Արծրունիներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արծրունիներ
Արծրունիներ
Երկիր` Մեծ Հայք Մեծ Հայք


Մարզպանական Հայաստան Մարզպանական Հայաստան
Հայաստանի Էմիրություն
Բագրատունյաց Հայաստան Բագրատունյաց Հայաստան

Տիրույթներ` Վասպուրական, հետագայում Սեբաստիա
Ծագել են` Տորք Անգեղից
Տիտղոս(ներ)` Վասպուրականի Արքա
Հիմնադիր` Վաչե Արծրունի
Մեծագույն ներկայացուցիչ` Գագիկ Բ Արծրունի
Հիմնում` 338
Ավարտ` 11-րդ դար
Ազգային պատկանելիություն` Հայ
Դավանանք` Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի

Արծրունիներ, հայ նախարարական տոհմ։

Ծագում[խմբագրել]

Ըստ Մովսես Խորենացու, Արծրունիների նախահայրը Ասորեստանի Սենեքերիմ թագավորի որդի Սանասարն է, որը եղբոր՝ Ադրամելեքի հետ սպանելով հորը՝ պատսպարվել էր Հայաստանի Սիմ կոչվող լեռներում։ Սակայն ըստ Արծրունիների տոհմական ավանդապատումների, Արծրունիների իշխանական տունը ծագում է Հայկ Նահապետից սերած Տորք Անգեղից։ Արծրունիների նախնիները եկել են Աղձնիք նահանգի Մեծ Աղբակ գավառից։

Մեծ Հայք[խմբագրել]

Արտաշեսյան և Արշակունի Հայոց թագավորների օրոք Արծրունիները խաղում էին ռազմաքաղաքական կարևոր դեր։ Արծրունիների մրցակիցն էր Մարդպետունի նախարարական տոհմը։ Արշակունիների և Մարդպետների համագործակցությունը և վերջիններիս մրցապայքարը Արծրունիների դեմ, ինչպես և Պարսկաստանի տիրույթների սահմանակցությունը, պատճառ դարձան IV-րդ դարում Արծրունիների կենտրոնախույս և պարսկամետ քաղաքականության։ Արծրունիները ձգտել են Սասանյանների օգնությամբ բարձր դիրքի հասնել Մեծ Հայքում։ Բայց նմանօրինակ ակնկալությունները հող չեն գտել երկրում և Արծրունիները հուսախաբվելով, երես են թեքել Սասանյաններից։

Մարզպանական Հայաստան[խմբագրել]

Հայ Արշակունյաց թագավորության վերացումից հետո Պարսից արքունիքը հավասարապես սպառնացել է թե՛ Արծրունիներին և թե՛ նրանց մրցակից Մարդպետունիներին։ Այս տոհմերը գերադասել են միավորվել՝ պարսից տիրապետությանը համատեղ դիմակայելու բնական մղումով։ Միավորումն ընթացել է Արծրունիների գերակայության ներքո և ավելի զորեղացրել նրանց։ 449–ի Արտաշատի ժողովին մասնակցող նախարարների և հոգևորականների մեջ էին նաև Արծրունիների ներկայացուցիչները։

Արծրունիների կալվածքների ընդարձակումը

Ավարայրի ճակատամարտում հայոց բանակի կենտրոնական զորախմբի հրամանատարը Ներշապուհ Արծրունին էր։ Ըստ Եղիշեի, Ավարայրի ճակատամարտում զոհվածների և հետագայում նահատակվածների թվում կային նաև Արծրունիներ։

Հայաստանի Էմիրություն[խմբագրել]

Արծրունիների ազդեցությունն ավելի է ուժեղացել արաբական տիրապետության շրջանում, երբ նրանք գլխավորել են Վասպուրականի պայքարը Արաբական խալիֆայության դեմ։ Թեև VIII-րդ դարի սկզբին Արծրունիները ծանր հարված ստացան արաբներից, բայց դարի կեսից նրանց հաջողվեց Բագրատունիներին դուրս մղել Վասպուրականից և այնտեղ հաստատել իրենց տիրապետությունը։ Արծրունիները մասնակցել են 774-775–ին Աբբասյանների խալիֆայության դեմ Հայաստանում ծավալած ժողովրդական ապստամբությունը։ Ապստամբությունից հետո Արծրունիները տիրեցին Ռշտունյաց նախարարության տիրույթները։ Արծրունիները Բագրատունիների հետ գլխավորել են խալիֆայության դեմ ուղված 851–ի [ժողովրդական ապստամբությունը։

Բագրատունյաց Հայաստան[խմբագրել]

Հայաստանում գերիշխանության հասնելու համար IX-րդ դարի 2-րդ կեսին ուժեղ մրցակցություն սկսվեց Արծրունիների և Բագրատունիների միջև։ Խալիֆայությունը ջանում էր սրել այն։ Բագրատունյաց թագավորության սկզբնաշրջանում Արծրունիների և Բագրատունիների միջև տեղի ունեցավ քաղաքական մերձեցում, բայց Գագիկ Արծրունու գահերեցության ժամանակ Արծրունիները դրսևորեցին անջատողական սուր հակումներ և 908–ին ստեղծեցին Վասպուրականի թագավորությունը։ Մինչդեռ Վասպուրականն ընկավ Բյուզանդիայի տիրապետության տակ և մշտապես ենթակա էր դրսեկ ցեղերի ասպատակումներին։ 1021 թ-ին Արծրունիներից ոմանք տեղափոխվեցին Կիլիկիա։ Նրանց վերջին բեկորները սելջուկ–թուրքական և մոնղոլական տիրապետության ժամանակաշրջանում Վասպուրականում շարունակեցին իրենց գոյությունը՝ ամփոփվելով Վանում և նրա շրջակայքում։

Գահացանկ[խմբագրել]

Անունը Տարեթվեր Իշխել է Նշումներ
Համազասպ Ա մահ. 785 772 - 785 Վասպուրականի իշխանը
Մերուժան Գ Համազասպի եղբայրը
Գագիկ Ա
Համազասպ Բ մահ. 836 Գագիկ Ա-ի որդին
Աշոտ մահ. 875 859 - 875 Համազասպ Բ-ի որդին
Գրիգոր-Դերենիկ մահ. 885 875 - 885 Աշոտի որդին
Սարգիս-Աշոտ մահ. 904 885 - 904 Գրիգորի որդին
Գագիկ Բ Արծրունի
Գագիկ-Խաչիկ
մահ. 943 904 - 943 Գրիգորի որդին
908-ից - Վասպուրականի թագավոր
Գուրգեն Գրիգորի որդին
Դերենիկ-Աշոտ մահ. 959 943 - 959 Գագիկ Բ-ի որդին
Աբուսահլ-Համազասպ մահ. 972 959 - 972 Գագիկ Բ-ի որդին
Աշոտ-Սահակ մահ. 991 972 - 991 Աբուսահլ-Համազասպի որդին
Գուրգեն-Խաչիկ մահ. 1003 991 - 1003 Աբուսահլ-Համազասպի որդին
Սենեքերիմ մահ. 1026 1003 - 1021 Աբուսահլ-Համազասպի որդին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png