվածը) և Սասանյան Պարսկաստանն ամեն կերպ ձգտում էին սահմանափակել հայ իշխանների իրավունքները և երկրում տարածել իրենց պաշտոնական դավանանքը։ Ընդ որում, քրիստոնյա Բյուզանդիան ուծացման քաղաքականություն վարելիս ոչնչով հետ չէր մնում Սասանյան Պարսկաստանից։

Մեծ Հայքը նախքան բաժանումը

Այս քաղաքականությունն ավելի հետևողական դարձավ 451 թվականից հետո, երբ բյուզանդական մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի մոտ գտնվող Քաղկեդոն քաղաքում տեղի ունեցավ քրիստոնեական եկեղեցու 4-րդ տիեզերական ժողովը։ Դավանաբանական սուր վեճեր ծավալվեցին Հիսուս Քրիստոսի երկու կամ մեկ բնություն ունենալու հարցի շուրջ։ Բյուզանդական հոգևորականությունն ի վերջո հարեց այն ուղղությանը, թե Հիսուս Քրիստոսն ունեցել է երկու բնություն, այսինքն նա միաժամանակ եղել է աստված և մարդ։ Քաղկեդոնի ժողովի հետևորդներին հետագայում կոչեցին երկաբնակներ կամ քաղկեդոնականներ։ Վարդանանց ապստամբության պատճառով հայ հոգևորականները չմասնակցեցին Քաղկեդոնի ժողովին։ Հետագայում, երբ բյուզանդացիները փորձեցին հայերին պարտագրել Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները, Հայոց եկեղեցին վճռականորեն մերժեց երկաբնակությունը։ Դվինում 506 թվականին հրավիրվեց եկեղեցական ժողով, որին մասնակցում էին նաև վրացի ու աղվան եպիսկոպոսներ։ Ժողովը հրաժարվեց ընդունել Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները։ Այդ պատճառով էլ հայերին սկսեցին անվանել միաբնակներ կամ հակաքաղկեդոնականներ։

Պաշտոնապես ընդունված դավանանքը Բյուզանդիայում արքունիքի ձեռքին նվաճողական քաղաքականության գործիք էր ծառայում։ Արևելյան մյուս քրիստոնեական եկեղեցիները ևս մերժեցին Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները։ Հայերից բացի միաբնակությանը հարեցին ասորիները, ղպտիները և հաբեշները։ Բյուզանդական և արևելյան եկեղեցիները վերջնականապես բաժանվեցին միմյանցից։ Հաջորդ դարերի ընթացքում ևս բյուզանդական եկեղեցին ամեն գնով ձգտում էր իրեն ենթարկել Հայոց եկեղեցին և հայերին պարտադրել քաղկեդոնականությունը, սակայն շոշափելի արդյունքի չհասավ։ Միաբնակության տարածումը կայսրության դեմ ճնշված ժողովուրդների բողոքի դրսևորում էր[3]։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

Արևմտյան Հայաստանի 4 նահանգները

Բյուզանդական տիրապետության ներքո գտնվող Արևմտյան Հայաստանը ընդգրկել է Փոքր Հայք, Ներքին Հայք և Նախարարական (Սատրապական) Հայք վարչական միավորները։

Հռոմեական կայսրությունը Փոքր Հայքը 4-րդ դարի վերջին տրոհել էր Առաջին Հայք (Սեբաստիա կենտրոնով) և Երկրորդ Հայք (Մալաթիա կենտրոնով) նահանգների։ Մեծ Հայքի 3 նահանգները, որոնք անցել են բյուզանդացիներին, մտել են վարչաքաղաքական 2 միավորների մեջ. Ներքին Հայքը, որն ընդգրկել է հիմնականում Բարձր Հայքը և Նախարարական Հայք (Ծոփքի ու Աղձնիքի տարածքում առաջացած 6 նախարարություններ՝ Մեծ Ծոփք, Փոքր Ծոփք, Անձիտ, Անգեղտուն, Հաշտյանք և Բալահովիտ գավառներ)։

