Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

Վիքիփեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Արցախ-ից)
Nuvola single chevron right.svg Ղարաբաղ (այլ կիրառումներ) Արցախ (այլ կիրառումներ)


Արցախ
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

ԼՂՀ դրոշ
(Դրոշ)

Արցախի-զինանշանը.gif
(Զինանշան)

Nagorno-Karabakh Republic (orthographic projection).svg
Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու. հայերեն
Քաղաքամայր. Ստեփանակերտ
Պետական կարգ. Նախագահական հանրապ.
Կրոն. Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Մակերես. 11.458 km²
Ազգաբնակչություն. 141.400 (2010[1]) (12,02/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Հիմն. Ազատ ու անկախ Արցախ
Կարգախոս. Մենք ենք մեր սարերը
Արժույթ. հայկական դրամ (AMD)
Ժամային գոտի. +4
Ազգային տոն. սեպտեմբեր 2 (անկախության օր)
Վեբ | ISO | Հեռ. .am | NKR | 374 47
Location Nagorno-Karabakh en.png

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, Արցախի Հանրապետություն[2] — սահմանադրորեն և փաստացի անկախ և ինքնիշխան, սակայն միջազգայնորեն չճանաչված պետություն Հարավային Կովկասում[3]: Արևմուտքից սահմանակցում է Հայաստանի Հանրապետությանը, հարավից՝ Իրանին, իսկ արևելքից և հյուսիսից՝ Ադրբեջանին։ Մայրաքաղաքը Ստեփանակերտն է։ Պատմամշակութային կենտրոն է Շուշի քաղաքը։

Պատմականորեն կազմում է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգը։ Աշխարհագրական և քաղաքական դիրքով Արցախը կարևոր դեր է խաղացել հայոց պատմության մեջ։ Հայ մեծանուն պատմաբան Լեոն Արցախը համեմատել է «հսկայական միջնաբերդի» հետ, առանց որի «անհնար է երևակայել Հայաստանի սրտի, այն է՝ Արարատյան երկրի պաշտպանությունը»[4]։

Այժմ Արցախը կայացել է որպես երկրորդ հայկական պետություն։ Այդպիսով ներկայիս Հայաստանը բաղկացած է Հայաստանի Հանրապետությունից (ՀՀ) և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունից (ԼՂՀ)։

Բովանդակություն

[խմբագրել] Էթիմոլոգիա

Ըստ ժողովրդական ստուգաբանության, «Արցախ» անվանումը նշանակում է Առանի ծառաստան[5]։ Ավանդության համաձայն, Առանը հայոց Վաղարշակ արքայի կողմից նշանակված Մեծ Հայքի հյուսիսարևելյան նահանգների նախարարն էր՝ Սիսակյան տոհմից։ [6]։ Առանը, որը ավանդորեն համարվում է Առանշահիկների, և նրանցից տանընդոստած Արցախի միջնադարյան իշխանների ու մելիքների նախահայրը, պատկանում էր Հայկ նահապետի զարմին, ուստի և միջնադարյան պատմիչները Արցախի իշխաններին կոչում են «Հայկազուններ»[7]։

«Ղարաբաղ» անվանումը ծագում է թուրքերեն «կարա» (սև) և պարսկերեն «բաղ» բառերից, և նշանակում է «Սև այգի»։ Առաջին անգամ այս անվանաձևը հանդիպում է ուշ միջնադարյան վրացական և պարսկական աղբյուրներում։

[խմբագրել] Պատմություն

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Լեռնային Ղարաբաղի պատմություն:
Գանձասար — «13-րդ դարի հայկական ճարտարապետության հանրագիտարանը» (Ա. Յակոբսոն)[8]։

Ըստ արևմտյան պատմաբանների, Արցախի, ինչպես և Հայկական լեռնաշխարհի այլ հատվածների հայ բնակչությունը, կազմավորվել է նախնադարյան բնիկ ցեղերի և նախահայերի (պրոտո-արմենների) միաձուլման արդյունքում [9]։ Վերջիններս այստեղ են հաստատվել արդեն մ.թ.ա. 7-րդ դարում [10]։ Պատմական աղբյուների հավաստմամբ Արցախը մտել է մ.թ.ա. 189 թ հռչակված Հայոց Թագավորության կազմի մեջ՝ որպես վերջինիս 15 նահանգներից մեկը։ Արցախ նահանգն ուներ 12 գավառ և Հայաստանի կազմի մեջ է մնացել մինչև մ.թ. 4-րդ դարավերջ [11]։

