Վանա լիճ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վանա լիճ
Van1 20.jpg
Վանա լիճն ու Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին
Տեղագրություն Հայկական լեռնաշխարհ
ԲԾՄ 1648 մ
Երկարություն 119 կմ
Ավազանի մակերես 3647
Ծավալ 607
Ափի երկարություն 430 կմ
Ամենամեծ խորություն 145 մ
Միջին խորություն 171 մ (1984)[1] 161,2 (2006)[2] մ
Աղիություն 22 ‰
Թափանցելիություն 4.5 մ
Թափվող գետ(եր) 4 գետ
Սկիզբ առնող գետ(եր) Չկա
##Վանա լիճ (Հայկական լեռնաշխարհ)
Blue pog.svg
##Վանա լիճ (Թուրքիա)
Blue pog.svg
Commons-logo.svg Պատկերներ Վիքիպահեստում

Վանա լիճ, անհոսք աղի լիճ Հայկական լեռնաշխարհում, ներկայիս Թուրքիայի ծայր արևելքում։ Գտնվում է Հայկական Տավրոսի հյուսիս–արևելյան մասի, Կորդվաց լեռների, Կոտուր լեռնաշղթայի և Ծաղկանց լեռների միջև, 1720 մ բարձրության վրա։ Երբեմնի մեծ ջրային ավազանի մնացորդ է։ Մակերեսը 3760 քառակուսի կմ, առավելագույն լայնությունը՝ մոտ 51 կմ, խորությունը՝ մինչև 145 մ։ Վանա լճի հայելին գրեթե 2.5 անգամ մեծ է Սևանա լճի հայելուց։ Ունի անկանոն քառանկյան տեսք, խիստ կտրված է, հաճախ՝ զառիթափ ափերով։ Հյուսիս–արևելքում Արճեշի խորշն է, լճում՝ Լիմ, Առտեր, Կտուց (կղզի), Աղթամար կղզիները, ափերին՝ Դևեբոյնի, Ծղուկ, Կտուց հրվանդանները։ Վանա լիճը գտնվում է տեկտոնական իջվածքում։ Նրա գոգավորությունը բարդ կառուցվածքի բազմաստիճան գրաբեն է։ Գրաբենի եզրերով անցնում են խոշոր բեկվածքներ։ Գրաբենը առաջացել է մախամիոցենում։ Ստորին միոցենում տրանսգրեսիան ծածկել է նաև լճի իջվածքը։ Սկսած տորտոնից տրանսգրեսիան նահանջել է, և իջվածքում ձևավորվել է լագունային ավազան։ Միոցենի վերջում, Հայկական Տավրոսի ինտենսիվ բարձրացման հետևանքով, լճի մնացորդային ավազանի ջուրը հոսել է դեպի Մուշի և հարևան իջվածքները, որից հետո, մինչև պլեյստոցեն, հիշատակված մարզը եղել է ցամաքային զարգացման փուլում։ Ժամանակակից լճի առաջացումը կապված է Սիփան և Նեմրութ հրաբուխներից արտավիժած լավաներով ջրերի արգելափակման հետ։ Տեկտոնական շարժումները շարունակվում են երկրաշարժների ձևով նաև ներկայումս։ Սնվում է մթնոլորտային տեղումներից, ստորերկրյա ջրերից և գետերից։ Լիճը, գտնվելով Հայկական լեռնաշխարհի ցամաքային կլիմայի պայմաններում, ամենախիստ ձմեռներին անգամ, ամբողջովին չի սառցակալում։ Գերիշխում են տեղական և բրիզ քամիները։ Օրգանական աշխարհն աղքատ է։ Ձկներից կա միայն տառեխ։ Թռչնաշխարհին բնորոշ են որորներն ու ջրագռավները, որոնք այստեղ են գալիս հարևան Նազիկ լճից։ Մերձափնյա բնակչությունը զբաղվում է ձկնորսությամբ և աղի արդյունագործությամբ։ Հնագույն ժամանակներից ի վեր լճում եղել է նավարկություն։ Լիճն ունի պոտենցիալ հիդրոէներգիայի մեծ պաշար։

Ուսումնասիրման պատմություն[խմբագրել]

Վանա լիճը հիշատակվում է անտիկ ժամանակաշրջանի պատմական և աշխարհագրական աշխատություններում: Մեսոպոտամյան սկզբնաղբյուրներում Վանա լիճը հիշատակվում է որպես «Նաիրի ծով», իսկ, օրինակ, անտիկ աշխարհագետ Ստրաբոնը Վանա լիճը նկարագրում էր այսպես.