Արևմտյան Հայաստանի վերոհիշյալ նահանգներում հայ նախարարները պահպանել են իրենց ժառանգական հողատիրույթները, սեփական ռազմական ուժերը, ավանդական իրավունքներն ու արտոնությունները, որոնք խոչընդոտել են կայսրության վարած ուծացման (ասիմիլյացիա) քաղաքականությունը։

Իրավիճակը փոխվում է, երբ Կոստանդնուպոլսում գահ է բարձրանում Հուստինիանոս Ա կայսրը։

Բյուզանդական Հայաստանը 6-րդ դարում[խմբագրել]

Հուստինիանոս կայսրը և Արևմտյան Հայաստանը[խմբագրել]

Հուստինիանոս I կայսրը (527-565) 529 թվականին վերացրել է հայ նախարարների՝ սեփական զորամասեր ունենալու իրավունքը և նրանց զրկել իրենց ռազմական հզորությունից։ Կայսրությանը ենթակա հայկական բոլոր հողերը բյուզանդացի ստրատեգոսի գլխավորությամբ միացվել են առանձին ռազմական շրջանի (ստրատեգիայի) մեջ, որի կենտրոնն էր Կարին քաղաքը։

536 թվականին Արևմտյան Հայաստանը բաժանվել է Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ և Չորրորդ Հայք նահանգների։ Հայ նախարարների տնտեսական հզորությունն ու ինքնուրույնությունը պայմանավորվել է նրանց հայրենատիրույթներով, որոնք հորից (պատրոն) անտրոհելիորեն փոխանցվել են ավագ որդուն։ 536 թվականի հրովարտակով նախարարների կրտսեր որդիներին ու դուստրերին՝ մանր ու միջին ազնվականներին նույնպես իրավունք է վերապահվել հավասար հիմունքներով կալվածներ ստանալ իրենց պատրոններից, փոշիացվել է հայ նախարարների տնտեսական հզորությունը, ինչը առաջ է բերել նրանց խոր դժգոհությունները, որոնք երբեմն ուղեկցվել են արյունալի բախումներով։ Այդ պատճառով կայսրությանը չի հաջողվել հիմնովին կենսագործել իր մտադրություններն Արևմտյան Հայաստանում[4]։

Հայ նախարարները զրկվեցին վարչական ու ռազմական իշխանությունից, սակայն շարունակում էին տիրել իրենց տոհմային կալվածքներին։ Կայսրը երկու կարևոր օրենք հրապարակեց, որոնց նպատակը հայ նախարարների տնտեսական հզորության թուլացումն էր։ Հայ իշխանների տիրույթները մինչ այդ չէին մասնատվում բոլոր որդիների, առավել ևս դուստրերի միջև, որով պահպանվում էր տոհմային կալվածքի ամբողջականությունը։ Կայսրը խախտեց հին հայկական ավանդույթը և, առանձին օրենքով, տոհմային կալվածքներից բաժին ստանալու իրավունք տվեց անգամ կանանց։

Aquote1.png Վայել չէ ոչ հռոմեացիներին, ոչ էլ մեր պետության արդարության ոգուն, որ ծնողներին ժառանգելու իրավունք ունեն միայն տղամարդիկ, բայց ոչ երբեք կանայք
— Հուստինիանոս
Aquote2.png

։

Մեկ այլ օրենքով կայսրը պարտադրեց, որ աղջիկներին ամուսնացնելիս ծնողները պարտադիր նրանց օժիտ հատկացնեն։ Այդ օրենքն առաջին հայացքից անիմաստ էր, քանի որ հայկական միջավայրում օժիտ տալու սովորույթը մինչ այդ էլ տարածված էր։ Սակայն Հուստինիանոսի «հոգատարությունը» հայ օրիորդների նկատմամբ հեռահար նպատակ ուներ։ Նա ցանկանում էր, որ բյուզանդացի ազնվականների հետ ամուսնանալիս նրանք, որպես օժիտ, ստանան հայրական կալվածքների որոշակի բաժինը։ Այդպիսով, հայ նախարարների տիրույթները ժամանակի ընթացքում կփոշիանային, և բյուզանդացիներին ցույց տրվող դիմադրությունը կթուլանար։

