Արծրունիներ

Արծրունիներ
Արծրունիներ
Երկիր`	Մեծ Հայք Մարզպանական Հայաստան Հայաստանի Էմիրություն Բագրատունյաց Հայաստան
Տիրույթներ`	Վասպուրական, հետագայում Սեբաստիա
Ծագել են`	Տորք Անգեղից
Տիտղոս(ներ)`	Վասպուրականի Արքա
Հիմնադիր`	Վաչե Արծրունի
Մեծագույն ներկայացուցիչ`	Գագիկ Բ Արծրունի
Հիմնում`	338
Ավարտ`	11-րդ դար
Ազգային պատկանելիություն`	Հայ
Դավանանք`	Հայ Առաքելական եկեղեցի

Արծրունիներ, հայ նախարարական տոհմ։

Ծագում

Ըստ Մովսես Խորենացու, Արծրունիների նախահայրը Ասորեստանի Սենեքերիմ թագավորի որդի Սանասարն է, որը եղբոր՝ Ադրամելեքի հետ սպանելով հորը՝ պատսպարվել էր Հայաստանի Սիմ կոչվող լեռներում։ Սակայն ըստ Արծրունիների տոհմական ավանդապատումների, Արծրունիների իշխանական տունը ծագում է Հայկ Նահապետից սերած Տորք Անգեղից: Արծրունիների նախնիները եկել են Աղձնիք նահանգի Մեծ Աղբակ գավառից:

Մեծ Հայք

Արտաշեսյան և Արշակունի Հայոց թագավորների օրոք Արծրունիները խաղում էին ռազմաքաղաքական կարևոր դեր։ Արծրունիների մրցակիցն էր Մարդպետունի նախարարական տոհմը։ Արշակունիների և Մարդպետների համագործակցությունը և վերջիններիս մրցապայքարը Արծրունիների դեմ, ինչպես և Պարսկաստանի տիրույթների սահմանակցությունը, պատճառ դարձան IV-րդ դարում Արծրունիների կենտրոնախույս և պարսկամետ քաղաքականության։ Արծրունիները ձգտել են Սասանյանների օգնությամբ բարձր դիրքի հասնել Մեծ Հայքում։ Բայց նմանօրինակ ակնկալությունները հող չեն գտել երկրում և Արծրունիները հուսախաբվելով, երես են թեքել Սասանյաններից:

Մարզպանական Հայաստան

Հայ Արշակունյաց թագավորության վերացումից հետո Պարսից արքունիքը հավասարապես սպառնացել է թե՛ Արծրունիներին և թե՛ նրանց մրցակից Մարդպետունիներին։ Այս տոհմերը գերադասել են միավորվել՝ պարսից տիրապետությանը համատեղ դիմակայելու բնական մղումով։ Միավորումն ընթացել է Արծրունիների գերակայության ներքո և ավելի զորեղացրել նրանց։ 449–ի Արտաշատի ժողովին մասնակցող նախարարների և հոգևորականների մեջ էին նաև Արծրունիների ներկայացուցիչները։

Արծրունիների կալվածքների ընդարձակումը

Ավարայրի ճակատամարտում հայոց բանակի կենտրոնական զորախմբի հրամանատարը Ներշապուհ Արծրունին էր։ Ըստ Եղիշեի, Ավարայրի ճակատամարտում զոհվածների և հետագայում նահատակվածների թվում կային նաև Արծրունիներ։

Հայաստանի Էմիրություն

Արծրունիների ազդեցությունն ավելի է ուժեղացել արաբական տիրապետության շրջանում, երբ նրանք գլխավորել են Վասպուրականի պայքարը Արաբական խալիֆայության դեմ։ Թեև VIII-րդ դարի սկզբին Արծրունիները ծանր հարված ստացան արաբներից, բայց դարի կեսից նրանց հաջողվեց Բագրատունիներին դուրս մղել Վասպուրականից և այնտեղ հաստատել իրենց տիրապետությունը։ Արծրունիները մասնակցել են 774-775–ին Աբբասյանների խալիֆայության դեմ Հայաստանում ծավալած ժողովրդական ապստամբությունը։ Ապստամբությունից հետո Արծրունիները տիրեցին Ռշտունյաց նախարարության տիրույթները։ Արծրունիները Բագրատունիների հետ գլխավորել են խալիֆայության դեմ ուղված 851–ի [ժողովրդական ապստամբությունը։

Բագրատունյաց Հայաստան

Հայաստանում գերիշխանության հասնելու համար IX-րդ դարի 2-րդ կեսին ուժեղ մրցակցություն սկսվեց Արծրունիների և Բագրատունիների միջև։ Խալիֆայությունը ջանում էր սրել այն։ Բագրատունյաց թագավորության սկզբնաշրջանում Արծրունիների և Բագրատունիների միջև տեղի ունեցավ քաղաքական մերձեցում, բայց Գագիկ Արծրունու գահերեցության ժամանակ Արծրունիները դրսևորեցին անջատողական սուր հակումներ և 908–ին ստեղծեցին Վասպուրականի թագավորությունը։ Մինչդեռ Վասպուրականն ընկավ Բյուզանդիայի տիրապետության տակ և մշտապես ենթակա էր դրսեկ ցեղերի ասպատակումներին։ 1021 թ-ին Արծրունիներից ոմանք տեղափոխվեցին Կիլիկիա։ Նրանց վերջին բեկորները սելջուկ–թուրքական և մոնղոլական տիրապետության ժամանակաշրջանում Վասպուրականում շարունակեցին իրենց գոյությունը՝ ամփոփվելով Վանում և նրա շրջակայքում։

Գահացանկ

Անունը	Տարեթվեր	Իշխել է	Նշումներ
Համազասպ Ա	մահ. 785	772—785	Վասպուրականի իշխանը
Մերուժան Գ			Համազասպի եղբայրը
Գագիկ Ա
Համազասպ Բ	մահ. 836		Գագիկ Ա-ի որդին
Աշոտ	մահ. 875	859—875	Համազասպ Բ-ի որդին
Գրիգոր-Դերենիկ	մահ. 885	875—885	Աշոտի որդին
Սարգիս-Աշոտ	մահ. 904	885—904	Գրիգորի որդին
Գագիկ Բ Արծրունի Գագիկ-Խաչիկ	մահ. 943	904—943	Գրիգորի որդին 908-ից — Վասպուրականի թագավոր
Գուրգեն			Գրիգորի որդին
Դերենիկ-Աշոտ	մահ. 959	943—959	Գագիկ Բ-ի որդին
Աբուսահլ-Համազասպ	մահ. 972	959—972	Գագիկ Բ-ի որդին
Աշոտ-Սահակ	մահ. 991	972—991	Աբուսահլ-Համազասպի որդին
Գուրգեն-Խաչիկ	մահ. 1003	991—1003	Աբուսահլ-Համազասպի որդին
Սենեքերիմ	մահ. 1026	968—1021	Աբուսահլ-Համազասպի որդին

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը հիմնված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։