[խմբագրել] Միջնադար

387 թ հայ Արշակունիների անկումից հետո Բյուզանդիան և Պարսկաստանը Հայաստանը բաժանել են երկու մասի և նրանից անջատել ռազմավարական նշանակություն ունեցող ծայրագավառները։ Արցախը, Ուտիք նահանգի հետ միասին, միացվել է Կուր գետի ձախափնյակում գտնվող Աղվանք պետությանը։ Սակայն այն պահպանել է իր հայկական մշակութային և էթնիկ դիմագիծը [9]։ 5-րդ դարասկզբին, հայոց գրերի գյուտից հետո, Մեսրոպ Մաշտոցն առաջին հայկական դպրոցը բացել է Արցախի Ամարաս ավանում։ Արցախը մշակութային զգալի վերելք է ապրել Վաչագան Գ Բարեպաշտի թագավորության շրջանում (487-510), երբ բազմաթիվ եկեղեցիներ և դպրոցներ հիմնվել են Արցախում [7]։

Արցախը Զաքարյանների հայկական պետության կազմում, 12-13րդ դդ

7-րդ դարից մինչև 9-րդ դարասկիզբ Արցախը գտնվել է Արաբական խալիֆայության տիրապետության տակ։ Այնուհետև դարձել է հայ ապստամբների և արաբների միջև բազմաթիվ ճակատամարտերի թատերաբեմ։ Ապստամբներից մեկը՝ Սահլ Սմբատյանը, Առանշահիկ տոհմից, 821 թվականին Խաչեն ամրոցում հիմնադրել է Խաչենի իշխանական տոհմը։ 1000 թվականին այս իշխանատոհմը ստեղծել է Արցախի թագավորությունը, որն հայ Բագրատունիների թագավորության անկումից հետո Արևելյան Հայաստանի վերջին ինքնիշխան պետությունն էր [12]։ Ինչպես սելջուկների իշխանությունից ազատագրված հայկական մյուս տարածքները, Արցախը մշակութային և տնտեսական ծաղկում է ապրել 13-րդ դար սկզբին՝ Ջալալ Ա թագավորի օրոք (1214-1266)։ Վերջինս կառուցել է Գանձասարի վանքը, որն հետայնու կարևոր դեր է խաղացել Արցախի պատմության մեջ` որպես նրա հոգևոր-մշակութային կենտրոն և Արցախի լեռնային իշխողների միասնության խորհրդանիշ։

[խմբագրել] Մելիքություններ

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Խամսայի մելիքություններ:

1387 թ Արցախի բարեբեր նահանգը ենթարկվել է Լենկ-Թեմուրի կործանիչ արշավանքներին։ 15-րդ դար վերջին այն ընկել է թուրքմենների, իսկ 1555 թվականից Սեֆյան Պարսկաստանի գերիշխանության տակ։ Այսուհանդերձ մինչև նորագույն ժամանակները Արցախը պահպանել է միատար հայ բնակչություն և այն շարունակել են կառավարել Խաչենի տան իշխանները, որոնք 15-րդ դարից կրում էին «մելիք» տիտղոսը։ Պատմական այս շրջանում Արցախը բաժանված էր հինգ մելիքությունների՝ Գյուլիստան, Ջրաբերդ, Խաչեն, Վարանդա և Դիզակ։ Արցախը հայկական միակ երկրամասն էր, որն թուրք-պարսկական դարավոր իշխանությունից հետո, պահպանել էր իր հայկական ինքնիշխանությունը և ուներ միջազգայնորեն ճանաչված սուվերեն կարգավիճակ [13]։

[խմբագրել] Ռուսական նվաճում

1805 թվականին Արցախը միացվել է Ցարական Ռուսաստանին, ինչն ամրագրվել է 1813 թ Գյուլիստանի պայմանագրով։ Թեև 1799 թ հունիսի 2-ին Պավել Ա ցարի հրովարտակով Ռուսաստանը պաշտոնապես ճանաչել էր Արցախի մելիքների անկախությունը [14], նվաճելով այն վերջիններիս իսկ աջակցությամբ, ռուսները ճնշել են նրանց իշխանությունը, վերջ տալով Խաչենի տան հազարամյա տիրապետությանը [12][15]։

[խմբագրել] Վարչական բաժանում

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչական բաժանում:


[խմբագրել] Բնակչություն

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության բնակչություն:

Լեռնային Ղարաբաղի ազգաբնակչության (141 400) մեծ մասը հայեր են։ Կան նաև ռուսներ, ուկրաինացիներ, վրացիներ և հույներ։

[խմբագրել] Քաղաքականություն

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության քաղաքականություն:
  • Պետության գլուխ – Բակո Սահակյան, 2007 թ.
  • Վարչապետ – Արայիկ Հարությունյան, 2007 թ.
  • Խորհրդարան – Ազգային Ժողով, 33 պատգամավոր, 5 տարի ժամկետ
  • ԼՂՀ-ում գործում է համընդհանուր ընտրության իրավունք, 1991 թվից ի վեր
  • Ընտրելու տարիքը՝ 18 տարեկան