Հուստինիանոսի վերափոխումները պայմաններ էին ստեղծում Արևմտյան Հայաստանի ներքին ինքնուրույնության վերջնական վերացման համար[5]։

Հայ իշխանների ապստամբություններ[խմբագրել]

Հուստինիանոս կայսեր օրոք հայերը բազմիցս զենքի դիմեցին բյուզանդական վարչակարգի դեմ։ Ամենախոշոր ելույթը տեղի ունեցավ 539 թվականին Առաջին Հայքում։ Հայերի զանգվածային ընդվզումը գլխավորեց Հովհաննես Արշակունին։ Հայերը, չհանդուրժելով հարկերի անօրինակ ծանրացումը, սպանեցին բյուզանդական կառավարչին։ Նա ազգուրաց հայ ազնվական էր և դավերով էր տիրացել իր պաշտոնին։

Շուտով Կոստանդնուպոլսից Սիտտաս զորավարի գլխավորությամբ պատժիչ զորքեր են ուղարկվում։ Նա սկզբում կեղծ խոստումներ տվեց ապստամբներին, ապա փորձեց կաշառել և իր կողմը գրավել ղեկավարներին։ Երկու դեպքում էլ նա հաջողության չհասավ և ապստամբությունը ճնշելու հրաման արձակեց։ Բայց ապստամբ հայերը ջախջախեցին ու հալածեցին նրա զորամասերը։ Սպանվեց նաև Սիտտասը։ Բյուզանդացիները նոր զորաբանակ ուղարկեցին և դարձյալ փորձեցին նենգ միջոցներով ճնշել ապստամբությունը։ Բյուզանդական զորավարը բանակցությունների հրավրրեց ապստամբության ղեկավարներին և խնջույքի ժամանակ սպանել տվեց ապստամբների ղեկավար Հովհաննես Արշակունուն։ Կորցնելով ղեկավարին՝ ապստամբությունը շուտով մարեց։

Հայերը ձգտում էին վրեժխնդիր լինել Հուստինիանոսից։ 548 թվականին նրան սպանելու նպատակով Արշակ Արշակունին և սպանված Հովհաննես Արշակունու որդի Արտավանը դավադրություն կազմակերպեցին։ Դավադրությունը սակայն ձախողվեց, և կազմակերպիչները բանտարկվեցին։ Այդուհանդերձ, կայսրը ստիպված էր հաշվի առնել ազդեցիկ հայ ազնվականության տրամադրությունները, և որոշ ժամանակ անց դավադիրներն ազատ արձակվեցին[6]։

Հայաստանի երկրորդ բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայաստանի երկրորդ բաժանում

Սասանյան Պարսկաստանի ու Բյուզանդական կայսրության միջև 572 թվականին սկսում է մի պատերազմ, որը տևում է 20 տարի։ Այն կատարյալ արհավիրք էր հայ ժողովրդի համար։ Ռազմական գործողությունները հիմնականում մղվում էին Հայաստանում՝ ավերածության ենթարկելով երկիրը։ Պատերազմը փոփոխակի հաջողություններով շարունակվեց 20 տարի (572-591