Aquote1.png Հայաստանում կան նաև մեծ լճեր… կա Արսենեն, որը կոչվում է նաև Տոսպիտաս: Նրա ջուրը պարունակում է սոդա, որը մաքրում և վերականգնում է հագուստը: Բայց խմելու համար այդ լճի ջուրն անպիտան է: Aquote2.png


Բացի այդ, Ստրաբոնը, հիմնվելով Էրատոսթենես Կիրենացու տվյալների վրա, պնդում էր, որ Տիգրիս գետը հոսում է Վանա լճի մեջտեղով (և լճի այդ մասի ջուրը քաղցրահամ է), որից հետո անցնում է գետնի տակ և դուրս գալիս մեկ այլ տեղից: [3]

Լճի գիտական հետազոտությունը սկսվեց 19-րդ դարի կեսերին. օգտվելով տարածաշրջանում Մեծ Բրիտանիայի ազդեցությունից՝ մի քանի եվրոպացի ճանապարհորդներ և հետազոտողներ այցելեցին լճի շրջակայքը: Նրանցից շատերը զբաղվեցին քարտեզագրությամբ և տեղանքի նկարագրությամբ, իսկ մի քանիսը, որոնց մեջ էր նաև հայտնի անգլիացի հնէաբան Լեյարդը, հետաքրքրվեցին լճի շրջակայքում ուրարտական ամրոցների մնացորդներով:

Վանա լճի շրջակայքի քարտեզը 19-րդ դարում, կազմվել է անգլիացի ճանապարհորդի կողմից

Այս շրջանում հրատարակվեցին մի քանի քարտեզական և բնութագարական աշխատություններ, համեմատաբար ճշգրիտ որոշվեց լճի մակերեսը և նրա բարձրությունը ծովի մակարդակից, բայց լուրջ սխալմունքով էր հաշվարկված նրա առավելագույն խորությունը: Այս շրջանի հիմնական աշխարհագրական խնդիր էր համարվում Վանա լճի հոսքը գտնելը և նրա կապը Եփրատի ու Տիգրիսի ավազանների հետ պարզելը: Նման կապի մասին ենթադրվում էր այդ ժամանակ շրջանառության մեջ գտնող տարածաշրջանի բարձրությունների քարտեզի և տեղի քուրդ բնակչության շրջանում պտտվող Վանա լճի միջոցով այդ երկու գետերի ավազանների միացած լինելու մասին խոսակցությունների հիման վրա: Այն ժամանակվա մի քանի տեղեկատու հրատարակություններ, ներառյալ նաև 1875-1889 թվականների Բրիտանիկա Հանրագիտարանի իններորդ հրատարակությունը, այս տվյալների հիման վրա գրում էին, որ «բնիկները խոսում են ստորերկրյա ջրանցքների մասին, որոնց միջոցով լճի ջրերը միանում են Տիգրիս գետի ակունքներին», իսկ «ջրբաժանում ընկած Նազիկ լիճը բացառիկ ֆենոմենի արդյունքում իր ջրերն ուղարկում է և՛ Վանա լիճ, և՛ Եփրատ գետ»: [4] Հետազոտողներից մեկը այն ժամանակվա հեղինակավոր աշխարհագրական ամսագրի էջերում պնդում էր, որ գտել է Նեմրութ հրաբխի ժայռերի անցքերի միջով ստորերկրյա այլ կապ Եփրատի և Վանա լճի միջև:[5] Այս կապերն այդպես էլ մնացին ենթադրությունների և շշուկների մակարդակում, իսկ Բրիտանիկի հաջորդ՝ 1910-1911 թվականների բարեփոխված հրատարակությունից հանվեցին: Այս ամենի հետ այս շրջանում հաստատվեց այն ենթադրությունը, որ տարածաշրջանի անսովոր ջրբաժանները և Վանա լճի առաջացումը կապված է Նեմրութ հրաբխի խոշոր ժայթքման հետ:[5][6]