[խմբագրել] Աշխարհագրություն

Բնապատկեր Կարմիր շուկա գյուղի մոտ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության աշխարհագրություն:

Լեռնային Ղարաբաղը գտնվում է Փոքր Կովկասի ծայր հարավում։ Ունի խիստ կտրատված, լեռնային ռելիեֆ։ Հայտնի է հարուստ և գեղեցիկ բնությամբ։

[խմբագրել] Ճարտարապետություն

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ճարտարապետություն:


[խմբագրել] Տրանսպորտ

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Տրանսպորտը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում:

Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև սահմանը բաց է և երթևեկությունը երկկողմանիորեն ազատ է։ Հայաստանի Հանրապետությունից՝ Գորիս քաղաքից A 312 մայրուղին անցնելով Բերձոր, ապա Շուշի քաղաքներով, միանում է մայրաքաղաք Ստեփանակերտին։ Նախատեսվում է վերագործարկել Ստեփանակերտի օդանավակայանը, որով Արցախը օդային կապ կունենա Երևանի հետ։

[խմբագրել] Տուրիզմ

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Տուրիզմը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում:

Հայաստանի և ԱՊՀ երկրների քաղաքացիներն կարող են երկիր այցելել առանց անցագրի։ Այլ երկրների քաղաքացիներ պարտավոր են անցագիր ունենալ, որը հեշտությամբ կարելի է ստանալ հենց սահմանում, այլև Երևանում, Վաշինգտոնում, Փարիզում, Մոսկվայում և այլուր ԼՂՀ ներկայացուցչություններում։

[խմբագրել] Տես նաև

[խմբագրել] Ծանոթագրություններ

  1. ↑ 2010 թ. ԼՂՀ մարդահամարի արդյունքները հանրապետության նախագահի կայքում։
  2. ↑ Ըստ սահմանադրության Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն և Արցախի Հանրապետություն անվանումները նույնական են։ ԼՂՀ սահմանադրություն, 1.2
  3. ↑ ԼՂՀ սահմանադրություն, 1.1
  4. ↑ Լեո, «Հայոց պատմություն», Երկերի ժողովածու, հատոր 2, Երևան - 1973, էջ 32-33։
  5. ↑ Շահեն Մկրտչյան, «Արցախի գանձերը», Երևան 2000 - Տիգրան Մեծ հրտ., էջ 10։
  6. ↑ Ղևոնդ Ալիշան, «Արցախ», գրաբարից թարգմանեց Գ. Բ. Թորոսյան։ Երևանի Համալսարանի Հրատարակչություն – 1993, էջ 8։
  7. ↑ 7,0 7,1 Մովսես Կաղանկատվացի, «Աղուանից աշխարհի պատմութիւն», 1.4, 1.18, 3.22։
  8. ↑ А. Л. Якобсон, Из истории армянского средневекового зодчества: Гандзасарский монастырь, "Иследования по истории культуры народов Востока", Москва-Ленинград, 1960, с 144-158.
  9. ↑ 9,0 9,1 Robert H. Hewsen, "Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians", in Thomas J. Samuelian, ed., Classical Armenian Culture: Influences and Creativity. Pennsylvania: Scholars Press, 1982.
  10. ↑ Encyclopedia Iranica. Armenia and Iran.
  11. ↑ Robert H. Hewsen, Armenia: A Historical Atlas. The University of Chicago Press, 2001, pp. 40-41. ISBN 978-0-226-33228-4
  12. ↑ 12,0 12,1 Robert H. Hewsen, Armenia: A Historical Atlas. The University of Chicago Press, 2001, pp. 119-121, 163-164
  13. ↑ Robert H. Hewsen. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study." Revue des Études Arméniennes. NS: IX, 1972, pp. 255-329.
  14. ↑ Robert H. Hewsen, Russian-Armenian relations, 1700-1828. Society of Armenian Studies, N4, Cambridege, Massachusetts, 1984, pp. 37-49.
  15. ↑ Robert Hewsen, "The Meliks of Eastern Armenia: II." Revue des Études Arméniennes. NS: X, 1973-1974, pp. 281-303.

[խմբագրել] Արտաքին հղումներ

Wikiquote-logo-en.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝
Commons-logo.svg
Վիքիպահեստում՝

[խմբագրել] Պաշտոնական կայքեր

[խմբագրել] Լրատվական միջոցներ

[խմբագրել] Տուրիզմ

Ստացված է «http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BC%D5%A5%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%82%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B2%D5%AB_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=660104» էջից
Անձնական գործիքներ
Անվանատարածքներ

Տարբերակներ
Գործողություններ
Նավարկում
Մասնակցել
Գործիքներ
Այլ լեզուներով