Ի վերջո, 591 թվականին հաշտություն կնքվեց, որով Հայաստանը երկրորդ անգամ բաժանվեց նրանց միջև։ Կայսրությունը զգալիորեն ընդլայնեց իր սահմանները. Բյուզանդիային անցան Տուրուբերանը, Տայքը և Այրարատի մեծ մասը։ Հայաստանի քաղաքական տրոհվածությունն ավելի խորացավ՝ դժվարացնելով երկրի տարբեր շրջանների միջև տնտեսական կապերի զարգացումը[7]։ Հայաստանի մարզպանությունը սահմանափակվում էր Վասպուրականով՝ որի տիրակալ Արծրունիների գերիշխանության տակ էին Կորճայքի ու Պարսկահայքի մի մասի, ինչպես նաև՝ Մոկքի իշխանները։ Հայաստանի սահմաններից դուրս մնացին Արցախը և Ուտիքը (Աղվանից մարզպանություն), Պարսկահայքի մեծ մասը և Փայտակարանը (Ատրպատական)։ Կիսանկախ իրավիճակ ձեռք բերեց Սյունիքը։ Այս պառակտված իրավիճակը շարունակվեց կես դար՝ մինչև արաբական արշավանքները։

Մեծ Հայքի նահանգները սկսեցին կառավարվել Փոքր Հայքի նման։ Բյուզանդիան չգնահատեց այն մեծ աջակցությունը, որ ցույց էին տվել հայերը։ Կայսրերը շարունակեցին վարել հայկական զինուժերը ոչնչացնելու քաղաքականություն։ Մորիկ կայսեր հրամանով հայ նախարարական գնդերը տեղափոխվում էին հեռավոր երկրներ և կռվում կայսրության թշնամիների դեմ։ Այս կերպ Բյուզանդիան կամենում էր կանխել հայերի ազատագրական շարժումները։ Կայսրը միաժամանակ պարսից արքունիքին խորհուրդ էր տալիս նույն կերպ վարվել պարսկահպատակ հայերի հետ։

Հայ զորականները, սակայն, հաճախ չէին ենթարկվում կայսերական հրամաններին, գերադասում էին մնալ և կռվել Հայաստանում։ Հայ իշխաններից Սմբատ Բագրատունին չենթարկվեց բյուզանդացիներին և ձերբակալվեց։ Սակայն նա խիզախություն դրսևորեց՝ կրկեսում սպանելով իր դեմ արձակված արջին, ցուլին և առյուծին։ Զարմացած և հիացած հանդիսականների պահանջով բյուզանդական կայսրը նրան ներում շնորհեց[8]։

Արևմտյան Հայաստանը Բյուզանդիայի կազմում մնաց մինչև արաբական արշավանքները։ Հայկական տարածքները միավորվեցին, և Վրաստանի ու արդեն գոյություն չունեցող Աղվանքի հետ կազմվեց վարչատարածքային նոր միավոր՝ Արմինիա կուսակալություն՝ Արաբական խալիֆայության կազմում։ Փոքր Հայքը, սակայն, շարունակեց մնալ Բյուզանդական կայսրության կազմում։ 10-րդ դարի երկրորդ կեսին և 11-րդ դարում Բյուզանդիան իրեն էր բռնակցել Անիի թագավորության տարբեր գավառներ։ Սակայն 1071 թվականին՝ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո, կայսրությունը զրկվեց ոչ միայն հայկական տարածքներից, այլև ամբողջ Փոքր Ասիայից՝ հօգուտ նորաստեղծ Սելջուկյան սուլթանության։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. The Glory of Byzantium | Publications for Educators | Explore & Learn | The Metropolitan Museum of Art
  2. Մեծ Հայքի թագավորության բաժանումը Հռոմի և Պարսկաստանի միջև
  3. Իրադրությունը երկրում 387թ. բաժանումից հետո
  4. Արևմտյան Հայաստանը 387թ. հետո
  5. Հուստինիանոս Ա կայսեր վերափոխումները
  6. Հակաբյուզանդական ելույթներն Արևմտյան Հայաստանում
  7. Պարսկա-բյուզանդական քսանամյա պատերազմը և Հայաստանի 591թ. բաժանումը
  8. Պարսկա-բյուզանդական քսանամյա պատերազմը և Հայաստանի 591թ. բաժանումը

Տես նաև[խմբագրել]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png