Լճի խորությունների պարբերական հետազոտություն այն ժամանակ այդպես էլ չարվեց, չուսումնասիրվեց անգամ լճի ջրի բաղադրությունը: 20-րդ դարում, ընդհուպ մինչև 80-ական թվականները լճում հետազոտական աշխատանքներ չկատարվեցին, որը հիմնականում կապված էր տարածաշրջանի քաղաքական անկայունության հետ: Ստեղծված իրավիճակը հանգեցրեց նրան, որ 20-րդ դարի շատ աշխարհագրական աշխատություններ և տեղեկատուներ (ներառյալ նաև Խորհրդային Մեծ հանրագիտարանի վերջին հրատարակությունը) լճի միջին և առավելագույն խորության գնատականների մեջ թույլ էին տալիս լուրջ սխալներ, իսկ որպես հետևանք՝ կոպիտ սխալներ նրա ծավալի վերաբերյալ: Օրինակ՝ լճի միջին խորություն էր նշվում 6-ից 40 մետր միջակայքը,[7] որը զգալի ցածր է հետագայում հաստատված ճշգրիտ թվից՝ 161,2 մետր, [2] 171 մ (1984)[1]

Լճի առաջացումը[խմբագրել]

Վանա լիճը տեղակայված է տեկտոնական ծագման դաշտավայրի արևմտյան կողմում, որը շրջապատված է մի քանի լեռնային համակարգերով՝ Արևելյան Տավրոսով՝ հարավից, Քրդական լեռներով՝ արևելքից, և Ալադաղար գագաթով՝ հյուսիս-արևելքից: Դաշտավայրի արևմտյան և հյուսիս-արևմտյան հատվածում գտնվում են մի քանի հանգած հրաբուխներ, ներառյալ Սիփան և Նեմրութ հին հրաբուխները: Միջին պլեստոցենովյան դարաշրջանում՝ մոտ երկու հարյուր հազար տարի առաջ, Նեմրութ հրաբխի ժայթքումը առաջացրել է 60 կիլոմետր երկարությամբ լավայի հոսք, որը արգելափակել է ջրերի հոսքը Վանի դաշտավայրից Մշո դաշտավայր, որը պատկանում է մոտակա Մուրադ գետի ավազանին, որն էլ հանգեցրել է լճի առաջացմանը: Այսպիսով, Վանա լիճը զբաղեցնում է ամենախոշոր դաշտավայրի ամենախոր հատվածը՝ շրջապատված լեռներով: Հավական է, որ որոշ ժամանակ անց Արևելյան Տավրոսի էրոզիան Բոտան-Չայ գետի (Տիգրիսի վտակ) վտակների կողմից կձևավորի լճի ջրերի նոր արտահոսք դեպի Տիգրիսի ավազան, և Վանա լիճը կփոքրանա կամ կդադարի գոյություն ունենալ: [7]

Ֆիզիկական աշխարհագրություն[խմբագրել]

Վանա լճի մակերեսը կազմում է 3574 կմ², որը նրան դարձնում է Թուրքիայի ամենամեծ և Մերձավոր Արևելքի մեծությամբ երկրորդ լիճը (Ուրմիա լճից հետո): Տեղաբնիկները պատմականորեն Վանա լիճն անվանում են «ծով»[8]: Վանա լիճը գտնվում է ծովի մակարդակից 1648 մետր բարձրության վրա[9], ունի անկանոն ձև՝ հիշեցնելով եռանկյուն: Ամենալայն մասում լճի լայնությունը կազմում է 119 կիլոմետր: Փոքրիկ նեղուցուվ լիճը բաժանվում է ծանծաղ հյուսիսային և ավելի խոշոր հարավային հատվածի, որտեղ խորությունը հասնում է 451 մետրի: Վանա լճի միջին խորությունը հասնում է 161,2 մետրի, ջրի ընդհանուր ծավալը՝ 576 կմ³: Ափերը հիմնական ժայռոտ են: Վանա լճում տեղակայված են բազմաթիվ մանր կղզյակներ, մասնավորապես ափերի մոտ, և չորս խոշոր կղզիներ՝ Ղադիր (Լիմ), Կտուց, Աղթամար և Առտեր: Ղադիրը (Լիմ) ամենամեծ կղզին է, որը գտնվում է լճի հյուսիսային մասում: Կտուցը գտնվում է լճի արևելյան մասում, իսկ Աղթամարը և Առտերը գտնվում են միմյանց ոչ շատ հեռու՝ հարավային ափի մոտ: Վանա լճից ոչ հեռու գտնվում են Նազիկ (դեպի հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1870 մ բարձրության վրա), Էրչեկ (արևելքում, ծովի մակերևույթից 1890 մետր բարձրության վրա) և Արին (հյուսիսում) լճերը:

