Փոքր Հայք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Փոքր Հայքը մ.թ.ա. III - մ.թ. IV դարերում։ Քարտեզի հեղինակ՝ Բ. Հ. Հարությունյան

Փոքր Հայք, Հայաստանի արևմտյան փոքր տարածքի և նրանում ձևավորված թագավորության անվանումը, ի տարբերություն Մեծ Հայքի։ Փոքր Հայքը եղել է հայ ժողովրդի ձևավորման հնագույն շրջաններից։ Մթա IX-VI դդ Փոքր Հայքի արևելյան շրջանները միավորվել են Ուրարտուին։ Մթա VI դ սկզբին Փոքր Հայքը մտել է Երվանդունիների թագավորության մեջ։ Մթա VI դ վերջից ընկել է Աքեմենյան Պարսկաստանի գերիշխանության ներքո։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ Փոքր Հայքի կառավարիչ Միթրաուստեսը մասնակցել է Գավգամելայի ճակատամարտին և Աքեմենյան պետության անկումից հետո իրեն հռչակել է անկախ թագավոր։ 322–ին Նեոպտողեմայոսը փորձել է Փոքր Հայքը միացնել Հունա–մակեդոնական տիրակալությունը, սակայն չի հասել արդյունքի։ Մթա III դ վերջին Սելևկյանները գրավել են Փոքր Հայքի թագավորությունը և ստեղծել առանձին սատրապություն, որի սատրապ է նշանակվել մի հայ մեծատոհմիկի և սելևկյան թագավոր Անտիոքոս III–ի քրոջ որդի Միհրդատը։ Մթա 190–ին Մագնեսիայի ճակատամարտում Անտիոքոս III-ի՝ Հռոմից կրած պարտությունից հետո Փոքր Հայքում վերականգնել է անկախությունը, սակայն շուտով ենթարկվել Պոնտական թագավորությանը։ Մթա 183-ին Պոնտոսի թագավոր Փառնակը և Փոքր Հայքի կառավարիչ Միհրդատը ներխուժել են Գաղատիա և Կապադովկիա, սակայն պարտվել են և հաշտություն կնքել աննպաստ պայմաններով։ Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Ա, որ ծրագրել էր միավորել Փոքր Հայքը, նպաստել է նրա քաղաքկան անկախության վերականգմանը և սահմանների ընդարձակմանը։ Մթա II դ վերջին Փոքր Հայքի թագավոր Անտիպատրոսը որդեգրել է Պոնտոսից փախած Միհրդատ VI Եվպատորին և նրան ժառանգել իր թագավորությունը։ Մթա 73-71 թթ Միհրդատյան երրորդ պատերազմի ժամանակ հռոմեական զորավար Լուկուլլոսի զորքերը ռազմակալել և ավերել են Փոքր Հայքը։ Մթա 68-ին հայկական զորքերով Միհրդատ VI ազատագրել է այն։ Սակայն մթա 66-ին Պոնտական թագավորությունը և Փոքր Հայքով հանդերձ միացվել է Հռոմին։ Փոքր Հայքը, որոշ ընդհատումներով, մինչև 72-ը գոյատևել է որպես Հռոմի վասալ թագավորություն։ 37-ին Փոքր Հայքի թագավոր Կոտիսը ստացել է Մեծ Հայքի թագավորությունը՝ երկրորդ անգամ վերամիավորվելով Հայաստանի երկու մասերը։ 72-ին Վեսպասիանոս կայսրը Փոքր Հայքի թագավորությունը վերածել է հռոմեական պրովինցիայի և մտցրել Կապադովկիայի մեջ։ III դ վերջին Փոքր Հայքը անջատել է Կապադովկիայից և վերածել առանձին պրովինցիայի։ Ռազմական տեսակետից Փոքր Հայքը ենթարկվել է Հայաստանի դքսին։ Փոքր Հայքի հողերը Հռոմը տվել է հայ Արշակունիներին։ VII դ Փոքր Հայքը գրավել են արաբները։ Նրանց և Բյուզանդիայի ընդհարումների հետևանքով ավերվել են Փոքր Հայքի քաղաքները, գերեվարվել և ոչնչացվել են զգալի թվով հայ բնակիչներ։ XI դ 2-րդ կեսից Փոքր Հայքը զավթել են թուրք–թաթարական նվաճողները, XV դ 1-ին կեսից՝ օսմանյան սուլթանությունը։ 1915–ին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ, թուրքական ջարդարարները Փոքր Հայքի հայ բնակիչներին ոչնչացրել են։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

Փոքր Հայքի վարչական բաժանումների սահյմանները այնքան հաճախ են փոփոխությունների ենթարկվել, որ անկարելի է ճշտությամբ որոշել նրանց տարածությունը։ Ունեցել է երեք նահանգ՝

  • Առաջին Հայք

Գտնվել է Կապադովկիայի և Պոնտոսի միջև։ Գլխավոր քաղաքը Կեսարիան էր։ Տարածքում գտնվել են Եդոկիա, Պիզա, Նիկոպոլիս և Նյուս քաղաքները, Ծամնդավ բերդաքաղաքը, Կիզիստրա բերդը։

  • Երկրորդ Հայք

Գլխավոր քաղաքն էր Սեբաստիան։ Նահանգում գտնվել են Լասիստա, Ավալա, Տյուրիկե և Ակն քաղաքները։

  • Երրորդ Հայք

Գլխավոր քաղաքն էր Մալաթիան՝ ռազմական և առևտրական նշանավոր կենտրոն Առաջավոր Ասիայում։ Նահանգի կազմում էին Սամոսատ, Քեսուն, Բարձրբերդ, Ռապան, Ուլնի և Պեհետնի քաղաքները, Վարդահեր ավանը, Փարզման, Կոկիոսն, Շահասպ բերդերը։