Զենոն-Արտաշես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Զենոն-Արտաշես, Մեծ Հայքի թագավոր (մ.թ. 18-34), Պոնտոսի և Փոքր Հայքի Պոլեմոն թագավորի որդի, Հայաստանի գահը ստացել է հռոմեացիների օժանդակությամբ և հայ նախարարների համաձայնությամբ։ Հայ ազնվականությունը հոժարակամ էր տեսնելու նրան հայոց գահին, քանի որ Զենոնը մեծացել էր հայկական միջավայրում և ծանոթ էր հայերի սովորույթներին ու բարքերին։ Թագադրումից հետո ընդունեց Արտաշես անունը։ Նրա թագավորության տարիները խաղաղ էին, և հայ ժողովրդը նրան սիրով կոչում էր Զենոն-Արտաշես։

Ասորական աղբյուրներում հիշվում է Մանովա անվավաձևով/ թագավորի որդին, որն ըստ Տակիտոսի, մեծացել էր հայկական միջավայրում, հարմարվել հայերի կենցաղին ու բարքերին։ Զենոնը թագավոր է հռչակվել Հռոմի Տիբերիոս կայսեր զորապետ Գերմանիկոսի /որը ժամանել էր Արտաշատ/ և հայ ավագանու համաձայնությամբ։ Զենոնի գահակալական իրավունքը ճանաչել է նաև Պարթևաց Արտավան 3-րդ թագավորը։ Զենոնն ընդունել է հայերին հարազատ Արտաշես անունը /Եվսեբիոսի <Եկեղեցական պատմության> մեջ՝ Արտաշեսը անվանված է Արշամայ/, վարել խաղա և, համեմատաբար, ինքնուրույն քաղաքականություն։ Արտաշեսյան արքայատան անկումից հետո Զենոնը միակ օտարազգի թագավորն էր, որին հայերը հանդուրժեցին հայոց գահին։ Ի դեմս Զենոնի, հայ ավագանին փորձել է վերականգնել Հռոմի ռազմական միջամտությամբ կործանված հայկական թագավորությունը։ Իսկ Հռոմն այդ զիջումով ցանկացել է ուժեղացնել իր ազդեցությունը Հայաստանում։

Ըստ Մ.Խորենացու՝ Զենոն-Արտաշեսի /Արշամայի/ իշխանության տարիներին գշտություն է առաջացել Հայաստանի և Հռոմի արևելամիջերկրածովյան պրովինցիաների իշխողների միջև, կապված հայ-պարթևական հարաբերությունների հետ։ Այդ գշտությունը վերաճում է զինված ընթհարման Հայոց զորքերի և արևելամիջերկրածովյան պրովինցիաների Հռոմեական լեգիոնների միջև, որտեղ սպանվում է Հռոմեական զորաջոկատները գլխավորող՝ Հրեաստանի Հերովդես թագավորի եղբորվորդի Հովսեփը՝ Մեծ Հայքին են միավորվում Օսրոյենեն և Փոքր Հայքը։ Այդ առիթ է դառնում Հռոմեացի զորավար Գերմանիկոսի և Զենոն-Արտաշեսի /Արշամայի/ հարաբերությունների վատացման, որը հանգեցնում է Զենոն-Արտաշեսի /Արշամայի/ և Արտավան 3-րդի մտերմության դաշինքին։ Ըստ նույն պատմիչի. Զենոն-Արտաշեսը /Արշամայը/՝ Արտավան 3-րդի համաձայնությամբ Հայոց արքունիքը տեղափոխում է Եդեսիա և կրում Օսրոյենեի թագավորների <Աբգար> տիտղոսը /Աբգար 5-րդ/, որը ըստ Մ. Խորենացու մեկնաբանության ուներ <ավագ այր> կամ <հզոր> իմաստը։

Մ. Խորենացու վկայությամբ Աբգար Զենոն-Արտաշեսը /Արշամայը/ միջամտել է Պարթևաց Արշակունիների թագավորության արքունիքում առաջացած երկպառակտություններին և նրանց խաղաղեցնելով ետ վերադարձել Հայաստան, որտեղ սկսել է վատանալ նրա առողջական վիճակը։

Հռամի կայսրին սկսել է անհանգստացնել Աբգար Արշամայի վարած ինքնուրույն քաղաքականությունը և հայ-պարթևական հարաբերությունների մերձեցումը։ Աբգարը հայ-հռոմեական հարաբերությունները հարթելու համար ստիպված է եղել նրանց մոտ ուղարկել հայ ավագանու պատվիրակությունը Աղձնիքի բդեշխ Մար Իհաբիի գլխավորությամբ, որոնք էլ եղան հայոց առաջին իշխանները, որ լսել են Երուսաղեմում իր քարոզչությունը կատարող Հիսուս Քրիստոսի մասին և հայտնել Հայոց թագավոր Աբգարին։ Ըստ նույն պատմիչի գրի առած ավանդազրույցների, Աբգարը աղաչանքի թուղթ է ուղարկում Քրիստոսին որպեսզի գա և իր ցավերը բուժի, որը իրականացնում է Քրիստոսի 12 առաքյալներից Թովմասը. Հայաստան ուղարկելով իր աշակերտներից Թադեոսին։ Վերջինս գալով Հայաստան բժշկում է Աբգարին չարաչար ցավերով տանջող ախտը, որի համար ստանում է հայոց արքայի աջակցությունն ու թույլտվությունը Հայաստանում անարգել քրիստոնեական կրոնը քարոզելու համար։

Նրա մահից հետո Արտաշատում գահակալում են Պարթևստանի և Հռոմի դրածո թագավորները։

Հռոմը ծրագրել էր նվաճել Հայաստանը և այն վերածել կայսերական նահանգի։ Իսկ Պարթևները, մրցակցելով Հռոմի հետ, ցանկանում էին ձեռք բերել հուսալի դաշնակից։ ՈՒստի հայ ժողովուրդը դաշնակցեց պարթևների հետ՝ ընդդեմ հռոմեացիների նվաճողական քաղականության։