Վանա լճի տեսքը տիեզերքից
NASA-ի նկար, 1996 թվականի սեպտեմբեր
Նեմրութ Դաղ (հրաբուխ) Սիփան Նազիկ (լիճ) Էրչեկ (լիճ) Արին (լիճ) Ղադիր (կղզի) Առտեր (կղզի) Աղթամար Չարփանակ Արևելյան Տավրոս Քրդական լեռներ Ալադաղլար Վան (քաղաք)Վանա լիճ.jpg
About this image
Թվերով նշված են՝
  1. Հանգած հրաբուխ Նեմրութ-Դաղ, 2948 մ բարձրությամբ: Լուսանկարում տեսանելի է փոքրիկ լիճ՝ ձևավորված հրաբխի ութկիլոմետանոց խառնարանի ներսում, և 16 կիլոմետրանոց լավայի՝ դեպի հարավ շարժվող արտահոսք՝ հոսած բացառապես հյուսիս (լուսանկարի վերևի մասում), որն էլ բերել է Վանա լճի առաջացմանը:
  2. Հանգած հրաբուխ Սիփանը, 4058 մ բարձրությամբ:
  3. Նազիկ լիճ, ծովի մակարդակից 1876 մ բարձրության վրա:
  4. Էրչեկ լիճ, ծովի մակարդակից 1890 մ բարձրության վրա:
  5. Արին լիճ:
  6. Ղադիր (Լիմ) կղզի, որտեղ կան XVI դարի հայկական եկեղեցու փլատակներ:
  7. Առտեր կղզի, որտեղ պահպանվել է հայկական զանգակատուն:
  8. Աղթամար կղզի: Կղզում պահպանվել է հայկական Սուրբ խաչ եկեղեցին՝ կառուցված մ.թ. X դարի սկզբին:
  9. Չարպանակ կղզի:
Տեսարան Վանա լճից
Van1 20 modified.jpg
Lake Van 02.jpg
Lake Van 01.jpg
LakeVan (south) 02.jpg
Տեսարան դեպի հարավային ափ և Արևելյան Տավրոս Տեսարան Աղթամար կղզուց Տեսարան դեպի լճի հյուսիսային ափ Լճի հարավային ափ

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Այցելեք նաև[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Матвеев С.Н. Турция (Азиатская часть - Анатолия). Физико-географическое описание. Москва - Ленинград։ Издательство Академии Наук СССР, 1946.
  • Даркот, Бесим. География Турции. Издательство иностранной литературы, Москва, 1959
  • Hammer U. T. Saline lake ecosystems of the world, Dr. W. Junk Publishers, Dordrecht-Boston, 1986 ISBN 90-6193-535-0
  • Warren J. K. Evaporites։ Sediments, Resources and Hydrocarbons, Springer, 2006 ISBN 3-540-26011-0

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Degens, E.T.; Wong, H.K.; Kempe, S.; Kurtman, F. (June 1984), «A geological study of Lake Van, eastern Turkey», International Journal of Earth Sciences (Springer) 73 (2), doi:10.1007/BF01824978, http://www.springerlink.com/content/x5285613642v3665/ 
  2. 2,0 2,1 Warren J. K. Evaporites: Sediments, Resources and Hydrocarbons, Springer, 2006 ISBN 3-540-26011-0
  3. Страбон. География XVI 1, 21
  4. Élisée Reclus. South-Western Asia // The Earth and its inhabitants, Vol. IV, New York, 1891 (Электронная версия)
  5. 5,0 5,1 Ainsworth W. F. The sources of the Euphrates // The Geographical Journal, Royal Geographical Society, London, Vol. VI, 1895
  6. Geographical Notes // Nature № 48, July 1893
  7. 7,0 7,1 Матвеев, "Турция"
  8. Матвеев С.Н. Турция (Азиатская часть — Анатолия). Физико-географическое описание.. — Կաղապար:Указание места в библиоссылке: Издательство Академии Наук СССР, 1946.
  9. Այս և մյուս այլ տվյալները բերված են ըստ նորագույն՝ 1991-2006 թթ ուսումնասիրությունների արդյունքների